Γράφει η δρ. Στέλλα Μουζακιώτου *
Ιστορικός Τέχνης_ Ε.Κ.Π.Α.
Μεταδιδακτορικό:
«Τέχνη & Τεχνολογία»_ ΠΑ.Δ.Α.
Επιμελήτρια Εκθέσεων
H Πρωτομαγιά συνιστά μέρα σταθμό για τους αγώνες των εργατών, αφού χιλιάδες πολίτες από κάθε σημείο του κόσμου συγκεντρώνονται και διαδηλώνουν ειρηνικά σε ένδειξη τιμής στους εργατικούς αγώνες και τις κατακτήσεις αιώνων, από την αιματοβαμμένη εξέγερση της 1ης Μάη στο Σικάγο το 1886 μέχρι και τη σημερινή εποχή, μια που ιδιαίτερα στις μέρες μας τα εργασιακά κεκτημένα τίθενται στο επίκεντρο πολιτικών και κοινωνικών διαβουλεύσεων.
Τον Μάη του 1886 τα εργατικά συνδικάτα στο Σικάγο εξέφρασαν την ένστασή τους υπέρ της αξίωσης ικανοποίησης του αιτήματός τους για οκτάωρη εργασία και ευνοϊκότερες συνθήκες στον χώρο δουλειάς, παρακινούμενοι από σχετική δραστηριοποίηση Καναδών συντρόφων τους που έτυχε θετικής κατάληξης.
Εκείνη τη μέρα, 400.000 εργάτες κινητοποιήθηκαν με τις γυναίκες και τα παιδιά τους για να εκφράσουν τις δίκαιες διεκδικήσεις τους σε όλη τη χώρα, και πάνω από 80.000 στο Σικάγο, στην πλατεία Haymarket. Η γύρω περιοχή, αστυνομευόταν από δυνάμεις καταστολής αποτελούμενες από 1.350 άτομα, εξοπλισμένα με οπλοπολυβόλα, τα οποία περίμεναν σχετικό πρόσταγμα για να αναλάβουν δράση.
Ενώ, λοιπόν, οι ομιλίες βρίσκονταν σε εξέλιξη και οι συγκεντρωμένοι πολίτες ήταν δέκτες σημαντικών πληροφοριών, ο επικεφαλής της αστυνομικής δύναμης διατάσσει να διαλυθεί η συγκέντρωση. Μια βόμβα εξερράγη κοντά στους αστυνομικούς οι οποίοι άρχισαν να πυροβολούν και να χτυπούν το συγκεντρωμένο πλήθος αδιακρίτως. Είναι ακόμα άγνωστος ο αριθμός των θυμάτων αφού πολλοί τραυματισμένοι εξέπνευσαν τις επόμενες ημέρες. Επισήμως έχει επαληθευτεί ότι έπεσαν νεκροί οκτώ αστυνομικοί και τέσσερις διαδηλωτές.
Οκτώ από τους διαδηλωτές συνελήφθησαν και πέρασαν από δίκη, τέσσερις εξ αυτών καταδικάστηκαν σε θάνατο και άλλος ένας αυτοκτόνησε στη φυλακή. Η διεθνής προβολή αυτής της δίκης θεμελίωσε τον ακρογωνιαίο λίθο της Εργατικής Πρωτομαγιάς ως Εργατικής Γιορτής.
Το θέμα του ξεσηκωμού των εργατών επηρέασε βαθιά το εικαστικό έργο σημαντικών καλλιτεχνών, όπως τον ζωγράφο και γλύπτη Δημήτρη Κατσικογιάννη (1915-1991). Η προσωπική και η καλλιτεχνική ζωή του σημαντικού δημιουργού είναι άρρηκτα συνυφασμένη με τον μύθο του «αγωνιστή» καλλιτέχνη, θύματος και θύτη ταυτόχρονα του ιερού και αξεπέραστου χαρίσματος της καλλιτεχνικής του δημιουργίας. Υπήρξε, αδιαμφισβήτητα, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες καλλιτέχνες που έδωσε νέα πνοή στις εικαστικές τέχνες. Η δημιουργία του καταξιώθηκε μέσα από διεθνείς διακρίσεις και βραβεία και λειτουργεί ως παράδειγμα συνεχούς αναζήτησης και πειραματισμού.
Γεννημένος στην Καρυά Ολύμπου, σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, η οποία το 1939 του έδωσε υποτροφία για το Παρίσι, όπου έκανε μελέτη για την αναστήλωση του Μουσείου Δελφών.
Ο ασυμβίβαστος χαρακτήρας του θα τον οδηγήσει σύντομα σε αγωνιστικά μονοπάτια, όπου η ζωή του θα στιγματιστεί από μια ανάμεικτη αίσθηση απομόνωσης και αβεβαιότητας.
Ο Κατσικογιάννης πάντα γοητευόταν βαθιά από τον χαρακτήρα των προσώπων που φιλοτεχνούσε. Προτού αρχίσει να ζωγραφίζει, πλησίαζε την ψυχή των ανθρώπων που πόζαραν, την εξερευνούσε με σεβασμό και συμμετοχή, την απορροφούσε και την άφηνε να ζυμωθεί. Μετά, χωρίς διακοπή, με γρήγορες και σταθερές πινελιές μετέφερε αυτό το είδος της ψυχολογικής ενδοσκόπησης πάνω στον καμβά.
Χωρίς να ανατρέχει πάντα σε αλληγορικές προφάσεις ή συμβολικές μεταμφιέσεις οποιασδήποτε μορφής, ο καλλιτέχνης απλοποιεί στο μέγιστο βαθμό το περίγραμμα της φιγούρας που αναδεικνύεται περιβαλλόμενη από μια λεπτή και αρμονική γραμμή μεγάλης εκφραστικής και δημιουργικής δύναμης, σύμφωνα με τα πρότυπα του Πολ Σεζάν και του Ανρί Ματίς. Η κομψή επιμήκυνση του λαιμού αναδεικνύει τη γλαφυρότητα της μοναχικής και λεπτής φιγούρας, ενώ τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μορφής αποδίδονται με διεισδυτική απλότητα.
Προσπαθώντας να εμφανίσει την εκρηκτική ιδιοσυγκρασία των μορφών του, δίνει έμφαση στα πληθωρικά σαρκώδη χείλη και τα μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια που κοιτάζουν κατάματα τον θεατή χωρίς καμιά συστολή.
Τα μάτια -«ο καθρέφτης της ψυχής»- παίζουν ασυνήθιστα σημαντικό ρόλο στα έργα του. Πάντα μεγάλα και εκφραστικά παραμένουν το όργανο της όρασης που μπορεί να στρέψει το ενδιαφέρον προς τα μέσα, προς τα έξω, να κοιτάξουν με επίπληξη ή να προκαλέσουν τον θεατή σε ένα παιχνίδι εσωστρέφειας.
Επίσης, στο έργο του συγκλονίζει ο ορμητικός αγώνας των εργατών (εικ. 1 / Συλλογή Ζιώγα) με πρωτοπόρο την αρχετυπική ηρωίδα μάνα (εικ. 2 / Συλλογή Ζιώγα), που λυσσαλέα αγωνίζεται για να προσφέρει στα παιδιά της ένα πιο αισιόδοξο και ελπιδοφόρο μέλλον. Με το κεφάλι ψηλά και πρόσωπο τραχύ σαν πέτρα, μοιάζει με ακλόνητο βράχο που όσες επιθέσεις και αν δεχτεί, στέκει εκεί… πάντα περήφανη και δυνατή. Σκιαγραφεί αριστοτεχνικά το πορτραίτο της αλύγιστης -μα και τόσο ανθρώπινης- ηρωίδας, που αποτελεί σύμβολο αγώνα και ψυχικού σθένους. Με βλέμμα αγέρωχο κοιτάζει μπροστά… τον ήλιο, την ελπίδα που φαίνεται ότι έρχεται από μακριά. Μοιάζει με άπαρτο οχυρό που αντιμετωπίζει τον κίνδυνο με παρρησία και τόλμη.
Όμως, η 1η Μάη εορτάζεται και ως μέρα των λουλουδιών και της Άνοιξης. Πλήθος κόσμου ξεχύνεται στην εξοχή απολαμβάνοντας το ανθισμένο τοπίο. Μέσα από αυτήν την εκδοχή, ο Αμερικανός μεταϊμπρεσιονιστής ζωγράφος Maurice Prendergast (1858-1924), απεικονίζει χαρούμενα στιγμιότυπα της γιορτής σε πλατείες, λεωφόρους, δρόμους και κήπους στη Νέα Υόρκη.
Στο έργο «Πρωτομαγιά στο Central Park» (1901), ζωγραφίζει χαρούμενες μορφές ρυθμικά τοποθετημένες στον καμβά με ένα απλοποιημένο σχέδιο όπου κυριαρχεί το φως και το χρώμα (εικ. 3).
Μέσα από την τεχνική της ακουαρέλας, η σύνθεσή του γίνεται ένα παλλόμενο μωσαϊκό από φιγούρες που στροβιλίζονται στο γαϊτανάκι, η μια ασφυκτικά κοντά στην άλλη, χορεύουν (εικ. 4), ξαπλώνουν νωχελικά στο χορτάρι και εκδηλώνουν τη χαρά τους μέσα από ένα διαρκές παιχνίδι με την ανοιξιάτικη φύση.
Τις σκηνές του συνθέτει ένα πλήθος κινούμενων μορφών με πολύχρωμα ενδύματα στους ζεστούς και λαμπερούς τόνους της βενετσιάνικης ζωγραφικής.
* stellamouzak@yahoo.gr
