Γράφει ο Φώτης Αλεξόπουλος
Οικονομολόγος Μέλος του ΙΝΚΑ/Γενική Ομοσπονδία Καταναλωτών Ελλάδος
Τα πρόσφατα δημοσιεύματα για οικοτροφεία που λειτουργούσαν χωρίς να τηρούν βασικούς κανόνες, αλλά και για παράνομα γηροκομεία που εκμεταλλεύονταν ανθρώπους σε ευάλωτη κατάσταση, δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά.
Είναι το αποτέλεσμα ενός βαθύτερου και διαχρονικού προβλήματος του ελληνικού κράτους: της στρεβλής φιλοσοφίας με την οποία δίνονται άδειες ίδρυσης και λειτουργίας επιχειρήσεων σε κρίσιμους τομείς που σχετίζονται με την υγεία, την κοινωνική προστασία, την οικονομία και τη δημόσια ασφάλεια.
Η δημόσια συζήτηση συνήθως περιορίζεται στην έλλειψη ελέγχων. Αναμφίβολα, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί στην Ελλάδα είναι πολυδιασπασμένοι, αργοί και συχνά αναποτελεσματικοί. Πολλές υπηρεσίες έχουν θεωρητικά αρμοδιότητα, αλλά στην πράξη η ευθύνη χάνεται μέσα στη γραφειοκρατία. Όμως το πραγματικό πρόβλημα ξεκινά πολύ νωρίτερα: από το ίδιο το στάδιο της ίδρυσης τέτοιων επιχειρήσεων.
Σήμερα, στην ελληνική πραγματικότητα, μπορεί κάποιος χωρίς ουσιαστική επιστημονική γνώση, χωρίς επαγγελματική εμπειρία και χωρίς καμία αποδεδειγμένη επάρκεια να ιδρύσει δομές που επηρεάζουν άμεσα την ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια. Το μόνο που απαιτείται είναι να δηλώνεται η συνεργασία με κάποιο επιστημονικά εξειδικευμένο προσωπικό, όπως έναν γιατρό, έναν νοσηλευτή, έναν επιστημονικό υπεύθυνο. Δηλαδή, ο ιδρυτής μπορεί να είναι παντελώς άσχετος με το αντικείμενο, αλλά να αποκτά δικαίωμα επιχειρηματικής δραστηριότητας σε τομείς ύψιστης κοινωνικής ευθύνης.
Αυτό δεν είναι απλώς διοικητικό κενό. Είναι θεσμική στρέβλωση.
Δεν μπορεί η υγεία, η φροντίδα ηλικιωμένων, η ψυχική υγεία, η ειδική αγωγή, η δημόσια υγεία και η κοινωνική προστασία να αντιμετωπίζονται ως οποιαδήποτε εμπορική δραστηριότητα. Δεν πρόκειται για μια απλή επιχείρηση λιανικού εμπορίου. Πρόκειται για χώρους όπου διακυβεύονται ανθρώπινες ζωές, η αξιοπρέπεια πολιτών και η εμπιστοσύνη της κοινωνίας.
Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και σε άλλους ευαίσθητους τομείς, όπως η οικονομία και η διαχείριση ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Η αγορά έχει κατακλυστεί από «συμβούλους», «διαχειριστές ΕΣΠΑ» και διάφορους αυτοαποκαλούμενους ειδικούς, χωρίς επιστημονική κατάρτιση, χωρίς επαγγελματική πιστοποίηση και χωρίς λογοδοσία. Το αποτέλεσμα είναι επιχειρήσεις και πολίτες να πέφτουν θύματα ανεπάρκειας, προχειρότητας ή ακόμη και επιτήδειων που βλέπουν τα ευρωπαϊκά προγράμματα ως εύκολη πηγή κέρδους.
Η Ελλάδα οφείλει να ανοίξει σοβαρά τη συζήτηση για έναν συνολικό επαναπρογραμματισμό του πλαισίου αδειοδότησης σε επαγγέλματα και επιχειρηματικές δραστηριότητες που σχετίζονται με:
– την υγεία,
– την κοινωνική φροντίδα,
– τη δημόσια υγεία,
– την οικονομική διαχείριση,
– την προστασία ευάλωτων ομάδων,
– την αξιοπρέπεια και ασφάλεια των πολιτών.
Δεν αρκεί μόνο η ύπαρξη επιστημονικού προσωπικού ως «βιτρίνα» μιας επιχείρησης. Χρειάζεται ουσιαστική αξιολόγηση και του ίδιου του ιδρυτή ή διοικητή της δομής. Πρέπει να υπάρχουν ελάχιστα κριτήρια επαγγελματικής επάρκειας, πιστοποιημένη γνώση του αντικειμένου, υποχρεωτική εκπαίδευση στη διοίκηση δομών υγείας και κοινωνικής φροντίδας, καθώς και αυστηρό μητρώο υπευθύνων.
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η ίδρυση τέτοιων δομών απαιτεί όχι μόνο οικονομική δυνατότητα, αλλά και αποδεδειγμένη επιστημονική, επαγγελματική και ηθική επάρκεια. Στην Ελλάδα, αντιθέτως, συχνά αντιμετωπίζεται ως ακόμη μία «επενδυτική ευκαιρία».
Το κράτος πρέπει να περάσει από τη λογική της απλής καταγραφής δικαιολογητικών στη λογική της ουσιαστικής αδειοδότησης. Να πάψει να λειτουργεί μόνο κατασταλτικά, μετά από καταγγελίες ή τραγωδίες, και να λειτουργήσει προληπτικά.
Διότι όταν μιλάμε για γηροκομεία, οικοτροφεία, μονάδες φροντίδας, κέντρα υγείας ή δομές κοινωνικής προστασίας, δεν μιλάμε για «αγορά». Μιλάμε για ανθρώπους. Και όταν το κράτος επιτρέπει σε ανεπαρκείς ή άσχετους να διαχειρίζονται ανθρώπινες ζωές, τότε η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους παραβάτες. Βαραίνει και το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο που τους άνοιξε την πόρτα.
Η Ελλάδα χρειάζεται λιγότερη γραφειοκρατία, αλλά περισσότερη ουσία. Λιγότερες σφραγίδες και περισσότερη αξιολόγηση. Λιγότερους «τυπικούς υπευθύνους» και περισσότερη πραγματική λογοδοσία. Γιατί η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν μπορεί να λειτουργεί με όρους ευκαιριακής επιχειρηματικότητας.
