Γράφει η Ελένη Κονιαρέλλη – Σιακή
Οικονοµολόγος – Συγγραφέας της Εθνικής Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών
Ο Οκτώβριος ή Οκτώβρης µήνας, µουσκεµένος µέχρι το κόκαλο, άνοιξε τρέχοντας την πόρτα του χρόνου και µπήκε φωνάζοντας δυνατά:
– Ήρθα! Είµαι ο δέκατος µήνας του χρόνου. Ο πρώτος µήνας του φθινοπώρου και κουβαλώ στην πλάτη µου 31 βροχερές ηµέρες. Γι’ αυτόν το λόγο µε φωνάζουν και «Βροχάρη». Με φωνάζουν και «Σποριάτη», γιατί είµαι ο µήνας της σποράς. Όµως προτιµώ να µε λένε «Αϊδηµητριάτη», γιατί σας φέρνω τη µεγάλη εορτή του Αγίου ∆ηµητρίου. Αν και βρεγµένος µήνας, σας καλωσορίζω µε τα πανέµορφα λουλούδια που σας φέρνω.
Μια αγκαλιά γεµάτη πολύχρωµα χρυσάνθεµα (στην Κύπρο τα λένε Οχτωβρούδια), και ντροπαλά κυκλάµινα που ξεπετάγονται απρόβλεπτα «από του βράχου τη σχισµάδα», όπως έγραψε ο ποιητής µας Γιάννης Ρίτσος. Όµως σήµερα δεν θα σας πω άλλα για ‘µένα, αλλά µε σεβασµό και περηφάνια θα επιµείνω στις δύο σηµαντικές επετείους -δύο µεγάλα ιστορικά γεγονότα- που κοσµούν τις ηµέρες µου (µαζί µε άλλα), και είναι τα εξής:
– Στις 26 Οκτωβρίου 1912 η νικηφόρα είσοδος και η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τον Ελληνικό Στρατό, κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεµο, που µεταµόρφωσε την Ελλάδα σε υπολογίσηµη δύναµη, και
– Στις 28 Οκτωβρίου 1940 η επέτειος του «ΟΧΙ», µε την απόρριψη του ιταλικού τελεσίγραφου από τον Ιωάννη Μεταξά, που έδειξε στην ανθρωπότητα την οµοψυχία και την αγωνιστηκότητα των Ελλήνων, και αποτέλεσε την έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέµου.
Για την Επέτειο του «ΟΧΙ» του 1940, και µέσα από ξεχασµένες σελίδες βιβλίων, σε αφηγήσεις, και περιγραφές, θα ξεχωρίσουµε κάποια άγνωστα γεγονότα και απορίες µας, και σε όλα αυτά θα προσπαθήσουµε να βρούµε απαντήσεις, όπως για παράδειγµα:
1. Ποια ήταν η συµµετοχή των καλλιτεχνών (ηθοποιών και εικαστικών) στον Ελληνοϊταλικό Πόλεµο του 1940;
Α. Μάνος Κατράκης: Την εποχή που κηρύχτηκε ο Ελληνοϊταλικός Πόλεµος, ο Μάνος Κατράκης ήταν ήδη γνωστός ηθοποιός. Παρ’ όλα αυτά βρέθηκε στην πρώτη γραµµή του Μετώπου. Χάρη στο ανάστηµά του και στο γεγονός ότι ήταν έφιππος, είχε αποκτήσει το προσωνύµιο «Αη-Γιώργης». Με το άλογό του παραλίγο να χάσει τη ζωή του. Όµως έζησε ένα ακόµα τραγικό συµβάν στον πόλεµο, µε την αυτοκτονία του διοικητή του.
Β. ∆ιονύσης Παπαγιανόπουλος: Πολέµησε κι εκείνος στην πρώτη γραµµή, και θυµόταν για πάντα τη µάχη για την κατάληψη ενός υψώµατος, στη Χειµάρρα όταν βρέθηκε να πολεµά για µια ολόκληρη ηµέρα µε µόλις πέντε σφαίρες. Αργότερα στην Κατοχή έδειξε γενναιότητα όταν στο Θέατρο όπου έπαιζε, εµφανίστηκε ο σφαγέας των Εβραίων της Θεσσαλονίκης Μαξ Μάρτεν και ο καλός ηθοποιός αρνήθηκε να τον χαιρετήσει!
Γ. Λάµπρος Κωνσταντάρας: Πριν από τον Πόλεµο, ο Λάµπρος Κωνσταντάρας είχε αρνηθεί στους γονείς του να ακολουθήσει επαγγελµατική καριέρα στο Στρατό. Μάλιστα είχε δραπετεύσει από την Σχολή Εφέδρων Αξιωµατικών της Κέρκυρας, στην οποία τον είχαν στείλει οι γονείς του. Όταν όµως ήρθε η στιγµή της ιταλικής επίθεσης, στρατεύτηκε χωρίς κανέναν ενδοιασµό. ∆εν πρόλαβε να έχει δράση εξαιτίας ενός ιταλικού βοµβαρδισµού. Τότε κινδύνευσε να σκοτωθεί αλλά του έσωσε τη ζωή ένας νεαρός ανθυπολοχαγός, που µετά τον Πόλεµο θα διέπρεπε στα Ελληνικά Γράµµατα: Ήταν ο Οδυσσέας Ελύτης!
Ανάµεσα στους χιλιάδες φαντάρους που πολέµησαν κατά των εισβολέων το 1940, ήταν ακόµα πολλοί άλλοι διάσηµοι ηθοποιοί και καλλιτέχνες, όπως:
Ο Κώστας Χατζηχρήστος, ο Μίµης Φωτόπουλος, και ο «πατέρας του ελληνικού κινηµατογράφου» Φίνος…
Εκτός από τους ηθοποιούς, τους φωτογράφους, και τους κινηµατογραφιστές, βρέθηκαν στο Μέτωπο και ζωγράφοι όπως: Ο Γεώργιος Προκοπίου, που βρέθηκε στα αλβανικά βουνά σε ηλικία 70 ετών και πέθανε άρρωστος σε ένα αυτοκίνητο στο Τεπελένι.
Ο Ουµβέρτος Αργυρός, που συνόδευσε τα ελληνικά στρατεύµατα στα 60 χρόνια του, και ήταν ο µοναδικός ζωγράφος που στα έργα του δεν υπάρχει ούτε µία σταγόνα αίµα.
Τέλος, η εικαστική κληρονοµιά του Αλέξανδρου Αλεξανδράκη, θεωρείται σήµερα µία από τις ακριβέστερες πολεµικές ανταποκρίσεις.
2. Μικρές ενδιαφέρουσες ιστορίες του Πολέµου του 1940
– Οι παγόπληκτοι στρατιώτες:
Σύµφωνα µε την ιστορικό Ελένη ∆ηµητρίου, «οι παγόπληκτοι στρατιώτες ήταν εντελώς ανέτοιµοι για τα κρυοπαγήµατα. ∆εν γνώριζαν πως να τα αντιµετωπίσουν και για να γιατρευτούν πλησίαζαν τα πόδια τους κοντά στη φωτιά». Οι οδηγίες του Ερυθρού Σταυρού ήταν εντελώς διαφορετικές και σαφείς. Όµως δεν ήταν εύκολο να εφαρµοστούν. Ο τέως πρέσβης Ιάκωβος Σπέτσιος, γράφει: «Οι γιατροί στο Μέτωπο έκοβαν συνέχεια µέλη παγωµένα από το κρύο για να προλάβουν τη γάγγραινα, και χειρουργούσαν τους τραυµατίες στρατιώτες κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες, και µε τροµερές ελλείψεις φαρµάκων». (Πηγή: «Η µηχανή του χρόνου»).
3. Τα πολυτιµότερα ζώα του πολέµου ήταν τα µουλάρια
Στον Ελληνοϊταλικό Πόλεµο τα γαϊδούρια και τα µουλάρια, έκαναν τη διαφορά µε τους Ιταλούς, που δεν είχαν υποζύγια. Μάλιστα οι στρατηγοί τους διαµαρτύρονταν ότι δεν είχαν ζώα που θα µπορούσαν να κινηθούν στα χιονισµένα βουνά και στη λάσπη, όπως είχαν οι Έλληνες. Εκεί που τα ιταλικά άρµατα µάχης κολλούσαν και γίνονταν εύκολοι ακίνητοι στόχοι. Εκεί ο ελληνικός στρατός µε τα παραδοσιακά µέσα έλυνε καίρια προβλήµατα τροφοδοσίας και µεταφοράς υλικού.
4. Το χτύπηµα της Σοφίας Βέµπο
Ένα βράδυ, την ώρα που επέστρεφε από τη βραδινή παράσταση στο Θέατρο, την πλησίασε ένας Ιταλός και τη χτύπησε δυνατά µε σιδηρογροθιά. Η τραγουδίστρια δεν βοηθούσε τον αγώνα µόνο µε τα τραγούδια της.
Συχνά πραγµατοποιούσε εµφανίσεις και παραχωρούσε όλα τα έσοδα για τις ανάγκες των στρατιωτών. Η φήµη της ήταν γνωστή στους Ιταλούς και γι’ αυτό αποφάσισαν να την εκδικηθούν. Η εντολή τότε του Ιταλού συνταγµατάρχη Κ.Μεόλι, µεταξύ άλλων ανέφερε: « Η ∆ιεύθυνση της Αστυνοµίας να παρακαλέσει την καλλιτέχνιδα Σοφία Βέµπο, να παύσει την δράσιν της εις το τραγούδι, εις όλα τα Θέατρα της Ελλάδος. Εις την ιδίαν θα αφαιρεθεί το ∆ελτίον Καλλιτέχνιδος και του λοιπού θα απαγορεύεται να ανέλθη επί σκηνής». Η Σοφία Βέµπο δεν σταµάτησε ούτε µία ηµέρα να προσφέρει στον αγώνα των στρατιωτών.
Σήµερα, οποιονδήποτε τόπο στην Ελλάδα και αν επισκεφθούµε, θ’ ακούσουµε τους σπαραγµούς µνήµης που συνδέουν το «σήµερα» µε τις τραγικές ηµέρες του πολέµου του 1940 που έζησε η χώρα µας. Ηρώα πεσόντων, αγάλµατα, Μουσεία στα µαρτυρικά χωριά, Πυροβολεία. Όλα µαρτυρούν τη φρικαλεότητα του πολέµου, και έχουν έναν µοναδικό στόχο και σκοπό:
«ΝΑ ΜΗΝ ΞΕΧΑΣΟΥΜΕ!».
