Προβληματίζουν τα στοιχεία μελέτης που εκπόνησε το Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης (επιστημονικός βραχίονας της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας) για τη συμμετοχή των Δήμων στο νέο ΕΣΠΑ 2021-2027, καθώς καταγράφεται πολύ χαμηλό επίπεδο συμμετοχής σε προγράμματα και κατ’ επέκταση στην απορρόφηση κονδυλίων.
Στόχος της μελέτης ήταν η δημιουργία ενός οδηγό παρατήρησης και δράσεων για τους ΟΤΑ, καθώς επίσης η αποτίμηση ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων με ημερομηνία αναφοράς την 30η Ιουλίου 2024, ώστε να χρησιμεύσει ως εργαλείο στους εκπροσώπους της ΚΕΔΕ στις Επιτροπές Παρακολούθησης των Προγραμμάτων, προκειμένου να ενισχύσουν τις διεκδικήσεις τους για περισσότερη ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.
Η μελέτη αναδεικνύει την αναγκαιότητα για μεγαλύτερη συμμετοχή των Δήμων στον σχεδιασμό των προγραμμάτων, καθώς με βάση τα στοιχεία του Ολοκληρωμένου Πληροφοριακού Συστήματος, η συμμετοχή τους στα πρώτα 4 χρόνια του ΕΣΠΑ 2021-2027 ανέρχεται μόλις σε 4%, ποσοστό αρκετά χαμηλό σε σύγκριση με την προηγούμενη προγραμματική περίοδο.
Η μελέτη υποδεικνύει την «αναγκαιότητα να δοθεί μεγαλύτερος ρόλος στους Δήμους, οι οποίοι είναι πιο κοντά στις τοπικές κοινωνίες και μπορούν να κατανοήσουν καλύτερα τις ανάγκες τους, μέσα από μια πιο στρατηγική προσέγγιση στις προτάσεις που σχετίζονται με το ΕΣΠΑ και την ουσιαστική συμμετοχή των Δήμων στον σχεδιασμό τους».
Ηλ. Αποστολόπουλος: «Ανάγκη ενεργής συμμετοχής»
Σχολιάζοντας την μελέτη ο πρόεδρος του ΙΤΑ και δήμαρχος Παπάγου-Χολαργού, Ηλίας Αποστολόπουλος, αφού αρχικά συνεχάρη τους συντελεστές της μελέτης, έκανε λόγο για «μια σπουδαία εργασία που αποτυπώνει την κατάσταση, τα ευρήματα της οποίας μπορούν να αποτελέσουν έναν οδικό χάρτη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης». Όπως ο ίδιος εκτιμά, «αναδεικνύεται μέσα από την μελέτη αυτή η αναγκαιότητα για μεγαλύτερη συμμετοχή των δήμων στον σχεδιασμό των προγραμμάτων».
Προσκλήσεις
Σύμφωνα με την έκθεση, το συνολικό ποσό των Προσκλήσεων που έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα από τις Διαχειριστικές Αρχές των Προγραμμάτων ΕΣΠΑ 2021-2027 ανέρχεται σε 3,4 δισ. ευρώ, που αντιπροσωπεύει το 13% της συνολικής δημόσιας δαπάνης των προγραμμάτων.
Το συνολικό ποσό των Προσκλήσεων που έχουν εκδοθεί από τις διαχειριστικές Αρχές των Προγραμμάτων ΕΣΠΑ 2021-2027 με δυνητικούς δικαιούχους τους Δήμους, δημοτικές δομές και εποπτευόμενους φορείς έως το διάστημα αναφοράς της μελέτης, ανέρχεται σε 3,4 δις ευρώ ή ποσοστό 13% επί της Συνολικής Δημόσιας Δαπάνης (ΣΔΔ) των Προγραμμάτων ΕΣΠΑ 20212027 (η οποία ανέρχεται σε 26,3 δις ευρώ). Στο σύνολο των 3,4 δις ευρώ, ο συνολικός προϋπολογισμός των προσκλήσεων που έχουν εκδοθεί από τα Περιφερειακά Προγράμματα του ΕΣΠΑ 2021-2027 ανέρχεται σε 2,5 δις, ενώ η συνολική αξία των Προσκλήσεων των τομεακών προγραμμάτων ανέρχεται μόλις σε 850 εκ. ευρώ.
Την πρώτη θέση με ποσοστό 26%, επί του συνολικού προϋπολογισμού των Προσκλήσεων (3,4 δις ευρώ), καταλαμβάνει ο προϋπολογισμός των Προσκλήσεων που στοχεύουν στην χρηματοδότηση μίας ολοκληρωμένης χωρικής και βιώσιμης αστικής ανάπτυξης (ΟΧΕ και ΟΧΕ ΒΑΑ – Ειδικός Στόχος RSO5.1.).
Στη δεύτερη θέση ακολουθεί με ποσοστό 15%, ο προϋπολογισμός των Προσκλήσεων που χρηματοδοτούν δράσεις για την προαγωγή της πρόσβασης στην ύδρευση και τη βιώσιμη διαχείριση του νερού (Ειδικός Στόχος RSO2.5).
Την τρίτη θέση με ποσοστό 11% καταλαμβάνει ο προϋπολογισμός των Προσκλήσεων που χρηματοδοτούν δράσεις στον τομέα της εξοικονόμησης ενέργειας και της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, όπως είναι οι ενεργειακές αναβαθμίσεις δημόσιων κτιρίων ή οι παρεμβάσεις εξοικονόμησης ενέργειας στον δημόσιο χώρο (Ειδικός Στόχος RSO2.1). Ακολουθούν αλλά με ποσοστά χαμηλότερα του 10%, οι προϋπολογισμοί 6 Προσκλήσεων που στοχεύουν στην χρηματοδότηση δράσεων για την ενίσχυση της ισότιμης και έγκαιρης πρόσβασης σε ποιοτικές, βιώσιμες και οικονομικά προσιτές υπηρεσίες (8,4% – Ειδικός Στόχος ΕSO4.11.), για την αξιοποίηση των οφελών της ψηφιοποίησης (7,4% – Ειδικός Στόχος RSO1.2.) και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (6% – Ειδικός Στόχος RSO2.4.).
Εντάξεις σε προγράμματα
Με βάση τα πρόσφατα στοιχεία του Ολοκληρωμένου Πληροφοριακού Συστήματος (ΟΠΣ, στοιχεία 30/06/2024), η συμμετοχή των Δήμων στο ΕΣΠΑ 2021-2027 στα πρώτα 4 χρόνια υλοποίησης ανέρχεται μόλις σε 4% (3,6%), ήτοι στο σύνολο των 26,2 δισ. ευρώ σε όρους δημόσιας δαπάνης (τομεακά και περιφερειακά Προγράμματα ΕΣΠΑ 2021-2027) ο συνολικός προϋπολογισμός των εντάξεων των έργων με Δικαιούχους τους Δήμους ή/και Εποπτευόμενους Φορείς των Δήμων ανέρχεται σε 932,9 εκατ. ευρώ.
Το ποσοστό αυτό είναι αρκετά χαμηλό ακόμη και σε σύγκριση με τη συμμετοχή των Δήμων και δημοτικών δομών στα Προγράμματα του ΕΣΠΑ της προηγούμενης Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 κατά την οποία το ποσοστό εντάξεων με δικαιούχους Δήμους ή/και εποπτευόμενους φορείς κατά τον 7ο χρόνο υλοποίησης ανερχόταν σε 12,5% επί της ΣΔΔ ή σε 3,5 δισ. ευρώ (ΙΤΑ, 2021).
Η συμμετοχή των Δήμων στα τομεακά Επιχειρησιακά Προγράμματα της Προγραμματικής Περιόδου 2021-2027 υπολείπεται σε σύγκριση με τη συμμετοχή τους στα αντίστοιχα Περιφερειακά. Το ποσοστό εντάξεων έργων με Δικαιούχους τους Δήμους στα Περιφερειακά Επιχειρησιακά Προγράμμα (ΠΕΠ) ανέρχεται σε 9,7% επί της ΣΔΔ των ΠΕΠ ή σε 780,9 εκατ. ευρώ σε σύνολο 8,06 διςσ. ευρώ ενώ την ίδια στιγμή η συμμετοχή των Δήμων στα τομεακά Επιχειρησιακά Προγράμματα του ΕΣΠΑ 2021-2027, ήτοι το ποσοστό εντάξεων, ανέρχεται μόλις σε 0,9 % επί της ΣΔΔ των Τομεακών Προγραμμάτων ή σε 160 εκατ. ευρώ επί συνόλου 18,2 δισ. ευρώ.
Περιφερειακά Προγράμματα
Το μεγαλύτερο ποσοστό εντάξεων επί της ΣΔΔ του Προγράμματος με Δικαιούχους Δήμους ή/και εποπτευόμενους φορείς εμφανίζει το Πρόγραμμα «Ανατολική Μακεδονία, Θράκη» με ποσοστό 19,02% και ακολουθούν η Δυτική Ελλάδα, με ποσοστό 16%, το Νότιο Αιγαίο, με ποσοστό 15,9%, και η Ήπειρος, με ποσοστό 13,6%. Αντίθετα το χαμηλότερο ποσοστό εντάξεων με Δικαιούχους τους Δήμους εμφανίζει το Περιφερειακό Πρόγραμμα «Αττική», με ποσοστό που ανέρχεται στο 5%. Κατά μέσο όρο με βάση τα στοιχεία ΟΠΣ 30/6/2024, περίπου 1 στις 4 εντάξεις αφορά έργα με δικαιούχους τους Δήμους.
Συγκεκριμένα, το ποσοστό των ενταγμένων έργων με δικαιούχους τους Δήμους, στις συνολικές εντάξεις των Περιφερειακών Προγραμμάτων ανέρχεται σε 28,6% (στοιχεία 30/06/2024). Ως προς τον ρυθμό συμβασιοποίησης στα Περιφερειακά Προγράμματα του ΕΣΠΑ σε σύγκριση με αυτόν των Δήμων, παρατηρείται ότι στα περισσότερα ΠεΠ τα ποσοστά συμβασιοποίησης επί των εντάξεων σε έργα με δικαιούχους τους Δήμους δεν υπολείπονται σημαντικά από τα αντίστοιχα ποσοστά για το σύνολο του Προγράμματος γεγονός που υποδεικνύει την διοικητική επάρκεια των Δήμων στις διαδικασίες συμβασιοποίησης των έργων τους.
Αντίστοιχα είναι τα συμπεράσματα και όσον αφορά τα ποσοστά απορρόφησης των δαπανών σε έργα με Δικαιούχους τους Δήμους σε σύγκριση με τα αντίστοιχα ποσοστά 7 στο σύνολο κάθε Προγράμματος, δηλαδή δεν σημειώνεται σημαντική υστέρηση στα ποσοστά απορρόφησης δαπανών των έργων με Δικαιούχους τους Δήμους.
Ως προς τις εντάξεις των έργων στα Περιφερειακά Προγράμματα ΕΣΠΑ 2021-2027 με Δικαιούχους τους Δήμους παρατηρείται ότι ποσοστό άνω του 80% του συνολικού προϋπολογισμού κατανέμεται σε μόνο πέντε (5) Ειδικούς Στόχους, ως ακολούθως:
- Το 25,7% των συνολικών εντάξεων των Δήμων συνεισφέρει στον Ειδικό Στόχο ESO4.11, ο οποίος ενισχύει την ισότιμη πρόσβαση σε ποιοτικές κοινωνικές και υγειονομικές υπηρεσίες.
- Το 18,8% των συνολικών εντάξεων των Δήμων συνεισφέρει στον Ειδικό Στόχο ESO5.1, ο οποίος ενισχύει την ολοκληρωμένη και χωρίς αποκλεισμούς κοινωνική, οικονομική και περιβαλλοντική ανάπτυξη, του πολιτισμού, της φυσικής κληρονομιάς, του βιώσιμου τουρισμού και της ασφάλειας στις αστικές περιοχές.
- Το 14,1% των συνολικών εντάξεων των Δήμων συνεισφέρει στον Ειδικό Στόχο RSO2.5, ο οποίος στοχεύει στην προαγωγή της πρόσβασης στην ύδρευση και της βιώσιμης διαχείρισης του νερού.
- To 11,6% των συνολικών εντάξεων των Δήμων συνεισφέρει στον Ειδικό Στόχο RSO2.1. για την προώθηση μέτρων ενεργειακής απόδοσης και την μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.
- To 10,2% των συνολικών εντάξεων των Δήμων συνεισφέρει στον Ειδικό Στόχο RSO4.2. ο οποίος ενισχύει τις δράσεις που αφορούν τις Υποδομές εκπαίδευσης και κατάρτισης. Τομεακά Προγράμματα ΕΣΠΑ 2021 -2027.
Η συνολική αξία των ενταγμένων έργων με Δικαιούχους τους Δήμους στο σύνολο των Τομεακών Προγραμμάτων της ΠΠ 2021-2027 ανέρχεται σε μόλις 160 εκ. ευρώ (ή ποσοστό 0,9% επί της Συνολικής Δημόσιας Δαπάνης των τομεακών Προγραμμάτων, η οποία ανέρχεται σε 18,1 δις ευρώ). Παρά το γεγονός ότι προβλέπεται η υλοποίηση τεσσάρων μεγάλων δράσεων με δικαιούχους τους Δήμους εκτιμώμενου συνολικού προϋπολογισμού 600 εκ. ευρώ (Smart Cities, Ηλεκτρικά Οχήματα, Ανάπτυξη λιμενικών Υποδομών, Ολιστική διαχείριση υδάτων και λυμάτων), το ποσοστό συμμετοχής των Δήμων στα τομεακά Προγράμματα του ΕΣΠΑ δεν αναμένεται να ξεπεράσει το 3% έως 4% επί της ΣΔΔ με βάση τόσο την έως τώρα υλοποίηση, ήτοι το ποσοστό ενταγμένων έργων με δικαιούχους Δήμους, όσο και των προγραμματισμένων ενδεικτικών δράσεων με δυνητικούς δικαιούχους τους Δήμους των Τομεακών Προγραμμάτων βάσει εξειδίκευσης.
Ειδικοί Στόχοι
Σε επίπεδο Ειδικού Στόχου τα ενταγμένα έργα με Δικαιούχους Δήμους στα Τομεακά Προγράμματα ΕΣΠΑ 2021-2027 συνεισφέρουν μέχρι στιγμής μόνο σε τρεις (3) Ειδικούς Στόχους, ήτοι στον Ειδικό Στόχο RS01.2. «Αξιοποίηση των οφελών της ψηφιοποίησης για τους πολίτες, τις εταιρείες, τους ερευνητικούς οργανισμούς και τις δημόσιες αρχές (ΕΤΠΑ)», τον Ειδικό Στόχο RSO2.1. «Προώθηση μέτρων ενεργειακής απόδοσης και μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (ΕΤΠΑ)» και, τέλος, στον Ειδικό Στόχο RSO2.4. «Προώθηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και της πρόληψης του κινδύνου καταστροφών, της ανθεκτικότητας, λαμβάνοντας υπόψη προσεγγίσεις που βασίζονται στο οικοσύστημα (ΤΣ)».
- πηγή στοιχείων: Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης
