Γράφει η Ειρήνη Χαϊδή
Υπ. Διδάκτωρ Τμήμα Ειδικής Αγωγής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ Demokritos – Net Media Lab
Γράφει η Αμαλία – Μαρία Κουτσογιάννη
Στέλεχος Ειδικής Γραμματείας Μακροπρόθεσμου
Σχεδιασμού, Γεωγράφος, MSc Συστήματα Διαχείρισης Ενέργειας Και Προστασίας Περιβάλλοντος
Σε μια εποχή έντονης κοινωνικής πολυπλοκότητας, ανισοτήτων και περιβαλλοντικής κρίσης, η ισότιμη συμμετοχή όλων των πολιτών σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής αποτελεί όχι μόνο στόχο, αλλά προϋπόθεση για ένα δίκαιο, βιώσιμο και ανθεκτικό μέλλον. Η συμπερίληψη δεν είναι απλώς μια έννοια, αλλά μια καθημερινή πρακτική. Και για να ριζώσει, χρειάζεται εκπαίδευση που διαμορφώνει στάσεις, όχι μόνο γνώσεις. Αναγνωρίζει ότι ένα μέλλον όπου όλοι έχουν ίσες ευκαιρίες και αισθάνονται αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνίας δεν είναι κάτι που θα συμβεί αυτόματα, αλλά απαιτεί συνειδητή και συνεχή προσπάθεια από όλους μας.
Η έννοια της ισότιμης συμμετοχής αναφέρεται στην εξασφάλιση ότι κάθε άτομο, ανεξάρτητα από την καταγωγή, το φύλο, την ηλικία, την αναπηρία, τη σεξουαλική ταυτότητα, τη θρησκεία ή οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό, έχει την ευκαιρία να συμμετέχει πλήρως και ουσιαστικά σε όλες τις πτυχές της ζωής – στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην πολιτική, στον πολιτισμό και στην κοινωνία γενικότερα.
Η συμπερίληψη, εστιάζει στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου όλοι αισθάνονται ευπρόσδεκτοι, σεβαστοί και υποστηριζόμενοι. Σημαίνει την αναγνώριση και την εκτίμηση της διαφορετικότητας, καθώς και την εξάλειψη των εμποδίων που μπορεί να εμποδίσουν την πλήρη συμμετοχή ορισμένων ομάδων.
Η βιωματική μάθηση αποτελεί μια εκπαιδευτική προσέγγιση που δίνει έμφαση στη μάθηση μέσω της πράξης και της άμεσης εμπειρίας. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή, παθητική μάθηση, η βιωματική μάθηση ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να εμπλακούν ενεργά, να αναστοχαστούν τις εμπειρίες τους και να συνδέσουν τη νέα γνώση με την προσωπική τους κατανόηση του κόσμου. Η βιωματική εκπαίδευση αποτελεί ίσως το πιο αποτελεσματικό μέσο για να αποκτήσουμε όχι απλώς επίγνωση, αλλά προσωπική σύνδεση με έννοιες όπως η διαφορετικότητα, η ισότητα, η περιβαλλοντική ευθύνη και η συμμετοχή στα κοινά. Όταν η μάθηση περνά από την εμπειρία, από το σώμα, τα συναισθήματα και τη συνεργασία, τότε αποκτά ουσία και διάρκεια.
Η σύνδεση της βιωματικής εκπαίδευσης με τη συμπερίληψη είναι ιδιαίτερα ισχυρή και πολύπλευρη μέσα από τις Ποικίλες Μορφές Συμμετοχής, την Ενεργοποίηση Όλων των Αισθήσεων, τη Δημιουργία Κοινού Αισθήματος ως Κοινότητα, την Ενίσχυση της Ενσυναίσθησης, την Ανάπτυξη Κοινωνικών Δεξιοτήτων, τη Δημιουργία Αυθεντικών και Σχετικών Εμπειριών και την Ενδυνάμωση της Φωνής των συμμετεχόντων μέσα από δράσεις, ιδέες, κτλ. Συνολικά, η βιωματική μάθηση αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο για τη δημιουργία ενός πιο συμπεριληπτικού μαθησιακού περιβάλλοντος, όπου κάθε άτομο αισθάνεται ευπρόσδεκτο, αξιοποιεί τις δυνατότητές του και συμμετέχει ενεργά στη μαθησιακή διαδικασία και στην κοινωνία ευρύτερα.
Τα βασικά χαρακτηριστικά αυτών των προγραμμάτων: Ενεργός συμμετοχή, Συνεργασία και ομαδικότητα, Σύνδεση θεωρίας και πράξης, Ανάπτυξη δεξιοτήτων, Θετικός κοινωνικός και περιβαλλοντικός αντίκτυπος.
Προγράμματα με έμφαση στην κοινωνική μάθηση μέσω περιβαλλοντικών δραστηριοτήτων
• «Ένα σχολείο για όλους»: πρόγραμμα που φέρνει μαθητές με και χωρίς αναπηρία σε κοινές δράσεις (θέατρο, μουσική, αθλητισμός), ενισχύοντας την ενσυναίσθηση και αποδοχή της διαφορετικότητας.
• Δράσεις προσομοίωσης δημοτικών συμβουλίων για εφήβους.
• Προγράμματα αστικής καλλιέργειας και διαγενεακά προγράμματα κηπουρικής σε σχολεία ή γειτονιές, που φέρνουν κοντά παιδιά, ηλικιωμένους και ευάλωτες ομάδες και προάγουν τη συνείδηση περιβαλλοντικής ευθύνης και διατροφικής αυτάρκειας.
• Εργαστήρια βιώσιμης κινητικότητας, στα οποία συμμετέχουν ενεργά κάτοικοι για να σχεδιάσουν ποδηλατοδρόμους, ασφαλείς διαδρομές για ΑμεΑ ή σχολικές διαδρομές χωρίς ΙΧ.
• Διαθεματικά εργαστήρια σε κέντρα δια βίου μάθησης ή κοινωνικά εργαστήρια, όπου συνδυάζονται θέματα κοινωνικής επιχειρηματικότητας, κυκλικής οικονομίας και ίσης συμμετοχής γυναικών και ανδρών σε τομείς που παραδοσιακά θεωρούνται «μονοφυλικοί».
• Προγράμματα ανταλλαγής δεξιοτήτων με περιβαλλοντικό αντίκτυπο, Εργαστήρια βιώσιμης διαβίωσης και αλληλέγγυας οικονομίας: Άτομα με διαφορετικές δεξιότητες συνεργάζονται για την κατασκευή ανακυκλωμένων επίπλων για κοινόχρηστους χώρους ή τη δημιουργία ψηφιακών εργαλείων για την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.
• Θεατρικά εργαστήρια με περιβαλλοντικά και κοινωνικά θέματα
• Δημιουργία ντοκιμαντέρ ή φωτογραφικών εκθέσεων με θέματα περιβαλλοντικής και κοινωνικής δικαιοσύνης
Η βιωματική μάθηση αποτελεί μια εκπαιδευτική προσέγγιση που δίνει έμφαση στη μάθηση μέσω της πράξης και της άμεσης εμπειρίας. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή, παθητική μάθηση, η βιωματική μάθηση ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να εμπλακούν ενεργά, να αναστοχαστούν τις εμπειρίες τους και να συνδέσουν τη νέα γνώση με την προσωπική τους κατανόηση του κόσμου.
Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνιών για πρόσβαση (ΤΠΕ), φωνή και δράση
Οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) διαδραματίζουν έναν καταλυτικό ρόλο στην προώθηση της πρόσβασης, της φωνής και της δράσης για όλους τους πολίτες. Αποτελούν ισχυρά εργαλεία που μπορούν να γεφυρώσουν ψηφιακά χάσματα, να ενδυναμώσουν άτομα και κοινότητες και να οδηγήσουν σε θετικές κοινωνικές αλλαγές.
Όταν οι ΤΠΕ σχεδιάζονται και χρησιμοποιούνται με επίκεντρο τον άνθρωπο και την κοινότητα, μπορούν να ενισχύσουν τη φωνή των περιθωριοποιημένων, να γεφυρώσουν μορφωτικά και γεωγραφικά χάσματα και να δημιουργήσουν χώρους μάθησης πέρα από τους τοίχους της τάξης.
• Εφαρμογές επαυξημένης πραγματικότητας (AR) χρησιμοποιούνται για να μάθουν οι μαθητές την τοπική ιστορία από την οπτική διαφορετικών κοινωνικών ομάδων.
• Ψηφιακές πλατφόρμες συμμετοχής επιτρέπουν σε νέους να υποβάλουν προτάσεις σε Δήμους, να αξιολογούν δημοτικές πολιτικές ή να συν-σχεδιάζουν δράσεις για το περιβάλλον.
• Εκπαιδευτικά βίντεο, podcasts και MOOCs (ανοιχτά διαδικτυακά μαθήματα) γίνονται προσβάσιμα και συμπεριληπτικά με χρήση υποτίτλων, νοηματικής και απλοποιημένης γλώσσας.
Οι ΤΠΕ διευρύνουν την πρόσβαση σε πληθώρα πληροφοριών, υπηρεσιών και ευκαιριών, που παλαιότερα ήταν περιορισμένες για πολλούς. Μέσω του διαδικτύου και των ψηφιακών πλατφορμών, άτομα με γεωγραφικούς περιορισμούς, οικονομικές δυσκολίες ή αναπηρίες έχουν προσβασιμότητα και αίρουν τα εμπόδια προς την επικοινωνία και τη γνώση.
Οι ΤΠΕ δίνουν τη δυνατότητα σε άτομα και ομάδες που παραδοσιακά δεν είχαν ισχυρή φωνή να εκφραστούν, να μοιραστούν τις απόψεις τους και να συμμετάσχουν στον δημόσιο διάλογο.
Οι ΤΠΕ δεν περιορίζονται στην παροχή πρόσβασης και φωνής, αλλά μπορούν να οδηγήσουν σε ουσιαστική δράση και κοινωνική αλλαγή.
Για να αξιοποιήσουμε πλήρως τις δυνατότητες των ΤΠΕ για πρόσβαση, φωνή και δράση, απαιτείται συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων, της κοινωνίας των πολιτών, του ιδιωτικού τομέα και των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων. Μόνο με συντονισμένες προσπάθειες μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι ΤΠΕ θα αποτελέσουν πραγματικά εργαλεία ενδυνάμωσης και κοινωνικής δικαιοσύνης για όλους.
Η καθημερινότητα ως πεδίο μάθησης και συμμετοχής
Η ισότιμη συμμετοχή δεν αφορά μόνο θεσμικές αλλαγές, αλλά και μικρές πράξεις που συνδέονται με την καθημερινότητα: από το να μπορούν όλοι να χρησιμοποιήσουν τις δημόσιες συγκοινωνίες, να έχουν λόγο στον σχεδιασμό του σχολείου ή της πλατείας τους, έως τη δυνατότητα πρόσβασης σε ποιοτική πληροφόρηση και εκπαίδευση.
Η περιβαλλοντική πολιτική γίνεται αποτελεσματική μόνο όταν σχεδιάζεται με όλους και για όλους. Όταν ένα παιδί με αναπηρία συμμετέχει σε δράση δενδροφύτευσης, όταν ένας ηλικιωμένος νιώθει χρήσιμος σε ένα κοινόχρηστο κομπόστ, όταν μια μετανάστρια διδάσκει παραδοσιακές συνταγές χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος, τότε δημιουργούμε κοινότητες ανθεκτικές, δίκαιες και συμμετοχικές.
Το μέλλον της ισότιμης συμμετοχής και της συμπερίληψης δεν είναι θεωρητικό, δεν χτίζεται με διακηρύξεις αλλά με πράξεις. Είναι βιωματικό, περιβαλλοντικό, τεχνολογικό, καθημερινό. Και χτίζεται μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα που ανοίγουν ορίζοντες, ενισχύουν σχέσεις και καλλιεργούν ενεργούς πολίτες με συνείδηση κοινωνικής και περιβαλλοντικής ευθύνης. Η επένδυση σε εκπαιδευτικά βιωματικά προγράμματα και στην έξυπνη χρήση των ΤΠΕ αποτελεί πράξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Και το πιο σημαντικό: δείχνει στα παιδιά, στους νέους και στους πολίτες ότι όλοι έχουν θέση στο τραπέζι.
Για να αξιοποιήσουμε την καθημερινότητα ως πεδίο μάθησης και συμμετοχής, είναι σημαντικό να καλλιεργήσουμε:
• Την περιέργεια και την ανοιχτή διάθεση για μάθηση.
• Την ικανότητα της παρατήρησης και της ανάλυσης.
• Την ενσυναίσθηση και την ικανότητα της ενεργούς ακρόασης.
• Την προθυμία για διάλογο και ανταλλαγή απόψεων.
• Την αίσθηση της ευθύνης και την επιθυμία για προσφορά.
Η καθημερινότητα δεν είναι απλώς μια σειρά από πράξεις ρουτίνας.Είναι ένας ζωντανός οργανισμός γεμάτος ευκαιρίες για να μάθουμε, να αναπτυχθούμε και να συμμετάσχουμε ενεργά στη διαμόρφωση του κόσμου γύρω μας. Ας αναγνωρίσουμε την αξία αυτού του ατελείωτου πεδίου μάθησης και συμμετοχής και ας το αξιοποιήσουμε στο έπακρο.
Περιβαλλοντική Πολιτική – Καθημερινότητα – Συμπερίληψη
Η περιβαλλοντική πολιτική δεν είναι απλώς ένα σύνολο κανόνων και δράσεων για την προστασία του πλανήτη. Μπορεί και οφείλει να αποτελέσει ένα ισχυρό μέσο συμπερίληψης, διασφαλίζοντας ότι όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση, την εθνικότητα, την ηλικία, την αναπηρία ή οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό, έχουν ίση πρόσβαση σε ένα υγιές περιβάλλον και συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων που τους αφορούν.
Ωστόσο, ιστορικά, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις και τα βάρη έχουν συχνά επιβαρύνει δυσανάλογα τις ευάλωτες και περιθωριοποιημένες κοινότητες. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως περιβαλλοντική αδικία. Η περιβαλλοντική πολιτική ως μέσο συμπερίληψης επιδιώκει να αντιστρέψει αυτή την τάση και να προωθήσει την περιβαλλοντική δικαιοσύνη.
Πώς η Περιβαλλοντική Πολιτική Μπορεί να Προωθήσει τη Συμπερίληψη:
• Διασφάλιση Ίσης Πρόσβασης σε Ένα Υγιές Περιβάλλον
• Ενίσχυση της Συμμετοχής στη Λήψη Αποφάσεων
• Δημιουργία Πράσινων Ευκαιριών για Όλους
• Προώθηση της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και Ευαισθητοποίησης για Όλους
• Αντιμετώπιση των Διασταυρούμενων Ανισοτήτων
Συμπερασματικά, η περιβαλλοντική πολιτική έχει τη δυνατότητα να γίνει ένα ισχυρό εργαλείο για την προώθηση της συμπερίληψης και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Με την αναγνώριση και την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών ανισοτήτων, την ενίσχυση της συμμετοχής και τη δημιουργία ευκαιριών για όλους, μπορούμε να οικοδομήσουμε ένα πιο δίκαιο, βιώσιμο και συμπεριληπτικό μέλλον για όλους.
