Γράφει ο Σπύρος Ευσταθόπουλος
Περιφερειακός Σύμβουλος Βόρειου Τομέα Αθηνών, Εντεταλμένος συντονιστής Περιφερειακού Αναπτυξιακού Προγραμματισμού, ΕΣΠΑ και συγχρηματοδοτούμενων Ευρωπαϊκών Έργων, με τον Συνδυασμό «Νέα Αρχή για την Αττική»
Η πολιτιστική κληρονομιά, υλική και άυλη, θεωρείται από τα Ηνωμένα Έθνη και την UNESCO ως η τέταρτη διάσταση της βιώσιμης ανάπτυξης (οι τρεις άλλες είναι η οικονομική, η κοινωνική και η περιβαλλοντική). Η αναπτυξιακή της συμβολή είναι αξιοσημείωτη και αποτελεί ΑΞΙΑ από μόνη της. Κλειδί βέβαια για την πρόσβαση σε αυτή την αξία αποτελεί η «διαφύλαξή» της. Βασικό ρόλο προς τούτο παίζει η συμμετοχή των κατοίκων, αφού η προστασία της τοπικής ιστορίας, της μνήμης και της ταυτότητας των πόλεων αποτελούν πρωτίστως δικό τους καθήκον.
Η ελληνική Πολιτεία υιοθέτησε με τον νόμο 3028/2002 τον όρο «άϋλα πολιτιστικά αγαθά», για να θεσπίσει τη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς που μέχρι τότε περιγραφόταν ως «παραδοσιακός και σύγχρονος λαϊκός πολιτισμός». Ενώ η Σύμβαση της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ΑΠΚ) που έγινε το 2003, κυρώθηκε από τη χώρα μας το 2006. Η Σύμβαση αυτή προχωρά ένα βήμα παραπέρα, αποδίδοντας, μεταξύ άλλων, πρωταρχική σημασία στις κοινότητες φορέων της ΑΠΚ.
Ως άϋλα πολιτιστικά αγαθά νοούνται δραστηριότητες, γνώσεις, πληροφορίες και εκφράσεις, όπως μύθοι, έθιμα, προφορικές παραδόσεις, χορός, δρώμενα, μουσική, τραγούδια, δεξιότητες ή τεχνικές που αποτελούν μαρτυρίες του παραδοσιακού, λαϊκού και λόγιου πολιτισμού.
Πέντε είναι τα βασικά πεδία στα οποία κατηγοριοποιείται η ΑΠΚ:
α) οι προφορικές παραδόσεις και εκφράσεις, συμπεριλαμβανομένης της γλώσσας, ως φορέα της ΑΠΚ (παραμύθια, μύθοι και διηγήσεις, αφηγηματικά τραγούδια)
β) οι τέχνες του θεάματος ή ορθότερα οι επιτελεστικές τέχνες (χορός, μουσική, λαϊκό θέατρο)
γ) οι κοινωνικές πρακτικές, οι τελετουργίες και οι εορταστικές εκδηλώσεις (λαϊκά δρώμενα, έθιμα ευετηρίας -τελετουργίες για το καλό της χρονιάς-, έθιμα στον κύκλο του χρόνου, σημαντικοί σταθμοί στη ζωή του ανθρώπου)
δ) οι γνώσεις και πρακτικές που αφορούν τη Φύση και το Σύμπαν (παραδοσιακές καλλιέργειες, εθνοβοτανική γνώση, λαϊκές αντιλήψεις για τη μετεωρολογία κ.ά.)
ε) η τεχνογνωσία που συνδέεται με την παραδοσιακή χειροτεχνία (υφαντική, αγγειοπλαστική, ξυλοναυπηγική κ.ά.).
Σύμφωνα με το άρθρο 12 της Σύμβασης για την ΑΠΚ κάθε συμβαλλόμενο κράτος – μέλος οφείλει να δημιουργήσει ένα ή περισσότερα ευρετήρια ΑΠΚ, το οποίο αποτελεί μια έγκυρη και επικαιροποιημένη εικόνα της ΑΠΚ του.
Από το 2008 μέχρι σήμερα έχουν εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο της χώρας μας τα εξής στοιχεία:
Η μεσογειακή διατροφή, 2013
Η τεχνογνωσία της παραδοσιακής καλλιέργειας της μαστίχας στη Χίο, 2013
Η ξυλοναυπηγική, 2013
Η τηνιακή μαρμαροτεχνία 2013
Μωμοέρια. Ένα έθιμο του Δωδεκαήμερου, δηλ. του χρονικού διαστήματος μεταξύ παραμονής Χριστουγέννων και Θεοφανείων όπως τελείται σε 8 χωριά της Κοζάνης, 2013
Ιερά δάση των χωριών του Ζαγορίου και της Κόνιτσας, 2015
Η τέχνη της ξερολιθιάς, 2015
Η ψαλτική τέχνη, 2015
Ο τσακώνικος χορός, Κυνουρία Αρκαδίας, 2015
Το ρεμπέτικο, 2016
Το Θέατρο Σκιών – Καραγκιόζης, 2016
Το ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι, 2016
Το παραδοσιακό πανηγύρι του Συρράκου, Ήπειρος, 2016
Η μετακινούμενη κτηνοτροφία, 2017
Η Σαπωνοποιία Πατούνη, Κέρκυρα 2017
Η παραδοσιακή τέχνη της πέτρας στα Λαγκάδια Αρκαδίας, 2017
Η υφαντική τέχνη και η διαφύλαξή της στα Αστερούσια Κρήτης, 2018
Το πανηγύρι του Αγίου Συμεών (Αη Συμιού) στο Μεσσολόγγι, 2018
Συνεργατισμός και Αλληλεγγύη. Αγροτικός Συνεταιρισμός Ζαγοράς Πηλίου, 2018
Η αμπελοοινική κληρονομιά της Σαντορίνης (Θήρας – Θηρασιάς),2018
Η καλλιέργεια της μαύρης (κορινθιακής) σταφίδας, 2018
Τα άγρια βρώσιμα χόρτα της Κρήτης – Εθνοβοτανικές πρακτικές, 2018
Ο βλάχικος γάμος στη Θήβα, 2018
Ο τρανός χορός στη Βλάστη Κοζάνης, 2018
Το τσακώνικο μνημόσυνο στη Βασκίνα, Κυνουρία Αρκαδίας, 2018
Ο στειακός πηδηχτός χορός, Σητεία Κρήτης, 2018
Το καρπάθικο γλέντι, Όλυμπος Καρπάθου, 2019
Το καρσάνικο κέντημα (Καρυά Λευκάδας), 2019
Το συριανό λουκούμι, 2019
Ο πολιτισμός της ελιάς και του ελαιολάδου, 2019
Η λιθοξοϊκή τέχνη των Μεταξάδων Έβρου, 2019
Το έθιμο του Άϊ-Γιώργη στη Νεστάνη Αρκαδίας, 2019
Καλαθοπλεκτική στα Βωλά Τήνου, 2019
Η υφαντική τέχνη για τη δημιουργία κιλιμιών στον όρθιο αργαλειό στο Γεράκι Λακωνίας, 2019
Η αγροδιατροφική παράδοση του χαρουπιού στην Κρήτη, 2019
Το καρναβάλι Σοχού, Λαγκαδάς Θεσσαλονίκης, 2019
Οι απολλωνιάτικες καμουζέλες, Καθαρή Δευτέρα Κως, 2019
Η σφυριχτή γλώσσα του χωριού Αντιά στην Κάρυστο Ευβοίας, 2019
Τα τεμπελέκια (παραδοσιακά κάλαντα της Νέας Βύσσας), Έβρος, 2019
Γενίτσαροι και Μπούχλες Νάουσσας, 2020
Η λαϊκή κιθάρα, 2020
Παναγιά Μεσοσπορίτισσα, εορτή της Παναγίτσας στα «Αρχαία», Ελευσίνα, 2020
Πρακτικές διαχείρισης του νερού στο Οροπέδιο Λασιθίου Κρήτης, 2020
Οι φακές Εγκλουβής Λευκάδας, 2020
Το πορσάνικο μαχαίρι Λευκάδας, 2020
Τα αργκουτσιάρια (καρναβάλια Κλεισούρας), 2020
Το πανηγύρι της Αγίας Αγάθης στο Αιτωλικό, 2020
Η τέχνη της παρασκευής του τυριού Μελίπαστο ( Μελίχλωρο) στη Λήμνο, 2020
Το ψάρεμα με σταφνοκάρι στο Αιτωλικό, 2020
Η αγχιαλίτικη παράδοση καλλιέργειας του αμπελιού από την Αγχίαλο της Ανατολικής Ρωμυλίας στη Νέα Αγχίαλο Μαγνησίας: Οινοποιητικός Αγροτικός Συνεταιρισμός «Η Δήμητρα», 2020
Οι κύκλες (παραδοσιακός κυκλικός χορός), Χουλιαράδες Ήπειρος, 2020
Η καλλιέργεια και επεξεργασία των ανατολικών καπνών στη Μακεδονία και στη Θράκη, 2020
Η μεταφορά της εικόνας του Αγιώργη από τα Άνω στα Κάτω Δολιανά και αντίστροφα, 2020
Η κεραμική της οικογένειας Κουρτζή, Αγιάσος Λέσβος, 2020
Το ολυμπέτικο γλέντι (Κάρπαθος), 2020
Όπως προκύπτει από τον μακροσκελή κατάλογο που παραθέσαμε, η ΑΠΚ συνίσταται στα μη ψηλαφητά χαρακτηριστικά ενός συγκεκριμένου πολιτισμού, τα οποία διατηρούνται από κοινωνικά έθιμα κατά τη διάρκεια μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου. Πρόκειται για τρόπους και μέσα συμπεριφοράς μιας κοινωνίας και τυπικούς κανόνες λειτουργίας σε ένα ιδιαίτερο πολιτιστικό κλίμα. Γι αυτό ακριβώς η διατήρηση της ΑΠΚ είναι πιο δύσκολη από τη διατήρηση φυσικών/απτών αντικειμένων. Έχει, βέβαια, ισχυρή υποβόσκουσα δύναμη και ανακτά την ιστορική συνέχεια στη ρέουσα πραγματικότητα της σύγχρονης ζωής.
Η ΑΠΚ αποτελεί πηγή νοήματος και ενέργειας, πηγή δημιουργικότητας και αειφορίας. Ανάδυση μνήμης και βιωμάτων. Ο συνδυασμός αυτών των στοιχείων, με την αναγκαία εκπαίδευση και κατάρτιση, θα συνεισφέρουν σε μεγάλο τμήμα όχι ακόμα αναγνωρισμένου αναπτυξιακού δυναμικού με ό,τι θετικό αυτό συνεπάγεται.
