Τα πρόσφατα περιστατικά τοξικής ρύπανσης των νερών του Κηφισού έφεραν στο προσκήνιο το δράμα που εκτυλίσσεται καθημερινά εις βάρος της υγείας του περιβάλλοντος και του πολίτη μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, αναφέρουν σε ανακοίνωσή τους η Οικολογική Συμμαχία και ο Σύλλογος Πολιτών υπέρ των Ρεμάτων – Ροή και προσθέτουν:
Πρόκειται για ένα δράμα που αφορά όλα όσα ρέματα έχουν πια απομείνει στο Λεκανοπέδιο και το οποίο εκτυλίσσεται με την εγκληματική ανοχή των αρμόδιων πολιτειακών οργάνων.
Τα βαθιά αίτια της συνενοχής τους είναι κατά-τι ανθρωπολογικά – η τραγική κρίση αντιπροσώπευσης του πολιτικού συστήματος – και κατά το υπόλοιπο οφειλόμενα στο θεσμικό και λειτουργικό χάος που χαρακτηρίζει διαχρονικά τη χώρα. Θες για το κομφούζιο στο πεδίο των χρήσεων γης λόγω του ελλιπούς χωροταξικού σχεδιασμού, θες για τα αλλοπρόσαλλα πολεοδομικά σχέδια, θες για τη διάχυτη έλλειψη περιβαλλοντικής κουλτούρας και κουλτούρας του νερού, θες για το σημαντικό κόστος μιας πολιτικής ανεξάρτητης από το πελατειακό σύστημα, στην υπηρεσία πραγματικών καταστάσεων κοινωνικών και περιβαλλοντικών αιτημάτων, θες για το μόνιμα ημιτελές αποχετευτικό δίκτυο του Λεκανοπεδίου, τα ρέματα αφέθηκαν ευθύς εξαρχής στην τύχη τους για να θεωρούν αργότερα, με την ασύδοτη επέκταση της σφράγισης του εδάφους του Λεκανοπεδίου, ως οργανικό κομμάτι του αποχετευτικού συστήματος. Γι’ αυτό και δεν συγκινεί περισσότερο από το δέον η τοξική ρύπανση των νερών τους, γι’ αυτό και η προγραμματική μετατροπή τους σε οχετούς για τη συμπλήρωση του αποχετευτικού δικτύου, με ολική καταστροφή του φυσικού τους κεφαλαίου, γι’ αυτό και τους αποδίδουν λιγότερη αξία από μερικά χιλιόμετρα τσιμεντοσωλήνα (sic!!!).
Τι πρέπει να αλλάξει ώστε τα ρέματα να ανακτήσουν τον φυσικό οικοσυστημικό τους ρόλο και τις μοναδικές οικοσυστημικές τους υπηρεσίες και τα υλικά της απορροής και της αποχέτευσης – βρόχινο και υγρά απόβλητα – να υπαχθούν σε μια διαχείριση προς όφελος της υγείας του περιβάλλοντος και του πολίτη; Τι επιτάσσουν ως προς αυτό οι ευρωπαϊκές οδηγίες, οι αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικράτειας και η διεθνής εμπειρία;
Γιατί καταστρέφουν τα ρέματα της Αττικής;
1. Η Αττική είχε κάποτε ένα πυκνό δίκτυο ρεμάτων, 700 περίπου ρυακιών, χειμάρρων και ποταμών. Τα ρέματα θεωρούντο ιεροί χώροι, φιλοξενούσαν ιερά και λειτουργούσαν ως φυσικοί χώροι αναψυχής. Σήμερα απομένουν περίπου 70, το 10% των ρεμάτων που υπήρχαν κάποτε.
2. Μέχρι την εκκίνηση της ανάπτυξης της Αθήνας, κάπου στα μέσα του 19ου αιώνα, τα αττικά ρέματα ήταν σχεδόν άθικτα. Η ταχεία δόμηση και η εξάπλωση της πόλης τα ενσωμάτωσαν στις αναγκαίες υποδομές, είτε ως έδρες δρόμων, είτε ως κομμάτι του ελλιπούς αποχετευτικού δικτύου, είτε για τη συσσώρευση αποβλήτων.
3. Η προσέλευση των προσφύγων από το 1923 και η συγκέντρωση σημαντικού μέρους του πληθυσμού της χώρας στο Λεκανοπέδιο, τις πρώτες δεκαετίες μετά τον τελευταίο πόλεμο, οδήγησαν σε μία χαοτική δόμηση εδραιώνοντας το φαινόμενο της καταπάτησης των ρεμάτων, με αποτέλεσμα τη μείωση των 1.280 χλμ των ανοικτών ρεμάτων του 1945 σε 400 χλμ στις αρχές του 2000 και σε πολύ λιγότερα σήμερα. Τα ρέματα μετατράπηκαν σε γη προς δόμηση ή χώροι εγκληματικής απόρριψης αποβλήτων.
4. Διευθετήσεις με την πιο ευρεία έννοια του όρου – όπως για τη δημιουργία δρόμων – έγιναν σημαντικές αλλά περιορισμένες έως τα μέσα του 20ου αιώνα:
– Ρέμα Ιλισού, από τη δεκαετία του 1930 έως και τη δεκαετία του 1950.
– Κηφισός ποταμός από τη δεκαετία του 1950 και έπειτα.
Με την σημερινή τους έννοια, ως έργο για την αντιμετώπιση του πλημμυρικού κινδύνου, οι διευθετήσεις άρχισαν να προγραμματίζονται διάχυτα και συστηματικά με την δημιουργία του θεσμού της Περιφέρειας το 2010.
5. Από τότε έως σήμερα, πέρασαν από την Περιφέρεια δεκάδες μελέτες διευθέτησης/οχετοποίησης των όσων ρεμάτων είχαν απομείνει σε φυσική κατάσταση. Το 2021 η Περιφέρεια Αττικής συνέταξε και ενέκρινε ένα master plan αντιπλημμυρικών Αττικής, το οποία αποτελεί κατάλογο των τμημάτων του αποχετευτικού δικτύου που έχουν υλοποιηθεί, των ρεμάτων που έχουν διευθετηθεί/οχετοποιηθεί και των όσων απομένει να υλοποιηθούν. Συνολικά, υπολογίζεται ότι χρειάζεται η διευθέτηση 454 τμημάτων ρεμάτων και 37.000 αγωγών όμβριων, με συνολικό κόστος γύρω στα 1,2 δις. ενώ στην πράξη υπάρχουν μόνο 54 έργα που αναμένεται να ξεκινήσουν.
6. Η περιπέτεια της εσφαλμένης θεώρησης των ρεμάτων από την Πολιτεία αποτελεί ένα από τα πλέον παράδοξα της νεοελληνικής ιστορίας, προφανώς λόγω της παντελούς έλλειψης:
– αντίληψης της σπουδαιότητας του χώρου,
– κατανόησης της αξίας του περιβάλλοντος και,
– κουλτούρας του νερού.
Με την ολοκλήρωση της άναρχης, ασφυκτικής, δόμησης του Λεκανοπεδίου, τα όσα ρέματα απέμειναν άλλαξαν προορισμό χρήσης: Από γη προς οικοδόμηση, τόπο απόρριψης απορριμμάτων, «ακάλυπτο» που πρέπει να καλυφθεί και χώρο για την ανάπτυξη του οδικού δικτύου, τα ρέματα «αναβαθμίστηκαν» σε αναγκαίο συμπλήρωμα ενός ελλιπούς δικτύου αναγκαστικής απορροής του σημαντικού όγκου των ομβρίων της επιφάνειας ενός Λεκανοπεδίου κατά το 70% – 370.000 χλμ2 – σφραγισμένης/αδιαβροχοποιημένης όπως ομολογεί η ίδια η Πολιτεία στο περίφημο master plan αντιπλημμυρικών Αττικής. Έτσι ξεκίνησε η προγραμματική καταστροφή του πολύτιμου φυσικού κεφαλαίου των όσων αττικών ρεμάτων είχαν απομείνει από την άναρχη οικοδομική λαίλαπα της μεταπολεμικής περιόδου, με στόχο την υποχρεωτική μετατροπή τους σε κύριο εργαλείο αντιμετώπισης του πλημμυρικού κινδύνου.
7. Τα ρέματα δεν είναι μόνο γεωμορφές και συλλέκτες της επιφανειακής απορροής υδάτων :
– Είναι φυσικό κεφάλαιο, είναι υγροτοπικά συστήματα και οικότοποι φιλοξενίας πολλών και διαφόρων ειδών χλωρίδας και πανίδας.
– Eίναι συντελεστές διαμόρφωσης κλίματος και μικροκλίματος των περιοχών που διασχίζουν.
– Είναι φυσικοί αεραγωγοί και παράγοντες καθαρισμού της ατμόσφαιρας και εμπλουτισμού της με οξυγόνο.
– Είναι παράγοντες εμπλουτισμού του υδροφόρου ορίζοντα και ελέγχου των πλημμυρικών φαινόμενων.
– Είναι από βασικούς παράγοντες αποθήκευσης του ατμοσφαιρικού άνθρακα και της επίτευξης της επιθυμούμενης ανθεκτικότητας και αναχαίτησης και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.
– Είναι τοπία, ευαίσθητα τοπία. Δεν είναι κοίτες διοχέτευσης νερού αλλά πολύπλοκα συστήματα πόρων που ενσωματώνουν περιβαλλοντικές, οικολογικές και χωρικές αξίες, περιβαλλοντικών, οικολογικών και χωρικών σχέσεων.
8. Τις τελευταίες 10ετίες η προσέγγιση στη θεώρηση και στη διαχείριση των ρεμάτων έχει αλλάξει ριζικά, εν μέρει και στη χώρα μας.
– Ο επανορισμός εννοιών με όρους βιωσιμότητας,
– η επακόλουθη συνεχής επικαιροποίηση του θεσμικού πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
– η σχετική επιστημονική τεκμηρίωση,
– η πίεση οργανώσεων και κινημάτων,
– οι αποφάσεις ανώτατων δικαστηρίων και,
– η ανάγκη διαχείρισης νέων παραμέτρων όπως η κλιματική αλλαγή και η ανθεκτικότητα,
οδήγησαν στην παγίωση μιας άλλης προσέγγισης, απόλυτα συνεπούς ως προς τις περιβαλλοντικές, οικολογικές και τοπιακές αξίες που τα χαρακτηρίζουν, με τη φυσικότητα και την υδραυλική ασφάλεια, τη διατήρηση της οικολογικής τους ακεραιότητας και την ασφάλεια της ανθρώπινης ζωής, αρμονικά διασφαλισμένα.
9. – Τα ρέματα αναγνωρίζονται πλέον ως ευαίσθητα τοπία, εντασσόμενα ακόμη και στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για το Τοπίο.
– Τα ρέματα αναγνωρίζονται ως βασικοί παράγοντες για την επίτευξη της ανθεκτικότητας και της αναχαίτησης και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή ως φυσικό κεφάλαιο και κυρίως ως υγροτοπικά οικοσυστήματα.
– Η πάγια νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας επιβάλλει την αποκατάσταση των ρεμάτων στη φυσική τους κοίτη, με μόνη εξαίρεση την περίπτωση έργων λόγω μη επάρκειας της κοίτης.
– Η πάγια νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας επιβάλλει την διατήρηση των ρεμάτων αποκλειστικά και μόνο ακώλυτα λειτουργούντων – με ασφάλεια και πολυεπίπεδα – ως οικοσυστήματα.
– Η διατήρηση της οικολογικής κατάστασης των ρεμάτων και η προστασία οικοσυστημάτων και βιοποικιλότητας, διασφαλίζονται από τις Ευρωπαϊκές Οδηγίες για τα νερά – 2000/60/ΕΕ – και τις πλημμύρες – 2007/60/ΕΕ – αλλά και από τα ψηφίσματα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής – 2013/249 – περί πράσινων υποδομών.
– Η κοινοτική Οδηγία περί επικαιροποίησης των «Σχέδιων Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής» – σύμφωνα με τους στόχους της «Στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030» – καλεί όλα τα κράτη μέλη να προβούν στην επαναφορά των ρεμάτων σε κατάσταση επαναφυσικοποίησης – ελεύθερης ροής.
– Ο πρόσφατος Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης καλεί στην αποκατάσταση των οικοσυστημάτων των γλυκών υδάτων και των φυσικών λειτουργιών των ρεμάτων, ως θεμελιωδών για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και την απώλεια βιοποικιλότητας.
– Η πρόσφατη Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ανθεκτικότητα των Υδάτων, για την περίοδο 2024-2029, θέτει την οικοδόμηση μιας οριζόντιας κυκλικής οικονομίας των υδατικών πόρων ως μοναδικό μέσο αποκατάστασης και προστασίας του κύκλου των υδάτων από την πηγή έως τη θάλασσα και, μεταξύ άλλων, της διασφάλισης της ανθεκτικότητας στις πλημμύρες, στην ξηρασία και στη λειψυδρία, στο πλαίσιο της δημιουργίας μιας βιώσιμης, ανθεκτικής και έξυπνης, υδατικής οικονομίας.
10. Είναι προφανές ότι η διατήρηση των ρεμάτων στη φυσική οικοσυστημική τους κατάσταση, ή και η ανάκτηση του οικοσυστήματος των όσων κατεστραμμένων ή και οχετοποιημένων με αποκατάσταση στη φυσική τους κοίτη, απαιτούν την ολική τους αποδέσμευση από οργανικό κομμάτι του αποχετευτικού συστήματος, πράγμα το οποίο είναι εφικτό αποκλειστικά και μόνο μέσω της αλλαγής παραδείγματος ως προς τη σχέση των υδατικών πόρων με τον αστικό και περιαστικό ιστό,
– με την αναγνώριση των υδατικών πόρων ως πολύτιμων,
– με τη θεσμοθέτηση του εδάφους ως απόλυτου ρυθμιστικού παράγοντα του κύκλου του νερού και,
– με την κυκλική οικονομία ως το κατ’ έξοχή εργαλείο για την αξιοποίηση των υδατικών πόρων.
Μόνο τότε θα καταστεί δυνατή η απαραίτητη επαναφυσικοποίηση του οικιστικού ιστού και η επακόλουθη διοχέτευση του όμβριων απορροής είτε στον υδροφόρο ορίζοντα – μέσω της αποσφράγισης του εδάφους, της χρήσης υδατοπερατών επιστρώσεων του δημόσιου χώρου, σηράγγων διήθησης και βιο-τάφρων – είτε σε υπόγειες δεξαμενές για επανάχρηση όπως στην Κίνα, στην Ολλανδία, στην Κοπεγχάγη, στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις, στη Βουδαπέστη, στο Τόκυο, στην Βαρκελώνη και σε πολλά άλλα μέρη του κόσμου.
– Μόνο τότε θα διασφαλιστεί η κατακόρυφη μείωση του όμβριων απορροής στα ρέματα και η επακόλουθη αποδέσμευση τους από οργανικό κομμάτι του αποχετευτικού συστήματος.
– Μόνο τότε θα εκλείψει η ανάγκη οχετοποίησης των ρεμάτων στο όνομα του πλημμυρικού κινδύνου και η επάνοδος στην αρχική φυσική κατάσταση των όσων κατεστραμμένων ή οχετοποιημένων – με ανάκτηση του χαμένου τους οικοσυστήματος – μέσω της μεθόδου της επαναφυσικοποίησης και της τεχνικής της φυσικής μηχανικής – σε επίρρωση της διεθνούς εμπειρίας και της πάγιας νομολογίας του Συμβουλίου της Επικρατείας
– Μόνο τότε θα δοθεί οριστική απάντηση στο πρόβλημα της ανεξέλεγκτης ρύπανσης που τα χαρακτηρίζει – εις βάρος της πανίδας και της χλωρίδας, του υδροφόρου ορίζοντα, της διατροφικής αλυσίδας και της δημόσιας υγείας – με την ανάκτηση πολυτίμων πόρων που θα αποφέρουν οι διαδικασίες της κυκλικής οικονομίας στις οποίες θα πρέπει να υποβληθεί.
– Μόνο τότε θα εκλείψει οριστικά η παρωχημένη πεποίθηση της διαρκούς σύγκρουσης μεταξύ της οικολογικής ακεραιότητας των οδών του νερού και της ασφάλειας της ανθρώπινης ζωής, ο υδρογεωλογικός κίνδυνος θα μεταλλαχθεί σε ελεγχόμενα πλημμυρικά φαινόμενα, σε εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα και σε αποδοτική αντιμετώπιση της ξηρασίας/λειψυδρίας και τα ρέματα θα μπορέσουν, ελεύθερα, να ανακτήσουν τον φυσικό στρατηγικό τους ρόλο ως πολύπλοκα συστήματα πόρων, με τις ισορροπίες και τις ανισορροπίες τους, τις λειτουργίες και τις διαχρονικές αξίες τους, αλλά και ως καταλυτικοί παράγοντες στην επίτευξη της επιθυμούμενης ανθεκτικότητας στην αναχαίτηση και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και στην διασφάλιση της υγείας του περιβάλλοντος και της υγείας και της ασφάλειας του πολίτη.
«Η διατήρηση της ευρωστίας των οικοσυστημάτων έχει ζωτική σημασία για την ανθεκτικότητα και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής», διακήρυσσε προ ετών η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ως προς αυτό, θα λέγαμε ότι η ανάκτηση, η προστασία και η διατήρηση του οικολογικού/οικοσυστημικού χαρακτήρα των δρόμων του νερού αποτελεί περισσότερο από προϋπόθεση. Αρκεί να συνειδητοποιηθεί έγκαιρα η επιτακτική ανάγκη αλλαγής παραδείγματος όπως παραπάνω.
