Γράφει η Ελένη Κονιαρέλλη – Σιακή
Κάθε χρόνο οι γιορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς χτυπούν την πόρτα μας φορτωμένες λαμπιόνια, φως και μουσικές, αλλά και ανεξήγητες στιγμές χαρμολύπης και νοσταλγίας.
Είναι οι ώρες εκείνες της περισυλλογής που στην ψυχή μας η αθωότητα των παιδικών μας χρόνων και το θρησκευτικό συναίσθημα γίνονται έντονα, ζωντανεύουν και τότε η πένα αγγίζει εκείνα τα όνειρα που έγιναν ζωή, αλλά και εκείνα που έσβησαν παραπαίοντας σε σκοτεινές και κακοποιημένες ώρες.
Εμείς, θα απομονώσουμε τις άγνωστες πτυχές της θλίψης που μας κυριεύουν αυτές τις ημέρες και θα επιχειρήσουμε ένα γιορτινό ταξίδι χαράς στο όμορφο νησί της Λέσβου! Θα περπατήσουμε στα γραφικά χωριά της, που όλα κάτι ξεχωριστό έχουν να σου πουν. Θα μάθουμε τι υπήρχε πριν από πολλά χρόνια στο στολισμένο τραπέζι της οικογένειας, ποια φαγητά και γλυκά ετοίμαζαν οι νοικοκυρές -πολλές ημέρες πριν- και ποια ήταν τα βασικά έθιμα που τηρούσαν με θρησκευτική ευλάβεια οι κάτοικοι στα παλιά χρόνια, για να τα μεταφέρουν ανέγγιχτα στις επόμενες γενιές και ας έχουν περάσει αιώνες.
Μαζί τους θα καθίσουμε κι εμείς στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι και θα γευτούμε το γιορταστικό φαγητό αυτής της ημέρας που είναι τα: «Χοιροσφάγια».
Μια χαρακτηριστική εκδήλωση των Χριστουγέννων είναι τα «χοιροσφάγια», που έχουν θυσιαστικό χαρακτήρα και απηχούν αρχαίες εξιλαστήριες και καθαρτήριες θυσίες. Είναι οι μνήμες ενός αρχέγονου χριστουγεννιάτικου εθίμου, με πολλές τοπικές παραλλαγές σε Παλαιοχώρι και Αγία Παρασκευή, με πολλά γιορτινά γλέντια, με τις «αμακιές» και τις «αματιές».
Στο Παλαιοχώρι της Λέσβου όσοι έθρεφαν γουρουνάκια τα θυσίαζαν τις ημέρες των Χριστουγέννων και το λίπος τους το πάστωναν με αλάτι, και έκαναν τα «λουριά» (λαρδί), και τις «αμακιές», και τα χοντρά χειροποίητα λουκάνικα με κιμά και αρωματικά· αυτά τα κρεμούσαν από το ταβάνι και τα έτρωγαν τους χειμερινούς μήνες. Σχημάτιζαν παρέες στα σπίτια τους και δοκίμαζαν τους χοιρινούς μεζέδες και παρασκεύαζαν τα «απάκια» και τα «σύγλινα». Αυτά τα οικογενειακά γλέντια κρατούσαν όλο το δεκαήμερο. Χαρακτήρα αλληλεγγύης προς τον συνάνθρωπο είχε η συνήθεια να στέλνουν «τα σκουτελικά για ψυχικό», δηλαδή, καλάθια με δώρα, κυρίως φαγώσιμα στα φτωχότερα μέλη της κοινότητας.
Στην Αγία Παρασκευή έφτιαχναν τις «αματιές», από το παχύ έντερο του χοίρου, το οποίο γέμιζαν με σιτάρι (κουρκούτι – πλιγούρι) ή ρύζι, συκωτάκια ψιλοκομμένα, μαϊντανό, αλάτι, πιπέρι, κύμινο και φλούδα πορτοκαλιού, και με το υπόλοιπο κρέας το έβραζαν στην κατσαρόλα και το έτρωγαν με λεμόνι.
Κάθε χωριό και κάθε αυλή στη Λέσβο, κουβαλά μια μνήμη από τα «χοιροσφάγια». Ήταν μια αρχαία τελετουργία που έγινε οικογενειακή γιορτή, χειμωνιάτικο μεζεδοπωλείο και μια πράξη αλληλεγγύης.
«Πλατσέντα»: Το παραδοσιακό γλυκό των Χριστουγέννων!
Μετά το φαγητό η νοικοκυρά έφερνε στο τραπέζι την πλατσέντα, που ήταν το ξεχωριστό γλυκό κυρίως γι’ αυτήν τη γιορταστική ημέρα. Πλατσέντα Λέσβου με μυρωδάτο σιρόπι, που, όπως έλεγαν οι ντόπιοι, «όταν το απολαύσεις, μετά γλύφεις και τα δάχτυλα σου…».
Το γλυκό αυτό είναι πλούσιο σε ελαιόλαδο και όχι με βούτυρο όπως είναι συνήθως τα σιροπιαστά γλυκά των εορτών. Η ζύμη του αρωματίζεται με ούζο, κάτι που είναι αναμενόμενο, καθώς το ούζο είναι το σήμα κατατεθέν προϊόν της Μυτιλήνης. Φύλλα ζύμης που τα σουρώνουν (τα κάνουν σούρες), και μπαίνουν στο ταψί, κι εκεί ροδοψήνονται και καραμελώνουν με το δεμένο σιρόπι. Από πάνω χοντροκομμένα καρύδια και κανέλα, που ολοκληρώνουν το γλυκό. Στην αρχή η ζύμη είναι απαλά τραγανή και τριφτή μαζί, αλλά μετά από μια – δυο ημέρες αποκτά μια διαφορετική υφή, γίνεται συμπαγής, έχει ρουφήξει όλο το σιρόπι κι έχει μελώσει τέλεια. Είναι ένα υπέροχο γλυκό ταψιού, μυρωδάτο και τραγανό, με πλούσια σιροπιαστή γεύση.
Αλλού τη βρίσκουμε με την ονομασία «πλατζέτα»… η γλυκιά αμαρτία της Λέσβου. Όπως είδαμε θεωρείται ένα παραδοσιακό γλυκό της Λέσβου που γίνεται με λάδι, αλεύρι, και καρύδι, σιροπιάζεται με ελαφρύ σιρόπι, και πασπαλίζεται με κανέλα και χοντροκομμένα καρύδια. Τη λαχταριστή πλατσέντα της Λέσβου, συχνά την αποκαλούν «η γλυκιά αμαρτία της Λέσβου»!
Μετά το χαρακτηριστικό φαγητό της Λέσβου τα «χοιροσφάγια» (πηγή, άρθρα Στ. Ξ. Βαλτά), και το υπέροχο γλυκό την «πλατσέντα» (πηγή, άρθρο Δημ. Μακρυνιώτη), που είδαμε, θα πούμε λίγα λόγια για τα αμέτρητα έθιμα του νησιού που θα τα συναντήσουμε καθώς θα απολαμβάνουμε την ξεχωριστή και μυστήρια ομορφιά που κρύβει κάθε χωριό της όμορφης Λέσβου της Σαπφούς και του Πιττακού!
Έθιμα της Λέσβου
–
Το «ποδαρικό» (πρώτο πόδι με πέτρα, ρόδι) (φωτό δεξιά).
–
Το «αμίλητο νερό» (φωτό αριστερά) από την πρωτοχρονιάτικη βρύση.
–
Η παρασκευή τοπικών γλυκών, όπως είναι τα « φοινίκια».
–
Αντί για δέντρο -σε πολλά χωριά- στολίζεται ένα κλαδί ελιάς ή μια βάρκα.
–
Στο τραπέζι κυριαρχεί « το χοιρινό με αυγολέμονο» αντί για γαλοπούλα, και τα κάλαντα τραγουδιούνται από σπίτι σε σπίτι.
Όπως είπαμε, η Πρωτοχρονιά συνοδεύεται από πολλά έθιμα όπως είναι το «ποδαρικό» με το σπάσιμο του ροδιού (σύμβολο αφθονίας) στην είσοδο του σπιτιού, τη μεταφορά του «αμίλητου νερού» (αγιασμός από την εκκλησία της Παναγίας που αυτός που τον φέρνει δεν πρέπει να μιλήσει καθόλου στον δρόμο), για καλή τύχη τη νέα χρονιά καθώς και το κόψιμο της παραδοσιακής βασιλόπιτας με το φλουρί που θεωρείται σημάδι τύχης σε όποιον το βρει.
Ένα άλλο έθιμο της Μυτιλήνης είναι το « Χριστόψωμο της Μικρασίας», έθιμο που τηρείται εδώ και 100 χρόνια στο νησί. Το «Χριστόψωμο της Μικρασίας», ήταν «επτάζυμο» ή «’φτάζυμο», που σημαίνει ζυμωμένο εφτά φορές. Η Παράδοση λέει ότι στον Αδραμμυτινό Κόλπο, απέναντι από τη Βόρεια και Ανατολική Λέσβο «πιάναν» τη μαγιά του (πολύ καιρό πριν από το ζύμωμα) με «ροβυθόζουμο» και «βασιλικό». Ακολουθούσε το πρώτο ζύμωμα με αλεύρι, και μετά το άφηναν σε ζεστό μέρος για «να ανεβεί», όπως έλεγαν, δηλαδή, να φουσκώσει. Αυτό το έκαναν 7 φορές προσθέτοντας λίγο-λίγο αλεύρι, και την εβδόμη φορά πρόσθεταν και λίγο λάδι, μυρωδικά (μοσχοκάρυδο και κανέλα), και λίγη ζάχαρη. Μετά το έβδομο ζύμωμα στόλιζαν τη ζύμη με καρύδια και σουσάμι, ενώ στα νοτιότερα τμήματα του Αδραμμυτινού Κόλπου, κοντά στο Αϊβαλί, σφραγιζόταν και με τα «αϊτέλια», που ήταν μια ξύλινη στρογγυλή σφραγίδα με τον «Δικέφαλο Αετό»! Το «Χριστόψωμο της Μικρασίας», το έτρωγαν το πρωί της ημέρας των Χριστουγέννων μετά την εκκλησία, με την πρώτη μπουκιά να τη βουτούν σε γλυκό λιαστό κρασί!
Αυτό το μικρασιατικό έθιμο τηρείται ακόμα και σήμερα -100 χρόνια μετά την καταστροφή- σε πολλά σπίτια της Λέσβου, κυρίως σ’ αυτά με κατοίκους προσφυγικής καταγωγής.
Εάν τελικά, δεν μπορέσουμε να περάσουμε αυτές τις γιορτινές ημέρες της Γέννησης του Χριστού και της Πρωτοχρονιάς στην όμορφη Λέσβο, ας ανακαλύψουμε νοερά κάθε μυστική γωνιά της παράξενης ομορφιάς της, και ας απολαύσουμε τα γευστικά τοπικά εδέσματα που μας κρύβει… Ας επιχειρήσουμε αυτό το ανεκπλήρωτο ταξίδι έστω στα όνειρα και στη σκέψη.
Έτσι θα απαλύνουμε αυτή την άγνωστη πτυχή της θλίψης, και η απόμακρη ζεστασιά του ακριτικού νησιού να μας συντροφεύει παντού!
ΚΑΛΗ ΧΡΟΝΙΑ!
