Γράφει ο Χρήστος Θεοδωράκης
Υποψήφιος Διδάκτορας Γαλλικής – Συγκριτικής Φιλολογίας (ΕΚΠΑ)
Η ψευδαίσθηση του «άχρηστου»
Η εποχή μας μοιάζει να έχει ανακηρύξει την άμεση χρησιμότητα και τη στενή εξειδίκευση σε ανώτατες κοινωνικές αξίες.
Τα εκπαιδευτικά συστήματα παγκοσμίως, πιεσμένα από τις επιταγές μιας διαρκώς μεταβαλλόμενης αγοράς εργασίας, στρέφουν συστηματικά τους πόρους και την προσοχή τους προς τους τομείς STEM (Επιστήμη, Τεχνολογία, Μηχανική, Μαθηματικά).
Σε αυτό το περιβάλλον, οι κλασικές σπουδές, η μελέτη των αρχαίων ελληνικών, των λατινικών, της κλασικής φιλοσοφίας και ιστορίας, συχνά αντιμετωπίζονται ως μια πολυτέλεια του παρελθόντος, μια γραφική και εν τέλει «άχρηστη» ενασχόληση που ελάχιστα συμβάλλει στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν.
Αυτή η προσέγγιση, ωστόσο, βασίζεται σε μια βαθιά παρανόηση της ίδιας της έννοιας της χρησιμότητας. Όπως επισημαίνει ο Ιταλός στοχαστής Nuccio Ordine στο μνημειώδες έργο του Η χρησιμότητα του άχρηστου (2013/2014, σ. 10-13), υπάρχουν γνώσεις που είναι «άχρηστες» επειδή ακριβώς δεν παράγουν άμεσο οικονομικό κέρδος, αλλά είναι οι πλέον απαραίτητες για τη διαφύλαξη της πνευματικής μας ελευθερίας. Ο Ordine προειδοποιεί ότι μια κοινωνία προσανατολισμένη αποκλειστικά στο κέρδος κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα σύνολο αυτοματοποιημένων παραγωγικών διαδικασιών· σε συνονθύλευμα ανθρώπων – μηχανών χωρίς εσωτερική ζωή.
Η κλασική παιδεία προστατεύει τον άνθρωπο από την εργαλειοποίηση. Μπορεί να του υπενθυμίσει, μέσω ιστορικών και λογοτεχνικών παραδειγμάτων, ότι η γνώση είναι το θεμέλιο της ανθρώπινης ελευθερίας και αξιοπρέπειας. Από τον φιλοπερίεργο Σωκράτη που προτίμησε το κώνειο παρά τη σιωπή και τη συνθηκολόγηση της σκέψης, μέχρι την Αντιγόνη του Σοφοκλή, που ορθώνει το ανάστημά της απέναντι στο αυταρχικό δίκαιο του κράτους, η αναζήτηση της αλήθειας -όσο οδυνηρή κι αν είναι- αποτελεί τη μόνη πράξη αληθινής χειραφέτησης απέναντι στη μοίρα ή την εξουσία.
Η Δημοκρατία σε αλγοριθμικό κλοιό;
Η ανάγκη της κλασικής παιδείας γίνεται ακόμη πιο επιτακτική σήμερα, καθώς εισερχόμαστε στην εποχή των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs) και της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI). Η ικανότητα των μηχανών να παράγουν πειστικό λόγο, να συνθέτουν κείμενα και να αναπαράγουν ιδέες με ιλιγγιώδη ταχύτητα, έχει δημιουργήσει ένα νέο ψηφιακό οικοσύστημα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο κίνδυνος δεν προέρχεται από τις ίδιες τις μηχανές, αλλά από την αδυναμία των χρηστών να αξιολογήσουν την πληροφορία. Η διασπορά ψευδών ειδήσεων (fake news), η αλγοριθμική πόλωση και η δημιουργία «θαλάμων αντήχησης» (echo chambers) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απειλούν τον ίδιο τον ιστό της δημοκρατίας.
Στο βιβλίο της Όχι για το κέρδος: Γιατί η δημοκρατία χρειάζεται τις ανθρωπιστικές σπουδές (2010/2016), η φιλόσοφος Martha Nussbaum υποστηρίζει ότι η υγεία της δημοκρατίας εξαρτάται από την ικανότητα των πολιτών για κριτική σκέψη. Η Nussbaum, αντλώντας από το σωκρατικό μοντέλο (σ. 47-57), εξηγεί ότι οι ανθρωπιστικές σπουδές διδάσκουν στους ανθρώπους πώς να εξετάζουν κριτικά τις παραδόσεις τους, πώς να επιχειρηματολογούν με λογική συνέπεια και πώς να αναπτύσσουν την ικανότητα να μπαίνουν στη θέση του άλλου (σ. 7). Όταν οι αλγόριθμοι τείνουν να μας κατευθύνουν σε απλουστευτικές πολώσεις, η κλασική παιδεία προσφέρει τα εργαλεία για να αποδομήσουμε τη δημαγωγία, να αναγνωρίσουμε τις σοφιστείες και να διατηρήσουμε την ανεξαρτησία της σκέψης μας.
Το παράδοξο της Τεχνητής Νοημοσύνης
Υπάρχει ένα έντονο παράδοξο στη σύγχρονη τεχνολογική ανάπτυξη: όσο πιο γρήγορα κινούμαστε προς το μέλλον, τόσο περισσότερο χρειαζόμαστε το παρελθόν για να μη χάσουμε τον προσανατολισμό μας. Η ραγδαία εισβολή της ΤΝ στην καθημερινότητά μας γεννά βαθιά ηθικά, φιλοσοφικά και υπαρξιακά ερωτήματα.
Ποιος είναι ο ορισμός της συνείδησης; Τι συνιστά αυθεντική δημιουργικότητα; Πώς ορίζεται η δικαιοσύνη όταν οι αποφάσεις ανατίθενται σε αυτοματοποιημένα συστήματα;
Σε αυτό το πλαίσιο, η θεωρία της Ολλανδής κλασικής φιλολόγου Ineke Sluiter (2017), η οποία αναπτύσσεται στο άρθρο Anchoring Innovation («Αγκυροβόληση της Καινοτομίας»), προσφέρει ένα εξαιρετικά χρήσιμο ερμηνευτικό εργαλείο. Η Sluiter υποστηρίζει ότι για να γίνει μια ριζοσπαστική καινοτομία αποδεκτή και λειτουργική από μια κοινωνία, πρέπει να «αγκυροβολήσει» σε ήδη υπάρχουσες, οικείες δομές σκέψης και αξιών. Η κλασική αρχαιότητα αποτελεί την κοινή νοητική άγκυρα του δυτικού πολιτισμού. Οι πλατωνικοί διάλογοι για τη δικαιοσύνη, η αριστοτελική ηθική, οι προβληματισμοί των Στωικών για την ανθρώπινη φύση και οι τραγωδίες του Σοφοκλή για τα όρια της ανθρώπινης δύναμης δεν πρέπει να νοούνται ως μουσειακά εκθέματα.
Είναι το εννοιολογικό λογισμικό που μας επιτρέπει να χαρτογραφήσουμε το άγνωστο έδαφος της Τεχνητής Νοημοσύνης και να υψώσουμε τα απαραίτητα ηθικά αναχώματα. Σε μια εποχή στην οποία η ανθρώπινη εμπειρία κινδυνεύει να περιοριστεί σε ψυχρά ψηφιακά δεδομένα, η κλασική σκέψη μάς προστατεύει από τη δαιμονοποίηση του «Άλλου» και από τις αλγοριθμικές απόπειρες ποδηγέτησης και αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης.
Η γλώσσα ως λογισμικό της ακριβούς σκέψης
Πέρα όμως από το ηθικό και πολιτικό επίπεδο, η κλασική παιδεία έχει μια απρόσμενα πρακτική χρησιμότητα στον ίδιο τον πυρήνα της ψηφιακής εποχής: τη γλώσσα. Η Παραγωγική ΤΝ βασίζεται σε φυσική γλώσσα (Natural Language Processing). Η ικανότητα να συντάσσει κανείς σαφή, ακριβή και λογικά δομημένα ερωτήματα (το λεγόμενο «prompt engineering») αποτελεί ήδη μια από τις πιο περιζήτητες δεξιότητες στην αγορά εργασίας.
Βέβαια, καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται με καταιγιστικούς ρυθμούς, πολλοί ειδικοί επισημαίνουν ότι η ίδια η τεχνική του prompt engineering ενδέχεται σύντομα να αυτοματοποιηθεί από τις μηχανές. Εδώ ακριβώς, όμως, κρύβεται η ουσία: αυτό που δεν θα μπορέσει ποτέ να αυτοματοποιηθεί είναι η δομημένη, κριτική και ακριβής σκέψη που απαιτείται για να κατευθύνεις το ψηφιακό εργαλείο. Η κλασική παιδεία δεν προσφέρει απλώς μια εφήμερη τεχνική επικοινωνίας με τον αλγόριθμο, αλλά το βαθύτερο υπόβαθρο της εννοιολογικής σαφήνειας.
Η εκμάθηση των αρχαίων ελληνικών και των λατινικών λειτουργεί με τρόπο ανάλογο με την εκμάθηση μιας γλώσσας προγραμματισμού. Λόγω της πολύπλοκης μορφολογίας και της αυστηρής συντακτικής τους δομής, οι γλώσσες αυτές απαιτούν από τον μαθητή να λειτουργήσει αποκωδικοποιώντας, συνδυάζοντας, αναλύοντας πληροφορίες. Δεν μεταφράζει κανείς με τυχαίο τρόπο κλασικά κείμενα. Οφείλει να αποκωδικοποιήσει τη σχέση κάθε λέξης με την άλλη, να κατανοήσει τη λογική αρχιτεκτονική της περιόδου και να επιλέξει την ακριβή έννοια που αποδίδει ήθος και συναίσθημα.
Αυτή η διαδικασία οξύνει την αναλυτική ικανότητα και καλλιεργεί υψηλές γλωσσικές δεξιότητες, τις οποίες οι μεγάλες εταιρείες αναζητούν πλέον εναγωνίως. Οι τεχνικές γνώσεις προγραμματισμού ή οι τρέχουσες μέθοδοι αλληλεπίδρασης με τα μοντέλα ΤΝ παλιώνουν μέσα σε λίγα χρόνια. Οι ικανότητες της βαθιάς κατανόησης, της σύνθεσης περίπλοκων εννοιών και της αποτελεσματικής επικοινωνίας παραμένουν αναλλοίωτες στο χρόνο.
Η επιστροφή στον άνθρωπο
Καθώς οι μηχανές γίνονται όλο και πιο ανθρώπινες, η δική μας πρόκληση είναι να μη γίνουμε εμείς πιο μηχανικοί. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να επεξεργαστεί δισεκατομμύρια δεδομένα σε κλάσματα του δευτερολέπτου, αλλά δεν μπορεί να νιώσει το βάρος μιας ηθικής απόφασης, δεν μπορεί να συλλάβει την έννοια του τραγικού και δεν μπορεί να αναζητήσει το νόημα της ύπαρξης.
Στο κλασικό του έργο Παιδεία: Τα ιδεώδη του ελληνικού πολιτισμού (1939/1963), ο Werner Jaeger υπενθυμίζει ότι οι Έλληνες υπήρξαν οι πρώτοι που συνέλαβαν την εκπαίδευση όχι ως μια χρησιμοθηρική προετοιμασία για ένα συγκεκριμένο επάγγελμα, αλλά ως μια συνειδητή προσπάθεια διαμόρφωσης του ανθρώπου στην ιδανική του μορφή (σ. 64). Η «παιδεία» για τον Jaeger είναι η αναζήτηση της καθολικότητας και της αριστείας.
Η τεχνολογία είναι και θα παραμείνει ένα πανίσχυρο εργαλείο. Όμως, το τιμόνι αυτού του εργαλείου πρέπει να το κρατούν άνθρωποι πνευματικά καλλιεργημένοι, ηθικά υποψιασμένοι και κοινωνικά υπεύθυνοι. Η κλασική παιδεία δεν αποτελεί μια ρομαντική οπισθοδρόμηση, αλλά την πιο προοδευτική επένδυση για το μέλλον μας. Γιατί μόνο αν καταλάβουμε από πού ξεκινήσαμε, θα μπορέσουμε να ελέγξουμε το πού πηγαίνουμε.
Βιβλιογραφικές αναφορές
– Jaeger, W. (1963). Paideia: The ideals of Greek culture [Παιδεία: Τα ιδεώδη του ελληνικού πολιτισμού] (G. Highet, Μεταφρ.; Τόμ. 3). Oxford University Press. (Η πρώτη έκδοση του έργου έγινε το 1939, στη γερμανική γλώσσα).
– Nussbaum, M. C. (2016). Not for profit: Why democracy needs the humanities [Όχι για το κέρδος: Γιατί η δημοκρατία χρειάζεται τις ανθρωπιστικές σπουδές]. Princeton University Press. (Η πρώτη έκδοση του κειμένου έγινε το 2010).
– Ordine, N. (2014). Η χρησιμότητα του άχρηστου (Χ. Ανταίος, Μεταφρ.). Άγρα. (Η πρώτη έκδοση του έργου έγινε το 2013, στην ιταλική γλώσσα).
– Sluiter, I. (2017). Anchoring innovation: A Classical research agenda [Αγκυροβόληση της καινοτομίας: Μια κλασική ερευνητική ατζέντα]. European Review, 25(1), 20-38. doi:10.1017/S1062798716000442
