Γράφει η Μαρία Καμπάνταη
Κλινική ψυχολόγος – συγγραφέας *
Κάποτε, πριν χρόνια, ήρθε στο γραφείο µου ένας νεαρός 19 ετών, σπουδαστής σε ένα δηµόσιο ΙΕΚ µαγειρικής. Το παράπονό του ήταν ότι φοβόταν να αποµακρυνθεί από το σπίτι του και να µετακινηθεί σε άλλη πόλη.
Η µόνη διαδροµή που άντεχε ήταν από το σπίτι στη σχολή και πίσω. Πώς θα πήγαινε φαντάρος; Η αναβολή λόγω σπουδών τον κάλυπτε, αλλά τι θα γινόταν µετά; Η δυσκολία του επηρέαζε σηµαντικά την ποιότητα της ζωής του, καθώς απέφευγε εξόδους µε φίλους σε κοντινές πόλεις ή εκδροµές. Με λεωφορεία, τρένα, πλοία; Καµία συζήτηση! Είναι αλήθεια ότι η καθηµερινότητα από αυτονόητη γίνεται βάσανο όταν έχουµε τέτοιους φόβους.
Όλα ξεκίνησαν µετά από µια σχολική εκδροµή στο Λύκειο, όπου βίωσε το πρώτο επεισόδιο πανικού, που τον οδήγησε στο Νοσοκοµείο. Από εκεί και πέρα, το πρωταρχικό συναίσθηµα µπλέχτηκε µε την ιδέα ότι θα του ξανασυµβεί το ίδιο, κάθε φορά που βρισκόταν σε παρόµοιες συνθήκες. Αυτόµατα, εµφανίζονταν αρνητικές σκέψεις που µεγάλωναν το φόβο του. Ο αρχικός φόβος έγινε φοβία.
Εξαιρετική η επίδραση της γενίκευσης, που πολλές φορές αδικεί και βασανίζει. Σκέψου και άλλα καθηµερινά ζητήµατα, όπως τη γενίκευση ότι οι γυναίκες είναι κακοί οδηγοί ή ότι οι άντρες µπορούν να µαστορεύουν µικροβλάβες στο σπίτι. Με αυτές τις γενικεύσεις δηµιουργούνται προκαταλήψεις και κοινωνικά στερεότυπα. Γενικεύοντας και παίρνοντας µια κατάσταση ως δεδοµένη, είναι σαν να βλέπεις παντού τοίχους. Αδικείς και τον άλλον και τον εαυτό σου. Και είναι αλήθεια, ο νους µας πιο εύκολα «δένει» παρά επιλύει.
Οι ψυχαναλυτές θα σου πουν: «Πες µου τι φοβάσαι και θα σου πω τι σου έχει συµβεί» (D. Winnicot), και εννοούν ότι οι φόβοι δεν είναι πρόσφατη υπόθεση, αλλά απόρροια αρνητικών συναισθηµάτων ή άλυτων εσωτερικών συγκρούσεων που έχουν χτιστεί σιγά-σιγά.
Ο φόβος, σαν πρωτογενές και αυτοπροστατευτικό συναίσθηµα, µαζί µε τη σκέψη και τη γενίκευση, δηµιουργούν ένα σύµπλεγµα που συµπορεύεται µαζί µας. Άλλος φοβάται το ασανσέρ, άλλος τα ύψη, άλλος την κοινωνική έκθεση ή τα αεροπλάνα, τα έντοµα κτλ. Ο φόβος συνοδεύεται από την ιδέα: «Θα συµβεί το ίδιο» επειδή «κάτι πάθαµε όταν…».
«Ανδρέα, σκέψου αντικειµενικά! Μπορείς να αποδείξεις ότι αυτό θα συµβαίνει πάντα όταν ταξιδεύεις µακριά από την πόλη σου;» τον ρώτησα µια µέρα. «Πάρε, για παράδειγµα, τη ζύµη σαµπλέ που µάθατε πρόσφατα. Την έφτιαξες ξανά στο σπίτι;»
«Αρκετές φορές,» απάντησε.
«Ακολούθησες την ίδια διαδικασία; Σου βγήκε πάντα ίδια;»
«Όχι. Μπορεί να έφταιγε το αλεύρι ή κάποιο µικρό λάθος…»
«Γιατί λοιπόν να συµβεί το ίδιο µε το πρώτο σου επεισόδιο πανικού; Αντίθετα, θα ήταν χρήσιµο να το ξαναζήσεις, για να δεις τι λειτουργεί και τι όχι! Εξάλλου, έχουµε µάθει πολλές τεχνικές αντιµετώπισης µαζί».
Έτσι προετοίµαζα σιγά σιγά το «ξεπροβόδισµά» του. Αποφάσισε µετά τη σχολή να µην ανανεώσει την αναβολή του στο στρατό. ∆εν είχα νέα του µετά.
Ο φόβος είναι ψευδή ή λανθασµένα στοιχεία που βιώνουµε ως αληθινά. Λέµε: «Θα κλειστώ αν µπω στο ασανσέρ» και το αποφεύγουµε, ακόµη κι αν το κτίριο έχει πολλά πατώµατα.
Κάνουµε αερόβια γυµναστική ανεβαίνοντας σκάλες, γυµνάζουµε γάµπες και οπίσθια, θα έλεγε ένας γυµναστής. Κάνε το, όµως, χωρίς φόβο και πάθος! Όχι γιατί σε καθοδηγεί ένα φάντασµα, ένα κάτι που µπορεί να µη συµβεί ποτέ.
Με το φόβο, καταλήγουµε να ζούµε ψεύτικα, µε συναγερµούς που χτυπούν άσκοπα, χάνουµε στιγµές ζωής και νιώθουµε αποτυχηµένοι.
Αν αρχίσεις να σκέφτεσαι αντικειµενικά, αν αναρωτηθείς κατά πόσο µπορείς να αποδείξεις ότι θα συµβεί αυτό που φοβάσαι, αµέσως νιώθεις πιο ελεύθερος, πιο συγκεντρωµένος, πιο δυνατός απέναντι στα άγχη και τους φόβους.
Ο γενικευµένος φόβος είναι κάτι ψεύτικο που βιώνεται ως αληθινό, χωρίς καµία αντικειµενική απόδειξη.
Ο Ανδρέας είναι πλέον 36 ετών. Με λιγότερα µαλλιά και µε µια ξενική προφορά που µου έκανε εντύπωση όταν τον συνάντησα πριν ένα χρόνο. Το χαµογελαστό, παιχνιδιάρικο βλέµµα του όµως ήταν εκείνο που µ’ έκανε να τον αναγνωρίσω. ∆ουλεύει στη Γερµανία, είναι υπεύθυνος σε µια διεθνή αλυσίδα εστίασης και ταξιδεύει σε όλο τον κόσµο. Θυµήσου, αυτός που δεν µπορούσε να φύγει από το σπίτι του!
«Όταν θα νιώσεις ότι τα κατάφερες, θα µου φέρεις ένα ταψί γλυκό φτιαγµένο από τα χεράκια σου» του είπα στην τελευταία µας συνεδρία. Και το έκανε την ηµέρα που τον ξαναείδα. Ήρθε κρατώντας το περήφανα και γέµισε την ψυχή µου συγκίνηση.
«∆εν µπορώ να αποδείξω ότι θα συµβούν αυτά που φοβάµαι» µου είπε, «αλλά µπορώ να αποδείξω ότι δεν τα φοβάµαι πλέον. Η ζωή είναι µπροστά µου».
Το σύµπτωµα του Ανδρέα ήταν ο τρόπος να αντέξει µια άλυτη εσωτερική σύγκρουση. Φοβόταν να φύγει µακριά από τους δικούς του, αλλά και να αφήσει µόνη τη χρόνια καταθλιπτική µητέρα του, ξεβολεύοντας ταυτόχρονα τον απόντα συναισθηµατικά πατέρα του. Το σύµπτωµα δεν ήταν το ίδιο το πρόβληµα, αλλά η πρόσκαιρη «λύση» του
«Έκανες ό,τι µπορούσες τότε» του είπα. «Καιρός να δοκιµάσεις καινούριους, πιο λειτουργικούς τρόπους».
Οι γόρδιοι δεσµοί λύθηκαν. Βίρα τις άγκυρες!
Οι αρχαίοι θεωρούσαν τον Φόβο, γιο του Άρη και της Αφροδίτης -φοβερός συνδυασµός, θα έλεγαν και οι αστρολόγοι! Είχε δίδυµο αδελφό τον ∆είµο, τον Τρόµο. Θυµήσου, λέµε συχνά «φόβος και τρόµος». Στον γαλαξία µας τους παρατηρούµε να συνοδεύουν τον πλανήτη Άρη, όπως και στη µυθολογία συνόδευαν τον θεό στους πολέµους. Στο DNA τους όµως έχουν και αρκετή Αφροδίτη, τη θεά της οµορφιάς! Ο φόβος έχει µέσα του και λίγη οµορφιά.
Όσο πλησιάζεις τον φόβο σου, τόσο περισσότερο τον γνωρίζεις και µαθαίνεις τον εαυτό σου.
Αν συνεχίζεις να τον κατηγορείς επειδή υπάρχει, χάνεις. Κάνε το αντίθετο: στήσε το «τηλεσκόπιό» σου και γνώρισέ τον.
Θυµήσου τους εφήβους -πόσο µας φοβίζουν µε αυτά που λένε, ίσα ίσα για να δοκιµάσουν τις αντοχές µας. Ή την παροιµία: «Σκυλί που γαβγίζει, δεν δαγκώνει». Μην µένεις µόνο σε ό,τι φαίνεται από µακριά.
Οι φόβοι µας, από εχθροί, µπορούν να γίνουν σύµµαχοι, οδηγώντας µας στα «αχαρτογράφητα ύδατα» του εαυτού µας – εκεί όπου κρύβονται δυνάµεις και δεξιότητες που ούτε φανταζόµαστε.
«Όταν φοβάσαι, πάρε πέτρες», θα σου έλεγε ο θεός Άρης. «Σκέψου αντικειµενικά» θα εννοούσε. Τι µπορείς να αποδείξεις ότι θα συµβεί; Πάρε µια ανάσα και σκέψου λογικά -όπως έκανε ο µικρός ∆αβίδ απέναντι στον Γολιάθ και σκέφτηκε έξυπνα πού ακριβώς να σηµαδέψει.
«Όταν φοβάσαι, πλησίασε την ψυχή σου. Μην τη µαλώνεις που δεν τα καταφέρνει» θα σου έλεγε η θεά Αφροδίτη. Όσο πιο κοντά είσαι στην ψυχή σου, τόσο πιο πολύ θα ανακαλύψεις την οµορφιά που κρύβεις ντροπαλά πίσω από τον θορυβώδη φόβο σου. Και αυτή η οµορφιά θα νικήσει όλους τους εχθρούς, µέσα σου και έξω σου.
Σκέψου αντικειµενικά.
Μη µαλώνεις τον εαυτό σου που δεν τα καταφέρνει.
Πλησίασε την ψυχή σου – κι εκείνη θα στο ανταποδώσει.
* Η Μαρία Καµπάνταη είναι κλινική ψυχολόγος και συγγραφέας τριών βιβλίων που αγγίζουν καίρια ζητήµατα της ανθρώπινης ψυχής. Στον «Ανελκυστήρα» εξετάζει την έννοια της ψυχικής ανθεκτικότητας, προσφέροντας σκέψεις και πρακτικά εργαλεία για την αντιµετώπιση των δυσκολιών της ζωής. Στο «Μαµά» προσεγγίζει µε τρυφερότητα και επιστηµονική µατιά τη βαθιά και πολύπλοκη σχέση µητέρας και παιδιού. Τέλος, στο «Οι καλές µέρες ξεκινούν µε καφέ» αναδεικνύει τη δύναµη των µικρών, καθηµερινών στιγµών που φέρνουν ισορροπία, χαρά και ελπίδα στην καθηµερινότητά µας. Μπορείς να έρθεις σε επαφή µαζί της στο Instagram: @maria_kabadai
