Γράφει ο Ανδρέας Ν. Φωτόπουλος
Πρόεδρος & διευθύνων σύµβουλος Κλινικής «Λυράκου»
Για τη συγγραφή του άρθρου – µελέτης, συνεργάστηκαν:
Θεοδόσιος Παλάσκας
Καθηγητής Παντείου
B.A., M.Sc., MA (hon), DPhil (Ox)
∆ιονύσιος Ποταµίτης – Κόµης
Ψυχίατρος, Επιστηµονικός ∆ιευθυντής της Κλινικής «Λυράκου»
Κλεοπάτρα Αβδελλίδου
Ψυχίατρος, Υπεύθυνη Τµήµατος
Tις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες καταγράφεται ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ψυχική υγεία και την αντιµετώπιση των ψυχικών παθήσεων. Η Ψυχιατρική θεωρείται, ακόµα και σήµερα, κλάδος της ιατρικής επιστήµης µε πολλές ιδιαιτερότητες, λόγω της ενασχόλησής της µε τον εγκέφαλο, το πλέον ανεξερεύνητο όργανο του ανθρώπινου οργανισµού.
Ο λόγος και η κλινική εικόνα εξακολουθούν να συνιστούν, ακόµη, εργαλεία διάγνωσης και αντιµετώπισης του συνόλου, σχεδόν, των περιστατικών, ενώ ακόµα και σήµερα ο ψυχικά πάσχων στιγµατίζεται ή και θεωρείται πολίτης «β’ κατηγορίας» από πολλές κοινωνικές οµάδες. Κυρίως, στις χώρες του δυτικού κόσµου έχουν καταβληθεί πολλές προσπάθειες κατανόησης, περίθαλψης και αντιµετώπισης των ψυχικών παθήσεων, µε αποτέλεσµα τα τελευταία χρόνια να υπάρχει πολύ µεγάλη πρόοδος σε όλο το φάσµα των ψυχικών παθήσεων.
Ενδεικτικά, αναφέρονται η πρόοδος της ψυχοφαρµακολογίας, η εξειδίκευση ψυχιάτρων και ψυχολόγων σε συγκεκριµένους τοµείς της Ψυχιατρικής, η σχετική πρόοδος των µηχανηµάτων – µετά την ηλεκτροσπασµοθεραπεία γίνονται προσπάθειες διέγερσης των νευρώνων του εγκεφάλου µέσω του επαναληπτικού ∆ιακρανιακού Μαγνητικού Ερεθισµού, η εξειδίκευση εργοθεραπευτών και κοινωνικών λειτουργών κ.λπ.
Σύµφωνα µε τις προβλέψεις του Παγκόσµιου Οργανισµού Υγείας (ΠΟΥ), διάφορες ψυχικές νόσοι όπως η κατάθλιψη και η γεροντική άνοια θεωρούνται ως οι «νόσοι του µέλλοντος», θα καταγράψουν δηλαδή ραγδαία άνοδο και θα απασχολήσουν ακόµα περισσότερο την ιατρική επιστήµη. Επιπλέον, µελέτες έχουν καταδείξει ότι η πανδηµία του κορωνοϊού πέραν των ψυχολογικών προβληµάτων που επέφεραν οι συνεχείς περιορισµοί (lockdown) και ο φόβος της νόσησης, στους νοσήσαντες από τον κορωνοϊό παρουσιάστηκαν πλείστα βραχυπρόθεσµα και µακροπρόθεσµα ψυχιατρικής φύσεως προβλήµατα. Ασθένειες όπως οι ψυχώσεις και η ∆ιπολική ∆ιαταραχή ταλαιπωρούν σταθερά το 2% του παγκόσµιου πληθυσµού ενώ οι εξαρτήσεις από ουσίες αλλά και λοιπές εθιστικές συµπεριφορές συνεχίζουν να προκαλούν έντονο προβληµατισµό στην κοινωνία και κατ’ επέκταση να κινητοποιούν τον ιατρικό κόσµο και τα συστήµατα υγείας των διαφόρων χωρών.
Γεροντική άνοια
Στις περισσότερες ανεπτυγµένες κοινωνίες, η γήρανση του πληθυσµού επιφέρει τη αύξηση των ανοϊκών συνδρόµων. Σύµφωνα µε τη µελέτη των Αντώνιου Πολίτη και άλλων: «Οι άνοιες είναι πιο συχνές στους ηλικιωµένους και ο επιπολασµός τους αυξάνει δραµατικά µε την ηλικία. Το σύνδροµο προσβάλλει κατά προσέγγιση 5%-8% των ατόµων άνω των 65 ετών, 15%-20% των ατόµων άνω των 75 ετών και 25%-50% των ατόµων άνω των 85 ετών». Σύµφωνα µε την ίδια µελέτη, «ο επιπολασµός της Ήπιας Νοητικής ‘Έκπτωσης κυµαίνεται από 3% έως 19%, σε άτοµα ηλικίας άνω των 65 ετών».
Στην Ολλανδία, έχουν προχωρήσει στη δηµιουργία ενός ολόκληρου χωριού το οποίο φιλοξενεί αποκλειστικά ανοϊκούς ασθενείς. Το προσωπικό αποτελείται από εξειδικευµένους ιατρούς και φροντιστές, όµως οι πάσχοντες διαβιούν σε έναν χώρο, ο οποίος δεν θυµίζει νοσοκοµειακό ίδρυµα ή γηροκοµείο. Είναι πρόδηλο από τα παραπάνω, ότι λόγω της γήρανσης του πληθυσµού, τα συστήµατα υγείας δέχονται πολύ µεγάλες πιέσεις, καθότι οφείλουν να εξασφαλίσουν ποιοτικές υπηρεσίες υγείας στους ηλικιωµένους συνανθρώπους µας. Η Ελλάδα θα µπορούσε να συνεισφέρει σε αυτόν τον τοµέα είτε µε βραχυπρόθεσµη παραµονή, είτε µε µια πιο µακροπρόθεση διαβίωση των ανοϊκών ασθενών.
Κατάθλιψη
Σύµφωνα µε τον Χρήστο Λίονη και λοιπούς, στο πόνηµα µε τίτλο «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσηµάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας», «η κατάθλιψη αποτελεί ένα από τα πιο συχνά νοσήµατα ψυχικής υγείας παγκοσµίως. Σύµφωνα µε τον ΠΟΥ, κατέχει την 4η θέση ως αίτιο απώλειας ετών ζωής, αναπηρίας και κοινωνικής δυσ-λειτουργίας».
Η κατάθλιψη διακρίνεται σε ήπια, µέτρια και σοβαρή ενώ το 8 % του πληθυσµού της Ελλάδος πάσχει από κατάθλιψη. Κατά τον ΠΟΥ, περισσότεροι από 264 εκατοµµύρια ανθρώπων, παγκοσµίως, πάσχουν από κάποιας µορφής κατάθλιψς. Κατά τον γράφοντα εξειδικευµένα προγράµµατα, σε αλλοδαπούς ασθενείς µε ήπια και ίσως µέτρια κατάθλιψη, θα µπορούσαν κάλλιστα να εφαρµοστούν στην Ελλάδα σε ένα βραχυχρόνιο πλαίσιο.
Πανδηµία και ψυχική υγεία
Όσον αφορά στην πανδηµία, παρότι οι µελέτες είναι σε αρχικό στάδιο, διάφορα χρήσιµα συµπεράσµατα µπορούν να εξαχθούν. Οι περιορισµοί και ο φόβος της νόσου του κορωνοϊού έχουν επιβαρύνει, σε σηµαντικό βαθµό, την ψυχική υγεία των ανθρώπων. Επιπλέον, η ίδια η νόσος προκαλεί νευρολογικά, ψυχιατρικά και γνωστικά προβλήµατα (Sanjay Kumar et al). Κατά τους συγγραφείς του εν λόγω άρθρου, πέραν των συµπτωµάτων άγχους, κατάθλιψης, διαταραχών διάθεσης αµνησίας κ.λπ., στην οξεία φάση της νόσου, σε µακροπρόθεσµο χρονικό ορίζοντα το 55% των αποθεραπευµένων από τη νόσο COVID-19 παρουσίασαν µετατραυµατικό στρες ενώ τα ποσοστά της κατάθλιψης, των κρίσεων πανικού και της διαταραχής πόνου κυµαίνονται σε ποσοστά 32,5% έως 39%. Το 15, 6 % των αποθεραπευµένων παρουσιάζει ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή ενώ σε επίπεδο γνωστικών λειτουργιών, η απώλεια προσοχής, τα δυσεκτελεστικά συµπτώµατα και η δυσλειτουργία της µετωποκροταφικής περιοχής του εγκεφάλου αναφέρονται συχνά. Αν και ακόµα οι όποιες µελέτες είναι σε πρώιµα στάδια, φαίνεται ότι ο ιός COVID-19 προκαλεί διάφορες νευροψυχιατρικές διαταραχές, τόσο σε βραχυπρόθεσµο όσο και σε µακροπρόθεσµο χρονικό ορίζοντα.
Ψυχώσεις – ∆ιπολική ∆ιαταραχή
Σύµφωνα µε το Ψυχαργώς Γ’ (2011 – 2020) ο επιπολασµός των ψυχώσεων και της ∆ιπολικής ∆ιαταραχής ανέρχεται σε 2,1% του παγκόσµιου πληθυσµού. Η σύγχρονη ψυχιατρική προσέγγιση αφιερώνει, ορθώς, µεγάλο µέρος των προσπαθειών της στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση, στην απόκτηση δεξιοτήτων, στις οµάδες αυτοβοήθειας, στην παραµονή των εν λόγω ασθενών σε ξενώνες, οικοτροφεία και προστατευόµενα διαµερίσµατα, στην παροχή περίθαλψης στο πλαίσιο της καθηµερινής ζωής του ασθενούς, δηλαδή στην κοινότητα, στην παροχή στον ασθενή επιλογής εναλλακτικών µορφών φροντίδας και θεραπείας και ενίσχυση της δυνατότητάς του για επιλογή κ.λπ. ∆ηλαδή, δίδεται βαρύνουσα σηµασία στην αρµονική ένταξη του λειτουργικού ψυχωσικού ή διπολικού ασθενούς στην κοινότητα και των επιµέρους λειτουργιών της. Είναι επιστηµονικώς αποδεδειγµένο ότι περίπου ένα 10% της προαναφερόµενης οµάδας ασθενών είναι άνθρωποι χρόνιοι εν µέρει λειτουργικοί, που ενδεχοµένως θα µπορούσαν να συνδυάσουν τις διακοπές τους µε ένα δοµηµένο πρόγραµµα θεραπείας.
Εξαρτήσεις
∆ιάφορες θεραπευτικές µέθοδοι έχουν προταθεί για την αντιµετώπιση της συγκεκριµένης ψυχιατρικής νόσου. Ένα πολύ αξιόπιστο µοντέλο αντιµετώπισης της νόσου είναι η βραχυχρόνια νοσηλεία, αρχικά σε νοσοκοµειακό περιβάλλον και η συνέχιση της θεραπείας σε άλλη δοµή -µη νοσοκοµειακή- διάρκειας συνήθως 6 έως 12 µηνών.
Στη νοσηλεία του ασθενούς στη νοσοκοµειακή δοµή, επιτυγχάνεται η αποτοξίνωση από τις όποιες εθιστικές ουσίες, αξιολογείται ο ασθενής εάν υπάρχει συννοσηρότητα ή άλλως διπλή διάγνωση, ρυθµίζεται φαρµακευτικά και αξιολογείται ο βαθµός κινητοποίησης του ασθενούς. Η παραποµπή του ασθενούς σε εξωνοσοκοµειακή δοµή, θεωρείται ως ένα πολύ καλό πλάνο αντιµετώπισης της νόσου του εθισµού. Σε αυτές τις δοµές, η θεραπευτική οµάδα αποτελείται από τις προαναφερόµενες ειδικότητες, όµως η στόχευση αυτών των προγραµµάτων είναι η µακροχρόνια αποχή από τις ουσίες ή τις εθιστικές συµπεριφορές και η βελτίωση της επαγγελµατικής, κοινωνικής και ψυχολογικής λειτουργικότητας του ασθενούς.
Μεγάλη βαρύτητα θα µπορούσε να δοθεί, επίσης, σε παιδιά, τα οποία παρουσιάζουν ∆ιαταραχή Ελλειµµατικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας ή ∆ιαταραχές της Ανάπτυξης. Οι συγκεκριµένες παθήσεις εκφεύγουν, όµως, του γνωστικού αντικειµένου παροχής υπηρεσιών υγείας της ψυχιατρικής ενηλίκων και γι αυτό τον λόγο, δεν πρόκειται να γίνει περαιτέρω ανάλυση. Εκτίµηση όµως του γράφοντα είναι ότι ένα δοµηµένο πλαίσιο από παιδοψυχιάτρους, παιδοψυχολόγους, λογοθεραπευτές κ.λπ. θα µπορούσε να αποτελέσει έναν ξεχωριστό κλάδο ανάπτυξης του Τουρισµού Υγείας στην Ελλάδα.
Πώς θα προχωρήσει ο Ιατρικός Τουρισµός στην Ψυχική Υγεία;
Όσον αφορά στην S.W.O.T. Analysis, που πραγµατοποιήθηκε, από την άποψη των δυνατών σηµείων, ιδιαίτερη µνεία πρέπει να γίνει στις γνώσεις και τις δεξιότητες του επιστηµονικού και λοιπού προσωπικού καθώς και στη γλωσσοµάθεια αυτών. Επίσης, οι υποδοµές τόσο του ιδιωτικού ιατρικού κλάδου όσο και των ξενοδοχειακών µονάδων αποτελούν ένα ισχυρό πλεονέκτηµα, εάν αναλογιστεί κανείς ότι οι προσφερόµενες υπηρεσίες, ιδίως του ιατρικού κλάδου, µπορούν να προσφερθούν σε χαµηλότερες τιµές συγκριτικά µε τις λοιπές ανεπτυγµένες χώρες.
Στον αντίποδα και όσον αφορά στα αδύνατα σηµεία, ιδιαίτερη µνεία πρέπει να γίνει στη διαρροή του επιστηµονικού προσωπικού και στην έλλειψη νοσηλευτικού προσωπικού. Είναι γνωστό ότι πολλοί ιατροί αλλά και νοσηλευτές προτίµησαν τη µετανάστευση σε χώρες της αλλοδαπής για να βρουν καλύτερες επαγγελµατικές συνθήκες και υψηλότερους µισθούς. Επίσης, δυσκολίες µεγάλες παρατηρούνται στην εύρεση εξειδικευµένου νοσηλευτικού προσωπικού, είτε επειδή έγιναν και γίνονται προσλήψεις στο δηµόσιο σύστηµα υγείας, είτε επειδή υποµισθοδοτούνται, προτιµούν να εργάζονται σε διαφορετικούς κλάδους από τις σπουδές τους. Είναι δεδοµένο, ότι τόσο ο υψηλότατος συντελεστής ΦΠΑ, όσο και οι περικοπές των νοσηλίων λόγω clawback & rebate συνετέλεσαν στην περικοπή των µισθών και εν τέλει στην υποστελέχωση, πολλές φορές, των ιδιωτικών κλινικών.
Οι απειλές είναι γνωστές και έχουν αναφερθεί επανειληµµένα και αφορούν σχεδόν όλους τους κλάδους τις ελληνικής οικονοµίας. Υψηλή φορολογία και υψηλές ασφαλιστικές εισφορές αποτελούν αντικίνητρα για νέες επενδύσεις. Σε ένα παγκοσµιοποιηµένο περιβάλλον, αντίστοιχες δράσεις από χώρες οι οποίες είναι πιο φιλικές στις επενδύσεις, έχουν σαφέστερα ανταγωνιστικό πλεονέκτηµα. Η έλλειψη συντονισµού και παροχής εξειδικευµένων υπηρεσιών συντελεί στην προβολή «κοινότυπων» τουριστικών υπηρεσιών, µε αποτέλεσµα µεγάλοι tour operators να µην ασχολούνται µε την Ελλάδα. Αυτοί όµως θα αποτελέσουν τα κανάλια προβολής για εξειδικευµένες ιατρο-τουριστικές υπηρεσίες.
Εν κατακλείδι για την S.W.O.T. Analysis:
Οι ευκαιρίες και οι δυνατότητες είναι πολλές και υπερτερούν των αδυναµιών και των απειλών. Κλειδί για την ευόδωση του στόχου είναι ο επαναπατρισµός εξειδικευµένου προσωπικού και η κινητοποίηση των δυνάµεων του ιατρικού, παραϊατρικού και νοσηλευτικού κόσµου. Για να επιτευχθεί αυτό απαιτείται έµπρακτη χρηµατοδότηση των ήδη δραστηριοποιούµενων φορέων στην υγεία, για να προβούν και αυτοί σε νέες επενδύσεις τόσο σε ανθρώπινο κεφάλαιο όσο και σε υποδοµές. Η µείωση του ΦΠΑ και ο εξορθολογισµός του clawback & του rebate αποτελούν προαπαιτούµενες δράσεις για την επίτευξη του τελικού στόχου. Η εκπαίδευση και η επιπλέον εξειδίκευση του υπάρχοντος ανθρώπινου δυναµικού είναι επίσης κρίσιµος παράγοντας.
Προτάσεις
Κατόπιν των προαναφερόµενων, οι προτάσεις – στόχοι θα διακριθούν σε βραχυπρόθεσµους και µεσοµακροπρόθεσµους. Αυτή η διάκριση γίνεται επειδή κάποιοι θεωρούνται γρήγορα επιτεύξιµοι ενώ άλλοι χρειάζονται περισσότερους πόρους, τόσο σε ανθρώπινο κεφάλαιο όσο και σε λοιπές υποδοµές.
- Βραχυπρόθεσµοι στόχοι: Ηλικιωµένοι µε ήπια νοητική έκπτωση ή αρχικό στάδιο άνοιας, ασθενείς µε ήπια έως µέτρια µορφή κατάθλιψης και λοιπών συναισθηµατικών διαταραχών µπορούν να φιλοξενηθούν σε ξενοδοχειακές µονάδες, οι οποίες όµως θα πρέπει απαραιτήτως να έχουν προσαρµόσει τις υποδοµές τους, στις απαιτήσεις αυτών των συγκεκριµένων οµάδων. Έναν χώρο, όπου πέραν των τουριστικών υπηρεσιών, προσφέρει και υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Το «πακέτο των διακοπών» µετατρέπεται πλέον σε παροχή εξειδικευµένων υπηρεσιών υγείας – τουρισµού.
- Μεσοµακροπρόθεσµοι στόχοι: Αυτοί οι στόχοι απαιτούν, σαφώς, µεγαλύτερη προσπάθεια, συνεργασία κυρίως µεταξύ των ιατρικών φορέων της Ελλάδος και του εξωτερικού και διάθεση µεγαλύτερων πόρων. Ασθενείς που έχουν νοσήσει από COVID-19 και παρουσιάζουν ψυχιατρικής και νευρολογικής φύσεως προβλήµατα, µπορεί να αντιµετωπίζουν και άλλα υποκείµενα νοσήµατα παθολογικής, πνευµονολογικής, καρδιολογικής φύσεως κ.ά. Σε όρους «Ιατρικού Τουρισµού» αναφερόµαστε, πλέον, σε µια ιδιάζουσα περίπτωση, όπου ουσιαστικά οι όποιες δοµές οφείλουν να συνδυάζουν την περίθαλψη µε την ψυχαγωγία και τις διακοπές. ∆οµές, οι οποίες δεν θυµίζουν νοσοκοµείο αλλά έχουν επαρκή υποστήριξη από ιατρικό, νοσηλευτικό και λοιπό προσωπικό και διαθέτουν ένα µίνιµουµ ιατρικού εξοπλισµού µπορούν να λειτουργήσουν ως ένας άρτιος χώρος αποθεραπείας, ο οποίος προσφέρει επαρκή ιατρική υποστήριξη αλλά και προβάλλει συγχρόνως και τον τουρισµό της Ελλάδας. Θα µπορούσε να εξεταστεί, σε συνεργασία µε τις υγειονοµικές Αρχές των άλλων χωρών, η φιλοξενία κάποιων εκ των ασθενών, οι οποίοι διαβιούν σε ξενώνες της αλλοδαπής σε αντίστοιχους χώρους στην Ελλάδα.
Συνέργειες – Συµπράξεις
Εκ των ανωτέρω προκύπτουν διάφορες συνέργειες ενώ οι συµπράξεις θεωρούνται αναγκαίες για την επίτευξη των επιµέρους στόχων. Παράδειγµα συνεργειών είναι ότι οι συγγενείς αυτών των οµάδων ασθενών πολλές φορές επιθυµούν να τους επισκέπτονται και να τους συναντούν δια ζώσης. Τα αεροπορικά εισιτήρια είναι, σε γενικές γραµµές, φθηνά, ενώ θα µπορούσαν να προβλεφθούν µέχρι και συγκεκριµένα πακέτα διακοπών για το συγγενικό περιβάλλον του ασθενούς. Ένας στόχος, επίσης, που µπορεί να επιτευχθεί είναι η επιµήκυνση της «σεζόν» του ιατρικού τουρισµού, καθότι πολλές εκ των προτεινόµενων δράσεων αφορούν σε παρεχόµενες υπηρεσίες καθόλη τη διάρκεια του έτους. Στο σκέλος των συµπράξεων είναι αυτονόητο, ότι επειδή η περίθαλψη αυτής της οµάδας των ασθενών είναι πολλές φορές πολυπαραγοντική, η συνεργασία των ιδιωτικών κλινικών, εργαστηρίων και ιατρών διαφόρων ειδικοτήτων είναι αναγκαία.
Συµπεράσµατα
Η ψυχική υγεία θεωρείται ένας κλάδος της ιατρικής µε αρκετές ιδιαιτερότητες. Οι προβλέψεις του ΠΟΥ αλλά και των υγειονοµικών Αρχών των διαφόρων χωρών είναι ότι θα υπάρξει αύξηση διάφορων ψυχικών παθήσεων. Συνήθως, αυτές οι οµάδες ασθενών χρειάζονται µακροχρόνια ιατρική παρακολούθηση. Η προσφορά ιατρο-τουριστικών υπηρεσιών παρέχει την ασφάλεια της συνέχισης της θεραπείας τους από τη µια µεριά ενώ από την άλλη προωθεί το τουριστικό προϊόν της πατρίδος µας. Η ανάσχεση του «brain drain» µπορεί να επιτευχθεί µε καλύτερους µισθούς και καινοτόµες ιδέες. Με µια γρήγορη αναζήτηση στο διαδίκτυο, δεν υπάρχουν εξειδικευµένα τουριστικά προγράµµατα στον τοµέα της ψυχικής υγείας ή της ήπιας ανοϊκής συνδροµής. Αυτό που υπάρχει, είναι κυρίως το άγχος του συγγενικού περιβάλλοντος του πάσχοντος για το πώς θα προγραµµατίσει και θα διαχειριστεί τις διακοπές του.
