Γράφει ο
Αριστοτέλης Ράπτης
Ομότιμος Καθηγητής του ΕΚΠΑ
Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) επηρεάζει όλο και περισσότερο την εκπαίδευση, με το ChatGPT να αποτελεί ένα από τα πιο συζητημένα εργαλεία. Οι πιο αναπτυγμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως η Φινλανδία, η Γερμανία, η Εσθονία και η Ολλανδία, έχουν ήδη ενσωματώσει το ChatGPT στα εκπαιδευτικά τους συστήματα, προσαρμόζοντας τη χρήση του στις ιδιαίτερες παιδαγωγικές τους ανάγκες. Στην Ελλάδα, η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης βρίσκεται ακόμα σε αρχικά στάδια, ενώ οι προκλήσεις αλλά και οι δυνατότητες είναι πολλές.
Φινλανδία: Εκπαίδευση Προσανατολισμένη στον Μαθητή. Η Φινλανδία, γνωστή για το πρωτοποριακό της εκπαιδευτικό σύστημα, χρησιμοποιεί το ChatGPT για την προώθηση της εξατομικευμένης διδασκαλίας και της κριτικής σκέψης. Μαθητές διαφορετικών επιπέδων λαμβάνουν εξατομικευμένες ασκήσεις, ενώ το εργαλείο λειτουργεί ως καθοδηγητής σε ομαδικά πρότζεκτ. Για παράδειγμα, ένα ερευνητικό έργο για την κλιματική αλλαγή μπορεί να υποστηριχθεί από το ChatGPT με την παροχή δεδομένων και καθοδήγησης.
Γερμανία: Κριτική Σκέψη και Ψηφιακή Παιδεία. Στη Γερμανία, το εκπαιδευτικό σύστημα δίνει έμφαση στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και της υπεύθυνης χρήσης των ψηφιακών εργαλείων. Το ChatGPT χρησιμοποιείται για τη δημιουργία ερωτήσεων που προκαλούν προβληματισμό, ακόμα και με σκόπιμα λανθασμένες πληροφορίες που οι μαθητές καλούνται να εντοπίσουν και να διορθώσουν. Επιπλέον, εκπαιδευτικοί και μαθητές εκπαιδεύονται στη χρήση του εργαλείου για παραγωγικούς σκοπούς, αποφεύγοντας την εξάρτηση.
Εσθονία: Πρωτοπορία στην Τεχνολογία. Η Εσθονία, με τη φήμη της ως τεχνολογικός κόμβος, αξιοποιεί το ChatGPT για την προώθηση της προγραμματιστικής σκέψης και της διαθεματικής μάθησης. Οι μαθητές μαθαίνουν βασικές έννοιες προγραμματισμού με τη βοήθεια του εργαλείου, ενώ το ενσωματώνουν σε μαθήματα μαθηματικών και επιστημών για την κατανόηση πολύπλοκων εννοιών, όπως η αεροδυναμική.
Ολλανδία: Διαθεματικότητα και Πολιτισμική Ευαισθησία. Στην Ολλανδία, η διαθεματική μάθηση και η πολιτισμική ευαισθησία βρίσκονται στο επίκεντρο. Οι μαθητές χρησιμοποιούν το ChatGPT για την εκπόνηση πρότζεκτ που συνδυάζουν επιστήμες, τέχνες και κοινωνικές επιστήμες. Για παράδειγμα, ένα έργο για την κλιματική αλλαγή μπορεί να συνδυάσει δεδομένα για τις επιπτώσεις στη γεωργία με αναλύσεις κοινωνικών ανισοτήτων.
Το Ελληνικό Παράδειγμα: Ανάμεσα στην Παράδοση και την Καινοτομία. Στην Ελλάδα, η χρήση του ChatGPT και γενικότερα της ΤΝ σε πιλοτικό στάδιο. Παρά τη δημιουργία ερευνητικών πρότζεκτ, η ευρεία ενσωμάτωση τέτοιων εργαλείων παραμένει περιορισμένη λόγω του παραδοσιακού δασκαλοκεντρικού χαρακτήρα του εκπαιδευτικού συστήματος, που εστιάζει στην απομνημόνευση.
Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα αντιμετωπίζει περιορισμούς, όπως η έλλειψη τεχνολογικής υποδομής και επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών. Παράλληλα, η έμφαση στην απομνημόνευση αφήνει ελάχιστο χώρο για εξατομικευμένες ή διαθεματικές προσεγγίσεις.
Το μέγιστο πρόβλημα της εποχής μας ίσως δεν είναι το ίδιο το ChatGPT, αλλά το πώς επιλέγουμε να το χρησιμοποιούμε. Εδώ έχουμε στα χέρια μας το εργαλείο των εργαλείων, μια πύλη προς όλες τις βάσεις δεδομένων του κόσμου. Ένα εργαλείο που, παρότι εδράζεται σε δυαδικές δομές, καταφέρνει να ξεφεύγει από τη γραμμική λογική και να προσεγγίζει τον κβαντικό τρόπο σκέψης – ή, όπως κάποιοι προτιμούν να το ονομάζουν, την ανθρώπινη σκέψη.
Και τι κάνουμε με αυτό το εργαλείο σε ένα παραδοσιακό εκπαιδευτικό σύστημα που συνεχίζει να σέρνεται πίσω από παιδαγωγικές θεωρίες του 19ου αιώνα; Το χρησιμοποιούμε ως φόβητρο! Αντί να το δούμε ως έναν σύμμαχο για την ανάπτυξη κριτικής και δημιουργικής σκέψης, για την καλλιέργεια δεξιοτήτων αυτορρύθμισης και τεχνολογικού εγγραμματισμού, το μετατρέπουμε σε έναν ψηφιακό «ελεγκτή» που εκφοβίζει τους μαθητές.
Σκεφτείτε το λίγο: Ένα εργαλείο που θα μπορούσε να βοηθήσει τους νέους να μάθουν, να ξεμάθουν και να ξαναμάθουν, να προσαρμόζονται ευέλικτα και δυναμικά στις προκλήσεις μιας παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας, αντίθετα χρησιμοποιείται για να αποδείξει… τι; Ότι κάποιοι μαθητές αντέγραψαν!
Και να ένα από τα εργαλεία ανίχνευσης το Isgen, ένας ελληνικός ανιχνευτής ΤΝ που αναπτύχθηκε από ελληνικό πανεπιστήμιο και που εντοπίζει κείμενα γραμμένα από μοντέλα όπως το GPT-4, ChatGPT και ποιος ξέρει τι άλλο έρχεται. Αυτό το εργαλείο εξετάζει τη «γλωσσική δομή» και τα «μοτίβα» των κειμένων, προσπαθώντας να καταλάβουμε αν γράφτηκαν από ένα μοντέλο ΤΝ όπως το ChatGPT. Ειρωνικό, έτσι; Ενώ οι μαθητές καλούνται να αξιοποιήσουν κριτικά και δημιουργικά τη γνώση, το σύστημα μένει κολλημένο στη «δομή» και στα «μοτίβα».
Ας είμαστε ειλικρινείς. Αυτά τα εργαλεία, όπως το Isgen, είναι σχεδιασμένα για παραδοσιακά, δασκαλοκεντρικά συστήματα, όπου η μάθηση μετριέται με βάση το πόσο καλά μπορεί κάποιος να παπαγαλίσει. Στη σύγχρονη εκπαίδευση, η οποία υποτίθεται ότι προάγει τη δημιουργικότητα, την ευελιξία και την αυτονομία, αυτά τα εργαλεία δεν έχουν θέση. Και όμως, αντί να συζητήσουμε το πώς μπορούν οι μαθητές να χρησιμοποιούν εργαλεία όπως το ChatGPT για να δημιουργούν και να καινοτομούν, τα χρησιμοποιούμε για να «τιμωρούμε» αυτούς που τολμούν να το κάνουν.
Πόσο εκπαιδευτικό είναι άραγε να λες σε έναν μαθητή: «Σε πιάσαμε! Χρησιμοποίησες το ChatGPT για να γράψεις το κείμενό σου!»; Και πώς ξέρουμε αν το εργαλείο αυτό ήταν απλώς βάση για περαιτέρω κριτική και δημιουργική επεξεργασία ή απλή αντιγραφή; Μα, φυσικά, δεν μπορούμε να το ξέρουμε. Δηλαδή, το εργαλείο αυτό ανιχνεύει ότι χρησιμοποιήθηκε το ChatGPT για την παραγωγή του κειμένου χωρίς να μπορεί να ανιχνεύσει τη διαδικασία που ακολουθήθηκε, αν απλά αντιγράφτηκε από τον μαθητή, χωρίς καμιά διαδραστική διαδικασία ή ήταν αποτέλεσμα παιδαγωγικής προσέγγισης του μαθητή με τη βοήθεια του εργαλείου.
Το συμπέρασμα: Όταν τα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης γίνονται μέσα ελέγχου και επιβολής αντί για όργανα μάθησης, τότε δεν αποτυγχάνει το εργαλείο. Αποτυγχάνει το εκπαιδευτικό σύστημα. Και το ερώτημα παραμένει: μήπως τελικά μας βολεύει περισσότερο ένα «έξυπνο εργαλείο» που κάνει τη μάθηση πιο εύκολη, παρά ένα σύστημα που απαιτεί από εμάς να γίνουμε πιο έξυπνοι και δημιουργικοί;
