Γράφει ο
Κώστας Γιαννόπουλος
Τα τελευταία γεγονότα που απασχόλησαν την κοινή γνώμη ανέδειξαν ένα φαινόμενο στο οποίο δεν έχει αποδοθεί η σημασία που του αξίζει: τον τεράστιο αριθμό ειδικών σε διαφόρους τομείς που ενδημούν στα λεγόμενα κοινωνικά δίκτυα. Μέχρι τώρα ξέραμε τις στρατιές των συνταγματολόγων, νομομαθών, κοινωνιολόγων, οικονομολόγων, μηχανικών, ιατρών και άλλων. Πρόσφατα αποδείχθηκε ότι διαθέτουμε και πληθώρα μηχανολόγων, χημικών και πραγματογνωμόνων πάσης φύσεως. Τα πορίσματά τους για τις συνθήκες της τραγωδίας στα Τέμπη έτυχαν ευρείας δημοσιότητας: από τους υδρογονάνθρακες (τους αρωματικούς, όχι εκείνους που διαρρέουν από τα φρεάτια της ΕΥΔΑΠ) και το σημείο ζέσεως του ξυλόλιου, μέχρι τον όγκο δεξαμενής δύο διαστάσεων κι από τα χώματα και το γαρμπίλι του μπαζώματος, η κοινή γνώμη κατατοπίστηκε επαρκώς για τα αίτια του τραγικού πολύνεκρου δυστυχήματος και την ενδεδειγμένη κάθαρση της τραγωδίας. Τόσο σαφή είναι τα συμπεράσματα ώστε η αναμενόμενη δίκη να αποκτά συμβολικό χαρακτήρα. Η απόφαση έχει ληφθεί κι έχει ανακοινωθεί στα πολυάριθμα και πολυάνθρωπα συλλαλητήρια.
Λογικά το κέντρο βάρους της ενημέρωσης μετατέθηκε ανατολικότερα: στη σεισμική ακολουθία που ταρακουνά εδώ και μέρες την περιοχή μεταξύ Σαντορίνης και Αμοργού. Το φαινόμενο χαρακτηρίστηκε «πρωτοφανές» από τους επιστήμονες, που ομολόγησαν ότι δεν είναι σε θέση να προβλέψουν την εξέλιξή του. Και τότε εμφανίστηκαν οι σεισμολόγοι του διαδικτύου για να καλύψουν το κενό. Αυτή τη φορά ήταν πολιτικό κόμμα (που ανήκει στο προοδευτικό άκρο του πολιτικού φάσματος) που έκανε μια συγκλονιστική αποκάλυψη: οι Αρχές (η κυβέρνηση) ήξεραν από τον Σεπτέμβριο «την αύξηση σεισμοηφαιστειακής δραστηριότητας», αλλά πρόσεχαν «μη γίνει ζημιά στον τουρισμό» και το κράτησαν κρυφό. Δεν έλειψε μάλιστα και το κοινωνικό – πολιτικό συμπέρασμα: «Αυτός είναι ο καπιταλισμός. Τα κέρδη πάνω από τις ζωές». Δηλαδή εν προκειμένω συνέβη ό,τι και με τη δικογραφία για τα Τέμπη που την κλειδαμπάρωσε ο απελθών πρόεδρος της Βουλής στα συρτάρια του. Βέβαια τίποτε δεν μένει κρυφό. Τη δικογραφία την ανακάλυψε ο ΣΥΡΙΖΑ και την απόκρυψη του σεισμοηφαιστειακού κινδύνου το ΚΚΕ.
Το έναυσμα δόθηκε. Ακολούθησαν οι σεισμολόγοι του twitter. Κάποιοι θα αναρωτηθούν για τα προσόντα και τις σπουδές των ειδικών του πληκτρολογίου. Αγνοήστε τους. Το είδος των αυτοδίδακτων «ειδικών» συναντάται και στον κανονικό κόσμο. Παράδειγμα ένας απόφοιτος εξατάξιου σχολείου (δεν διευκρινίζεται αν είναι δημοτικό ή γυμνάσιο), συνταξιούχος πυροσβέστης με έντονη συνδικαλιστική δράση, που έχει αναδειχθεί σε έναν από τους πιο προβεβλημένους πραγματογνώμονες για την τραγωδία των Τεμπών. Αφού τα πτυχία δεν κάνουν τον ειδικό, πώς να μην ειρωνεύονται οι αδέκαστοι λειτουργοί της ενημέρωσης την αδυναμία των σεισμολόγων να μας δώσουν μια σαφή απάντηση στο ερώτημα αν επίκειται μεγαλύτερος σεισμός; Πολύ περισσότερο που κάποιοι (άγνωστης ειδικότητας) είχαν διαπιστώσει από τον περασμένο Σεπτέμβριο τα σμήνη των σεισμών που θα εκδηλώνονταν τον Φεβρουάριο;
Είναι δύσκολο εγχείρημα, αλλά ας προσπαθήσουμε να μιλήσουμε σοβαρά. Οι σεισμολόγοι ανήκουν στην κατηγορία των επιστημόνων που ξέρουν τι δεν ξέρουν. Και το πρώτο άγνωστο κεφάλαιο είναι η πρόβλεψη ενός σεισμού. Με τον όρο πρόβλεψη εννοούν το μέγεθος, τον χώρο του επικέντρου και τη χρονική εκδήλωση της δόνησης. Εδώ και δεκαετίες μελετούν τη σεισμική συμπεριφορά διαφόρων καταγεγραμμένων ρηγμάτων και πολύ προσεκτικά εκτιμούν την εξέλιξη με βάση το ιστορικό τους. Αυτό όμως δεν είναι ακριβής πρόβλεψη. Μπορεί να καθησυχάσουν ότι ο σεισμός που προηγήθηκε ήταν ο κύριος σεισμός με μικρές πιθανότητες να πέσουν έξω, αλλά η εξέλιξη θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες, όπως π.χ. από την πιθανότητα να έχουν διεγερθεί άλλα γειτονικά ρήγματα ή, όπως στη Σαντορίνη, να έχει επηρεαστεί το ηφαίστειο.
Στην Ελλάδα, οι απόπειρες πρόβλεψης των σεισμών κορυφώθηκαν με την πειραματική μέθοδο που έγινε γνωστή ως ΒΑΝ (από τα αρχικά των επωνύμων των Παναγιώτη Βαρώτσου, Καίσαρα Αλεξόπουλου και Κώστα Νομικού). Θα προσπαθήσω να εξηγήσω τις αρχές στις οποίες στηρίζεται η μέθοδος με ό,τι θυμάμαι από τα φοιτητικά μου χρόνια και με όσο το δυνατόν απλούστερους όρους ώστε να μη διακόψουν την ανάγνωση όσοι δεν είναι εξοικειωμένοι με την επιστημονική ορολογία.
Ορισμένοι κρύσταλλοι χαλαζία έχουν την ιδιότητα να αναπτύσσουν διαφορά δυναμικού (τάση) όταν ασκείται επάνω τους πίεση. Με πολύ απλά λόγια λειτουργούν σαν μια πρίζα που δίνει ηλεκτρικό ρεύμα – ηλεκτρικό σήμα για την ακρίβεια. Το φαινόμενο λέγεται πιεζοηλεκτρικό και σ’ αυτό στηρίχθηκε η ιδέα του ΒΑΝ. Παρατηρείται φυσικά και στα πετρώματα που βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Στην περιοχή ενός τεκτονικού ρήγματος που πιέζεται, πριν από τη θραύση του το ρήγμα εκπέμπει ένα παροδικό ηλεκτρικό σήμα: είναι η προειδοποίηση επερχόμενου σεισμού. Αυτά τα σήματα ανιχνεύονται από σταθμούς, που αποτελούνται από ηλεκτρόδια βυθισμένα στο έδαφος, από ενισχυτές και φίλτρα και μεταδίδονται μέσω τηλεφωνικών γραμμών στην έδρα της ομάδας ΒΑΝ. Απομένει να συσχετίσουν οι επιστήμονες την ένταση του ηλεκτρικού σήματος με το μέγεθος, την περιοχή και το χρόνο που θα εκδηλωθεί η δόνηση.
Το τελευταίο είναι το δυσκολότερο πρόβλημα. Είναι γνωστή η μέθοδος ραδιοχρονολόγησης που απέφερε το βραβείο Νόμπελ στον Γουίλιαμ Λίμπι. Η ηλικία ενός δείγματος μετριέται με την αναλογία μεταξύ του ισοτόπου του άνθρακα 14C προς τον σταθερό άνθρακα 12C.. Ο ραδιενεργός υφίσταται διαδοχικές διασπάσεις ώσπου να γίνει σταθερό άτομο. Η χρονική διάρκεια αυτής της αλλαγής εκφράζεται με το χρόνο ημιζωής ή υποδιπλασιασμού της μάζας του. Δηλαδή πόσος χρόνος χρειάζεται ώστε ο αριθμός των ατόμων του να μείνει ο μισός του αρχικού. Ο χρόνος υποδιπλασιασμού του άνθρακα είναι 5.730 έτη και επομένως από την ποσότητα του ραδιενεργού που ανιχνεύεται σε ένα δείγμα, μπορούμε να καταλήξουμε στην ηλικία του. Στον υπολογισμό υπάρχει ένα περιθώριο σφάλματος μεταξύ 30 και 100 ετών. Αν χρονολογούμε ένα αρχαίο αντικείμενο ηλικίας 2.500 ετών προφανώς δεν έχει τεράστια σημασία μια απόκλιση της πραγματικής ηλικίας κατά 40 πάνω-κάτω έτη. Αν όμως υπολογίζουμε τον χρόνο εκδήλωσης ενός σεισμού, η διαφορά μιας εβδομάδας νωρίτερα ή αργότερα είναι κρίσιμη. Πώς θα αποφασίσει η Πολιτική Προστασία μιας χώρας να εκκενώσει τον πληθυσμό μιας πόλης όταν δεν ξέρει πόσο θα διαρκέσει η απομάκρυνση δεκάδων χιλιάδων ατόμων από τις εστίες τους; Και, κυρίως, όταν δεν γνωρίζει ούτε τα Ρίχτερ του σεισμού ούτε τη θέση του επικέντρου ώστε να κρίνει το μέγεθος του κινδύνου; Πώς θα παραβλέψει τις επιπτώσεις στην οικονομική ζωή, αν η εκκένωση αποδειχθεί βιαστική και αχρείαστη;
Για όλους αυτούς τους λόγους το πείραμα συνεχίζεται και δεν αποκλείεται κάποτε με την αλματώδη πρόοδο της τεχνολογίας να αποδειχθεί πρακτικά χρήσιμο. Η μέθοδος πάντως προκάλεσε το ενδιαφέρον των Ιαπώνων και του Σεισμολογικού Ινστιτούτου της Ουψάλα, αλλά όπως συχνά συμβαίνει στην επιστημονική κοινότητα, αντιμετώπισε δριμύτατη κριτική από Έλληνες και ξένους γνωστούς σεισμολόγους. Τα θετικά ή αρνητικά επιστημονικά επιχειρήματα απευθύνονται σε ειδικούς (και ο γράφων δεν είναι απ’ αυτούς). Στην πράξη εκείνο που προβλήθηκε ήταν η αμφίβολη χρησιμότητα της πρόβλεψης- ακόμη και αν κάποια στιγμή γίνει ακριβέστερη. Η ομάδα του ΒΑΝ πάντως, με την ένθερμη υποστήριξη μερίδας του Τύπου, ζητούσε από την κυβέρνηση πιο γενναία χρηματοδότηση για να συνεχίσει το έργο της. Για να πείσει τους αρμόδιους, αποφάσισε να στέλνει με τηλεγράφημα στο υπουργείο την πρόβλεψή της για κάποιον επικείμενο σεισμό, όπως την κατέγραψαν οι εννέα όλοι κι όλοι σταθμοί που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα. Μετά τον μεγάλο σεισμό της Πάρνηθας (5,9 R το 1999) η δημόσια συζήτηση για την αξία του ΒΑΝ αναζωπυρώθηκε και τα βέλη στράφηκαν στο υπουργείο. Το ΒΑΝ συνέχισε να λειτουργεί και λίγο αργότερα ενημέρωσε τον υπουργό για μια ακόμη πρόβλεψη σεισμού. Ο Κώστας Λαλιώτης, που ήταν τότε υπουργός, πήρε μια ριψοκίνδυνη απόφαση: έδωσε στη δημοσιότητα το τηλεγράφημα ώστε να κρίνει η κοινή γνώμη την πραγματική αξία των προβλέψεων. Η συγκεκριμένη πρόβλεψη δεν αποδείχθηκε ακριβέστερη από τις προηγούμενες και η γκρίνια για την αύξηση της χρηματοδότησης σταμάτησε. Ευτυχώς, δεν δημιουργήθηκε πανικός παρότι η εμπειρία του σεισμού που είχε προηγηθεί ήταν πολύ φρέσκια.
Ηθικόν δίδαγμα: ας μην επιμένουν οι ρεπόρτερ και οι εκπομπάρχες να υποβάλλουν σε… ανάκριση τους σεισμολόγους απαιτώντας να μάθουν το πώς, το πότε και το πόσο μελλοντικών σεισμών. Κανείς δεν κατάφερε ακόμη να προβλέψει τη συμπεριφορά των υποχθόνιων ρηγμάτων. Και η επίρριψη της ευθύνης στον Εγκέλαδο είναι ξεπερασμένη.
