«Ώσπερ πελεκάν…»: Βραχύς σχολιασμός ευάριθμων κειμένων του Γιώργου Σεφέρη

Γράφει ο Γιάννης Ρηγόπουλος, Δρ. ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑ*.

Στις 14 Οκτώβρη του 1962 επισκέφτηκε ο Γιώργος Σεφέρης το μοναστήρι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στα Καμμένα Βούρλα και κατέγραψε τις εντυπώσεις του στις Μέρες Η’ 2 Γενάρη 1961 – 16 Δεκέμβρη 1963, Ίκαρος, Αθήνα 2018, σ. 281.

Εικόνα 1. Μιχαήλ Άγγελου, Κεφαλή Λαοκόοντα, σχέδιο ανάμεσα στα 1524 και 1534, Παρεκκλήσιο του San Lorenzo, Φλωρεντία

«Έφυγαν Σαββίδη και Κρίνου. Το πρωί μαζί τους, ξανά στο μικρό μοναστήρι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, όθε συγκράτησα την παράσταση του πελεκάνου που ανοίγει το στήθος του. Την είδα πρώτη φορά σ’ εκκλησιά: Δικέφαλος αετός – médaillon στο στήθος· μέσα σ’ αυτό ο πελεκάνος ταΐζει τα παιδιά του σχίζοντας την καρδιά του. Φωτοστέφανος. Επιγραφή: «Την πλευράν σου Λόγε ώσπερ πελεκάν τετρομένος»1. Ο πελεκάνος έχει σχήμα αετού αλλά όχι δικεφάλου. Εικονίζεται να σχίζει με το ράμφος του το στήθος του και να τρέφει τους νεοσσούς με το αίμα του. Μοναχός της μονής με πληροφόρησε ότι πράγματι υπήρχε στο κτιστό τέμπλο του καθολικού η παράσταση του πελεκάνου. Για ποιους λόγους ενδιαφέρθηκε ο Σεφέρης για την εν λόγω παράσταση; Τον συγκίνησε η σπανιότητα του θέματος; Ή γνώριζε ο Σεφέρης τη συμβολική πολυσημία του θέματος του πελεκάνου; 2 Η θυσία του πελεκάνου παραπέμπει στο συμβολισμό του Πάθους του Χριστού, της θυσίας του, του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας, της Κοινωνίας των Αποστόλων, του Μυστικού Δείπνου, της μετακένωσης του αγίου αίματος του Εσταυρωμένου Χριστού και της λυτρωτικής και σωτήριας επενέργειας του αίματός του, στην αλληγορία της αγίας Μετάληψης, της Ανάστασης του Χριστού και σε άλλα συναφή θέματα3. Και είναι πιθανόν αυτή η συμβολική σημειολογία και πολυσημία να ενεργοποίησε στον Σεφέρη τον μηχανισμό της μνήμης και της ανάμνησης, αλλά και της αναβίωσης συγγενών μ’ εκείνες του πελεκάνου βιωματικών και συναισθηματικών καταστάσεων και ιδεών εμπλουτισμένων με την «εκφραστική», παραστατική συμβολή του θέματος του πελεκάνου.

Σύμπλεγμα Λαοκόοντα, Έργο των Αγήσανδρου, Πολύδωρου και Αθηνόδωρου, 1ου αιώνα μ.Χ., Μουσείο Βατικανού

Συγχρόνως με την αναβίωση των εν λόγω καταστάσεων δηλώνεται και το μαρτύριο και η μαρτυρία που προκαλεί η οδυνηρή διαδικασία της καλλιτεχνικής διαδικασίας και το πάθος του δημιουργού Σεφέρη για τη γλώσσα4, τις εκφραστικές δυνατότητές της, για το ύφος, τη ρυθμική οργάνωση του στίχου, την αντισυμβατική χρήση και τον συνδυασμό του έλλογου και του άλογου στοιχείου, την τονική διαβάθμιση της φωνής του. Και ο μόνος που μπορεί να μαρτυρήσει για αυτό, είναι ο Σεφέρης, για να θυμηθούμε και τη δραματική ομολογία του μάρτυρα ποιητή Paul Celan: «Niemand zeugt für den Zeugen» [= Ουδείς μαρτυρεί για τον μάρτυρα] 5.

Θα ενισχύσω την άποψή μου για την μαρτυρική δοκιμασία του καλλιτέχνη και της δημιουργίας του με δύο παραδείγματα ανάμεσα σε άλλα πολλά από την εικαστική παραγωγή του Μιχαήλ Άγγελου: 1) Το ένα είναι σχέδιο του στο οποίο αποδίδεται η κεφαλή του Λαοκόοντα (εικ.1)6 και (εικ.2 και 3), 2) Το δεύτερο είναι αυτοπροσωπογραφία του ζωγραφισμένη στο δέρμα που κρατάει ο άγιος Βαρθολομαίος στην παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας του Μιχαήλ Άγγελου στην Καπέλα Σιξτίνα του Βατικανού (εικ.4 και 5) 7.

Μνημονεύω και δύο παραδείγματα του πελεκάνου με τη λειτουργία της μετακένωσης του αίματός του: Σε άρθρο του Κίτσου Μακρή «ώσπερ πελεκάν», που περιέχεται στο βιβλίο του «Βήματα», εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 1979, σ. 237 – 240, δημοσιεύεται η εικόνα του πελεκάνου στην ποδιά (θώρακα) του τέμπλου της εκκλησίας της Αγίας Παρασκευής. Κλεινοβός Πίνδου, χωρίς αρίθμηση της εικόνας (εικ. 6) και του ίδιου 2) Η λαϊκή τέχνη του Πηλίου, εκδοτικός οίκος Μέλισσα, Αθήνα 1976, εικόνα «ώσπερ πελεκάν» (εικ.7).

Ξυλόγλυπτο από τη Θεοτόκο Μουρεσιού, 1810 στη σελίδα 268 (εικ.5). Είναι ενδιαφέρουσα η συνεικόνιση της Σταύρωσης του Χριστού και του πελεκάνου σε χαρακτηριστικό του Jacob Matham, o Εσταυρωμένος και ο πελεκάνος, 1597, χαλκογραφία (εικ.8)8

*Ο Γιάννης Ρηγόπουλος σπούδασε κλασική φιλολογία, ιστορία και αρχαιολογία, ιστορία της τέχνης και παιδαγωγικά.

Υπηρέτησε στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.

Πεδία ερευνητικού ενδιαφέροντός του είναι η θεωρία της τέχνης και της λογοτεχνίας και η μελέτη της μεταβυζαντινής τέχνης και των διεικαστικών σχέσεών της με τη δυτική φλαμανδική, ιταλική τέχνη

Εικόνα 4. Μιχαήλ Άγγελου, O Άγιος Βαρθολομαίος κρατώντας το δέρμα στο οποίο είναι ζωγραφισμένη η αυτοπροσωπογραφία του Μιχαήλ Αγγέλου, βλ. Δευτέρα Παρουσία, στο Παρεκκλήσιο του Αγίου Σίξτου Βατικανού

1 Σημείωση της επιμελήτριας του βιβλίου του Γιώργου Σεφέρη «Μέρες… ο.π.», Κατερίνας Κρίκου – Davis. Πρβλ. «Ὥσπερ πελεκάν τετρωμένος τήν πλευράν σου, Λόγε, σούς θανόντας παῖδας ἐζώωσας ἐπιστάξας ζωτικούς αὐτοῖς κρουνούς» (Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου στάσις Δευτέρα). Υπογράμμιση του ορθογραφικού λάθους από τον Σεφέρη· διορθώνει το τετρομένος με το τετρωμένος.

2 Για τον συμβολισμό του πελεκάνου βλ. λήμμα «Pelican» στο Lexicon der Christlichen Iconographie (LCT: συντομογραφικά) από τον Kirschbaum SJ σε συνεργασία με τους Günter Bandmann και άλλους, έκδοση Herder, Rom – Freiburg – Basel – Wien 1971, t.1, στήλες 390 – 392. Βιβλική πηγή: ψαλμός 101, 7: «ὡμοιώθην πελεκᾶνι ἐρημικῷ».

3 Για τα θέματα που αναφέρθηκαν πιο πάνω και για το συμβολισμό τους μπορεί κάποιος να συμβουλευτεί τα αντίστοιχα λήμματα στο LCI, τ.1-4. Δεν δοκιμάζω εδώ διεξοδικότερη πραγμάτευση των σχετικών θεμάτων. Δεν είναι αρχαιολογική η έρευνά μου αλλά ούτε και εικονογραφική και εικονολογική.

Εικόνα 6. Αγνώστου, Ο πελεκάνος μετακενώνει το αίμα του, Θωράκιο τέμπλου στον ναό Αγίας Παρασκευής, Κλεινοβός Πίνδου

4 Για τη γλώσσα, το ύφος και τα σχετικά θέματα το ενδιαφέρον του Σεφέρη είναι μεγάλο. Αναφέρω το δοκίμιο του «Ελληνική γλώσσα», Δοκιμές, Αθήνα 1962, σσ. 29 – 60 και αυτόθι τα δοκίμιά του «Διάλογος πάνω στην ποίηση 1-5», «Μονόλογος πάνω στην ποίηση 1-6» και «Το τέλος ενός μονολόγου», σσ. 69-143. Την μαρτυρική διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας και τα ανυπέρβλητα εμπόδια που αντιμετωπίζει ο Σεφέρης στην ποιητική πράξη δηλώνει η αναφορά του στο εξής γεγονός που εκφράζει το κλίμα αυτής της οδυνηρής διεργασίας – να μου επιτραπεί να το ξαναθυμίσω· το παρουσίασα για πρώτη φορά στο βιβλίο μου: Γιάννη Ρηγόπουλου, Κείμενο και εικόνα. Όρια και δυνατότητες της σύγκρισης, τ. Β’, Αθήνα 2009, σ. 76 – 77: Σχόλιο:

«Ότι τον έχει «παιδέψει» η γραφή της Στέρνας φαίνεται από τα πολλά σχεδιά(σματά) της που σώζονται στο φάκελο της Στέρνας στο Αρχείο του Ι.Α. Υποφ. 44(88). Η δημοσίευσή τους θα έδειχνε την οδυνηρή διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας κυρίως στο στάδιο της κυοφορίας του ποιητικού έργου. Νομίζω ότι το κλίμα αυτό εκφράζει η επιφωνηματική επίκληση (εννοεί του Σεφέρη) στο τέλος ενός σχεδιάσματος της Στέρνας (Γενάρη 31 – Μάρτη 32): Βοήθεια! δεν ξέρω τί είναι αυτό το τέρας». Αυτήν την επιφωνηματική επίκληση με λανθάνουσα ή φανερή μορφή μπορεί κάποιος να ανιχνεύσει ή να εντοπίσει σε πολλά μέρη του ποιητικού και δοκιμιακού έργου του Σεφέρη.

5 Γιάννη Ρηγόπουλου, Τα πάθη του Χριστού στη μεταβυζαντινή ζωγραφική και τα δυτικά πρότυπα. Αθήνα 2017, σ. 237