Γράφει η Βασιλική Πιτούλη*
H Λωζάννη, μια όμορφη και ήσυχη πόλη της Ελβετίας στο δυτικό, γαλλόφωνο τμήμα της χώρας, βρίσκεται στις ακτές της λίμνης της Γενεύης ή λίμνης Λεμάν. Έχοντας κελτικό και ρωμαϊκό παρελθόν, η πόλη κυβερνήθηκε από τους δούκες της Σαβοΐας και τον επίσκοπο της Λωζάννης, για να γίνει το 1803 πρωτεύουσα του νέου διαμορφωμένου ελβετικού καντονίου Βω και να προσχωρήσει τελικά στην Ελβετική Ομοσπονδία. Η Ελβετία, αυτή η μικρή και πάμπλουτη χώρα της κεντρικής Ευρώπης, αποτελώντας κατά κάποιον τρόπο οχυρό της διεθνούς ειρήνης, προσφέρεται για διασκέψεις που βοηθούν στον σκοπό αυτό. Στη Λωζάννη λοιπόν, γίνεται μια διάσκεψη μεταξύ των χωρών που πολέμησαν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα και η Τουρκία, και συμμετείχαν στην Συνθήκη των Σεβρών, συμπεριλαμβανομένης και της ΕΣΣΔ, η οποία δεν συμμετείχε στην παραπάνω συνθήκη. Όταν άρχισε η διάσκεψη αυτή, το ημερολόγιο έδειχνε 7 Νοεμβρίου του 1922.
Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος ξεκίνησε σαν μεγάλη ενδοευρωπαϊκή διένεξη με τα κύρια μέτωπα στη Γηραιά Ήπειρο, η επέκτασή της ωστόσο και στην περιφέρεια, με ενεργό συμμετοχή αποικιακών στρατευμάτων και με την εμπλοκή ακόμα και των ΗΠΑ, της προσέδωσαν τελικά την έννοια του παγκοσμίου πολέμου. Η σύρραξη άρχισε τον Ιούλιο του 1914. Από την μια πλευρά ήταν οι Συμμαχικές Δυνάμεις επονομαζόμενες και Αντάντ, δηλαδή η Μεγάλη Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία. Από την άλλη, οι λεγόμενες Κεντρικές Δυνάμεις, η Γερμανία, η Αυστροουγγρική αυτοκρατορία, και η Ιταλία, η οποία αργότερα, δηλαδή τον Απρίλιο του 1915, προσχώρησε στο αντίπαλο στρατόπεδο, των Αγγλογάλλων και των Ρώσων. Στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων τάχθηκε εξ αρχής η Οθωμανική αυτοκρατορία. Η Ελλάδα τα πρώτα χρόνια του πολέμου κρατούσε καθεστώς ουδετερότητας που ήταν απότοκο του εθνικού διχασμού που ταλάνιζε τη χώρα. Έχοντας μόλις βγει από τους νικηφόρους βαλκανικούς πολέμους, έχοντας κάνει τη Θεσσαλονίκη ελληνική, ήταν διχασμένη μεταξύ δυο παρατάξεων, των φιλοβασιλικών και των βενιζελικών. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ο Α’, γερμανοσπουδαγμένος και έχοντας σύζυγο την Σοφία, την αδερφή του Κάιζερ, ήταν σαφώς προσανατολισμένος προς το γερμανικό στρατόπεδο. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, ουδέποτε έκρυψε τον αγγλόφιλο και γαλλόφιλο προσανατολισμό του. Η σύγκρουση μεταξύ των δυο ανδρών είναι αδυσώπητη. Τελικά η Ελλάδα μπαίνει επίσημα στο πλευρό των Συμμαχικών Δυνάμεων μόλις τον Ιούνιο του 1917, καταφέρει μεγάλη νίκη εναντίον των Γερμανοβουλγάρων στη μάχη του Σκρα το 1918 και συμμετέχει στα επινίκια με ανοιχτά όμως μεγάλα θέματα όπως το θέμα της Θράκης, της Σμύρνης και της ενδοχώρας της, τη βόρεια Ήπειρο.
Το 1920, με τη Συνθήκη των Σεβρών, η Οθωμανική αυτοκρατορία διαμελίζεται. Η Ελλάδα παίρνει την Θράκη και γίνεται τοποτηρητής στη Ζώνη της Σμύρνης και της ευρύτερης Ιωνίας όπου το ελληνικό στοιχείο υπερτερούσε συντριπτικά. Οι βενιζελικοί πανηγυρίζουν για τη δημιουργία του κράτους «των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών».
Και αρχίζει η Μικρασιατική Εκστρατεία για να επιτευχθούν επί εδάφους και στην πράξη όσα ήταν ακόμη μόνο στα χαρτιά. Τον Μάιο του 1919 αποβιβάζεται στην Σμύρνη ο ελληνικός στρατός και ο Βενιζέλος διορίζει ύπατο αρμοστή τον Αριστείδη Στεργιάδη. Ο άνθρωπος αυτός, προκειμένου να διατηρήσει τις ισορροπίες μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, έφτασε σε ακρότητες εις βάρος των πρώτων, κατηγορούμενος ανοιχτά για φιλοτουρκισμό. Την άνοιξη του 1920 η ελληνική στρατιά Μικράς Ασίας έφτασε σε αριθμό τους εκατό χιλιάδες άνδρες. Προσπαθώντας να εφαρμόσουν την Συνθήκη των Σεβρών, οι Έλληνες επιτυγχάνουν στρατιωτικές νίκες αλλά υφίστανται και ήττες. Οι Τούρκοι ανασυντάσσονται. Ο Μουσταφά Κεμάλ, ο περίφημος Ατατούρκ, οργανώνει τον στρατό. Οι ηγέτες του κινήματος των Νεότουρκων με τον Γερμανό αντιστράτηγο Λίμαν φον Σάντερς σχεδιάζουν και υλοποιούν τη γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, με επόμενο βήμα τους Ρωμιούς της Ιωνίας.
Και το Νοέμβριο του ’20 ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές και ο Κωνσταντίνος επιστρέφει στο θρόνο. Αμέσως το ευνοϊκό για την Ελλάδα διεθνές κλίμα ανατρέπεται, οι Σύμμαχοι δεν θέλουν με κανένα τρόπο τον φιλογερμανό βασιλιά. Η μέχρι πρότινος σύμμαχος της Ελλάδας Γαλλία κάνει μυστική συμφωνία με τον Κεμάλ. Η Ιταλία δεν βλέπει με καλό μάτι τον ελληνικό επεκτατισμό, η Αγγλία τηρεί υποκριτική ουδετερότητα. Η Ελλάδα προδίδεται ξεκάθαρα από τους συμμάχους της, την στιγμή που τους έχει όσο ποτέ ανάγκη. Ο ελληνικός στρατός, εξαντλημένος και αστήριχτος, φτάνει στα βάθη της Τουρκίας. Τον Αύγουστο του 1922 ξεκινάει η αντεπίθεση του τουρκικού στρατού, και το ελληνικό μέτωπο καταρρέει. Η κυβέρνηση Γούναρη – Πρωτοπαπαδάκη με τη σφραγίδα του βασιλιά εκείνο τον Ιούλιο εξέδωσε απόφαση απαγόρευσης εξόδου των ελληνικών πληθυσμών από την μικρά Ασία, παραδίδοντάς τους έτσι στο μαχαίρι των Κεμαλικών. Ο Στεργιάδης φεύγει με αγγλικό πλοίο στις 26 Αυγούστου αφήνοντας την Σμύρνη ουσιαστικά ανυπεράσπιστη στη σφαγή. Οι Τσέτες μπαίνουν στην πόλη στις 27 Αυγούστου 1922 και αμέσως αρχίζουν οι βιασμοί, οι λεηλασίες, οι σφαγές. Οι Χριστιανικοί πληθυσμοί, Ρωμιοί και Αρμένιοι, σφάζονται αδιακρίτως, και στη συνέχεια, η Σμύρνη, το πολύτιμο πετράδι της Ιωνίας, πυρπολείται. Εκατοντάδες χιλιάδες χριστιανοί από τα γύρω χωριά μαζεύονται αλλόφρονες στην προκυμαία της Σμύρνης και προσπαθούν να σωθούν, μάταιο. Τα συμμαχικά πλοία παρατηρούν αδιάφορα αυτό το ειδεχθές έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.
Η Μικρασιατική Καταστροφή αποτελεί ένα μαύρο ορόσημο στην πρόσφατη ιστορία μας. Εκατοντάδες χιλιάδες οι νεκροί και οι αγνοούμενοι, οι πρόσφυγες που ήρθαν στη μητέρα πατρίδα και ξεκίνησε αμέσως μετά ο γολγοθάς τους. Το πιο σημαντικό θεωρώ ότι ήταν ο ξεριζωμός ενός πανάρχαιου ελληνικού πολιτισμού από την κοιτίδα του. Η αρχαία ελληνική γλώσσα του Ομήρου, με ηλικία τριών χιλιάδων χρόνων, ξεριζώθηκε βίαια από τα μικρασιατικά παράλια και όχι μόνο. Ζημιά ανυπολόγιστη.
Το Νοέμβριο του ’22, όπως είπαμε, άρχισε η διάσκεψη της Λωζάννης για την ειρήνη που κατήργησε την ευνοϊκή για την Ελλάδα συνθήκη των Σεβρών. Στις 24 Ιουλίου 1923 υπογράφεται το τελικό κείμενο της Συνθήκη της Λωζάννης η οποία βάζει τα όρια της σύγχρονης Τουρκίας. Στο κράτος Τουρκία πηγαίνει η Ανατολική Θράκη, τα νησιά Ίμβρος και Τένεδος, η ζώνη της Σμύρνης και η διεθνοποιημένη ζώνη των Στενών. Τα Δωδεκάνησα παραχωρούνται στην Ιταλία. Η Ελλάδα υποχρεώνεται να καταβάλλει πολεμικές αποζημιώσεις στην Τουρκία για την Μικρασιατική Εκστρατεία, πράγμα για το οποίο δηλώνει αδύναμη. Η Τουρκία δέχεται το Κάραγατς στη Θράκη, την παλαιά Ορεστιάδα δηλαδή, αντί αποζημιώσεων. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης χάνει την ιδιότητα του Εθνάρχη και το Πατριαρχείο τίθεται σε ειδικό νομικό καθεστώς. Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία παραιτείται από όλες τις διεκδικήσεις της στις παλιές περιοχές της οθωμανικής αυτοκρατορίας και εγγυάται για τα δικαιώματα των μειονοτήτων στην Τουρκία. Με ξεχωριστή συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας αποφασίστηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών από τις δύο χώρες και η «μη εγκατάσταση ναυτικής βάσεως» κάποιων νησιών του Αιγαίου (Λήμνος, Σαμοθράκη, Σάμος, Χίος, Λέσβος, Ικαρία). Αργότερα με τη Συνθήκη του Μοντρέ στην οποία η Ελλάδα ήταν συμβαλλόμενο μέρος, η Τουρκία ξαναπέκτησε το δικαίωμα στρατιωτικοποίησης των Στενών, της Ίμβρου, Τενέδου, και αντίστοιχα η Ελλάδα της Λήμνου και Σαμοθράκης.
Η ανταλλαγή μειονοτήτων που πραγματοποιήθηκε, προκάλεσε μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών. Μετακινήθηκαν από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη στην Ελλάδα 1.650.000 Οθωμανοί υπήκοοι, χριστιανικού θρησκεύματος και από την Ελλάδα στην Τουρκία 670.000 Έλληνες υπήκοοι, μουσουλμανικού. Η θρησκεία και όχι η εθνικότητα αποτέλεσε το βασικό κριτήριο για την ανταλλαγή. Σύμφωνα με το άρθρο 2β της συνθήκης χρησιμοποιήθηκε ο όρος Μουσουλμάνοι και όχι Τούρκοι. Αυτό οφείλεται στο ότι κατά την οθωμανική αυτοκρατορία η θρησκεία μετρούσε πολύ περισσότερο από ότι η εθνικότητα και από την άλλη πλευρά η Τουρκία ήθελε όλοι οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης να παραμείνουν στην Ελλάδα. Μεταξύ των ανταλλάξιμων περιλαμβάνονταν επίσης οι Έλληνες του Πόντου, αλλά και τουρκόφωνοι Έλληνες, όπως τουρκόφωνοι Πόντιοι και Καραμανλήδες, καθώς και ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι, όπως Τουρκοκρητικοί και Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας. Μαζί με τους Έλληνες, πέρασε στην Ελλάδα και αριθμός Αρμενίων και Συροχαλδαίων. Εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή οι Ρωμιοί κάτοικοι της νομαρχίας της Κωνσταντινούπολης (οι 125.000 μόνιμοι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης, των Πριγκηπονήσων και των περιχώρων, οι οποίοι ήταν εγκατεστημένοι πριν από το 1918 και οι κάτοικοι της Ίμβρου και της Τενέδου, ενώ στην Ελλάδα παρέμειναν 110.000 Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης.
Σήμερα, 100 χρόνια μετά, η Συνθήκη της Λωζάννης παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρη. Οι πρόσφατες εκλογές σήκωσαν το θέμα ψηλά με τις δηλώσεις των Μουσουλμάνων βουλευτών Ροδόπης σχετικά με το αν είναι Τούρκοι ή Έλληνες Μουσουλμάνοι. Προς το παρόν, χρειάζεται μελέτη και οπωσδήποτε εγρήγορση, αν όχι αφύπνιση. Το μέλλον θα δείξει.
*Η Βασιλική Πιτούλη είναι συγγραφέας.
Από τις εκδόσεις 24γράμματα
κυκλοφορεί το βιβλίο της
«Η Σμύρνη δακρύζει…
Η Αρμενία θυμάται»
