Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη-Μακρυγιάννη: Φιλόλογος
Ήταν μια έκπληξη. Ελάχιστοι γνωρίζουν σήμερα μια ακόμη πτυχή της δημιουργίας του Μάνου Χατζιδάκι, που παρουσίασε η καθηγήτρια Πανεπιστημίου Γεωργία Λαδογιάννη, σε πρόσφατο άρθρο της, με τίτλο «Μάνος Χατζιδάκις»: ο εξαιρετικός μουσικοσυνθέτης έγραφε ποιήματα, που απευθύνονταν σε μικρά παιδιά και δημοσιεύονταν σε τεύχη του περιοδικού «Νέα Γενιά», τη δεκαετία του ‘40.
Πολύπλευρη προσωπικότητα ο Μάνος Χατζιδάκις (1925-1994) διέγραψε σημαντική πορεία και ως ενεργός πολίτης, από την ένταξή του στην ΕΠΟΝ μέχρι το τέλος της ζωής του. Μετά το 1974, από τη διευθυντική θέση του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, μαζί με άξιους συνεργάτες, μετέδιδε στο κοινό τον παλμό της τότε πολιτιστικής μας ζωής. Η λειτουργία του Τρίτου Προγράμματος, επί εποχής Χατζιδάκι, παραμένει μοναδική στα χρονικά της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, μέχρι σήμερα. Εξάλλου, ως ελεύθερος άνθρωπος, πάντοτε καταδίκαζε αντιδημοκρατικές συμπεριφορές, κατά τη Μεταπολίτευση. Και σε καιρό φασιστικών ενεργειών, έδωσε συναυλία με έργα κλασικής μουσικής, ως αντίδραση εναντίον του νεοφασισμού. «Φασισμός είναι να συνηθίζεις την όψη του τέρατος» είχε πει χαρακτηριστικά.
Η «Νέα Γενιά»
Το κεντρικό δημοσιογραφικό όργανο της ΕΠΟΝ κυκλοφόρησε για πρώτη φορά, παράνομα ως εφημεριδούλα, στις 22 Μαρτίου 1943, μέσα από μεγάλες αντιξοότητες, με την πνοή της Ηλέκτρας Αποστόλου, πριν από το μαρτυρικό θάνατό της. Σχήμα περιοδικού, με νόμιμη κυκλοφορία, απέκτησε και διατήρησε από το Νοέμβρη του 1944 μέχρι τον Μάιο του 1947. Το 1947, το εμφυλιοπολεμικό κράτος έθεσε εκτός νόμου την ΕΠΟΝ και το κλείσιμο του περιοδικού ήταν αναπόφευκτο. Ωστόσο, και μετά την απαγόρευση του δικαστηρίου λίγα φύλλα της «Νέας Γενιάς» κυκλοφόρησαν παράνομα, κατά διαστήματα, με σχήμα τεύχους ή εφημερίδας, μέχρι τον Οκτώβριο του 1956.
Στη συντακτική επιτροπή συμμετείχαν καταξιωμένα πρόσωπα, όπως η παιδαγωγός Ρόζα Ιμβριώτη και η δασκάλα – ποιήτρια Σοφία Μαυροειδή – Παπαδάκη. Αρχισυντάκτης ήταν ο επονίτης, εκλεκτός δημοσιογράφος – φιλόλογος Νίκος Καραντηνός.
Η «Νέα Γενιά» σκοπό είχε να εμ-πνεύσει στους νέους την αγάπη της ελευθερίας και την αγωνιστικότητα. Παράλληλα παρουσίαζε τα μεγάλα κοινωνικά τους προβλήματα και το όραμα της Παιδείας κατείχε δεσπόζουσα θέση στις σελίδες της. Αρκετά κείμενα γράφονταν από τους νέους και πλαισιώνονταν από εργασίες εξαιρετικών συνεργατών της έκδοσης. Ενδεικτικά των Γιάννη Ρίτσου, Νικηφόρου Βρεττάκου, Έλλης Αλεξίου, Μάνου Χατζιδάκι και πολλών άλλων.
Η «Νέα Γενιά», αν κριθεί, χωρίς προκαταλήψεις, είναι γεγονός ότι αποτελούσε ένα νεανικό περιοδικό ποιότητας ακόμη και από αισθητική άποψη, που παρόμοιό του δεν εμφανίστηκε, από τη διακοπή της έκδοσής του μέχρι σήμερα.
Ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει ποιήματα για τη «Νέα Γενιά»
Ένα, συνήθως, δισέλιδο του περιοδικού, απευθυνόταν σε παιδιά μικρής ηλικίας, έχοντας τον τίτλο «Τ’ αετόπουλά μας». Τα ποικίλα κείμενα αφορούσαν τη ζωή των μικρών παιδιών, με βάση την αντιληπτική και ψυχική ιδιομορφία τους και ιδιαίτερα σε καιρό δοκιμασιών. Για τα αετόπουλα δημοσιεύονταν και τα ποιήματα του Μάνου Χατζιδάκι με το ψευδώνυμο «Πέτρος Γρανίτης».
Η «Νέα Γενιά», τώρα δίτομη έκδοση της «Σύγχρονης Εποχής», 2007 και 2008, συμπεριλαμβάνει τεύχη του περιοδικού από το Νοέμβρη του 1944 μέχρι το Μάρτη του 1946, σε φωτογραφική ανατύπωση. Στα παραπάνω έντυπα εντοπίζονται και δεκατρία ποιήματα του Πέτρου Γρανίτη. Ωστόσο, ο Νίκος Καραντηνός, αρχισυντάκτης του περιοδικού, όπως αναφέρθηκε, μέχρι την αποτυχημένη προσπάθεια να εκδοθεί ένα φύλλο -όχι περιοδικό- της Ν.Γ. τον Οκτώβριο του 1947, στην αρχή του πρώτου τόμου της συγκεντρωτικής έκδοσης γράφει:
«Στο δισέλιδο είναι δημοσιευμένα πάρα πολλά ποιήματα του Πέτρου Γρανίτη…». Ο συγγραφέας δεν αναφέρεται στον μικρό αριθμό των δεκατριών ποιημάτων, προφανώς επειδή γνωρίζει ότι ο Μάνος Χατζιδάκις εμφανίζεται και σε τεύχη από τον Απρίλη του 1946 μέχρι τον Μάη του 1947, τα οποία η «Σύγχρονη Εποχή» τελικώς δεν ανατύπωσε, ίσως διότι δεν είχαν βρεθεί. Η υπογραφή του Πέτρου Γρανίτη υπάρχει και στο περιοδικό «Λεύτερα Νιάτα», της ΕΠΟΝ Μακεδονίας (Ιούνιος 1943-1946), είναι όμως δύσκολη η πρόσβαση σ’αυτό. (Ο Βαρών, Ελληνικός Νεανικός Τύπος, 1941-1945, Α, 1987).
Ο νεαρός Χατζιδάκις μιλά στα παιδιά σαν ένας μεγαλύτερος φίλος και, κάποτε, με θλιμμένη τρυφερότητα, βλέπει στα πρόσωπά τους τα αποτελέσματα της φτώχειας, που συμβαδίζει με τον πόλεμο:
Τ’ΑΔΕΝΙΚΑ ΠΑΙΔΑΚΙΑ
Τ’αδενικά παιδάκια
– μου καίγετ’η ψυχή!
Τ’αδενικά παιδάκια
θέλουν εξοχή.
Τ’αδενικά παιδάκια
που μένουν νηστικά,
για τρώνε μια σταλίτσα,
θα γίνουν φτισικά.
Χλωμά τα προσωπάκια
και λύπη στην καρδιά,
με σκεφτικά ματάκια…
– Μικρά, γλυκά παιδιά!
(Τεύχος 51, 15 Ιουνίου 1945)
Ο ποιητής αφήνει την εντύπωση ότι ζει μαζί με τα παιδιά και αποτυπώνει εικόνες της δύσκολης ζωής και της ψυχής τους. Η ζωντανή πραγματικότητα των παιδιών αποτελεί την ισχυρότερη καταγγελία κάθε αδικίας, που υπομένουν:
ΚΑΨΕΡΟΥΛΑ
Δεν πηγαίνει στο σκολείο.
Πώς να πάει η καψερούλα
αφού έμεινε στο σπίτι
μοναχή νοικοκυρούλα.
Η μανούλα έχει πεθάνει.
Φταίν’ τα βάσανα κι η πείνα
….
Ἀχου, ποιος να τη βοηθήσει;
Αχ, με ποιόνε να τα βάνει;
και ‘κει πάνω που σκουπίζει
το παράπονο την πιάνει.
….
– Έντεκα χρονώ κορίτσι,
να μην ξέρει να διαβάσει!
(τεύχος 49, 5 Μαῒου 1945)
Δεν κυριαρχεί πάντοτε η θλίψη στη συνομιλία του Μάνου Χατζιδάκι με τα παιδιά. Ξέρει ότι, ως παιδιά, δεν αντέχουν τη δραματική περιγραφή της κατάστασής τους και συχνά καταφέρνει να την παρουσιάζει, αλλά με ένα ανάλαφρο τόνο, που αποζητά η παιδική ψυχή, ακόμη κι όταν υποφέρει. Σε άλλες ώρες, μην ξεχνώντας ο ποιητής ότι η χαρά αποτελεί βασική προϋπόθεση της ομαλής ζωής των παιδιών, τα απομακρύνει από το θλιβερό περιβάλλον τους, με το τραγούδι ή προβάλλοντας σκηνές, που σκηνοθετούν οι άνθρωποι και η φύση:
Τα παιδιά που ‘ναι λουλούδια
Μεγαλώνουν με τραγούδια.
Ντο, ρε, μι, παιδιά ελάτε
τραγουδάτε και γελάτε…
(Το Τραγούδι, τεύχος 63, Δεκέμβριος 1945)
Φεύγει η βάρκα, τίρι-λίρι!
– Τραγουδάτε τα παιδάκια –
Πάει ‘κεί πέρα στα φωτάκια
Πάει ‘κεί κάτω στ’ακρωτήρι.
Νάμαστε κι’εμείς κει μέσα
Πρίμα να φυσά τ’αγέρι…
(Η Βαρκούλα, τεύχος 57, Σεπτ. 1945)
Η δημιουργικότητα διακρίνει τον Μάνο Χατζιδάκι από τα πρώτα καλλιτεχνικά του βήματα και οδηγεί τη φαντασία, με κοινωνική αύρα, σε στίχους του. Έμμεσα προσωποποιημένη απευθύνει ερωτήσεις, εμπλουτίζοντας την ερωτηματική τάση των παιδιών:
ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΧΕΛΙΔΟΝΙ
Χελιδόνι, χελιδόνι
που πετάς στον ουρανό,
τι είναι πίσω απ’ το βουνό
π’αγναντεύω απ’ το μπαλκόνι;
….
Μπορεί πάλι νά ‘ναι πόλη
μ’άσπρα σπίτια στην πλαγιά
κι οι ανθρώποι σαν πουλιά
τη ζωή να χαίροντ’όλοι.
Να πετούσα προς τα πέρα
στο βουνό που λαχταρώ…
(τεύχος 50, Μάης 1945)
Ένας χαρισματικός φίλος των παιδιών
Τα μικρά παιδιά της «Νέας Γενιάς», στο πρόσωπο του Μάνου Χατζιδάκι πρέπει να έβλεπαν έναν εξαιρετικό φίλο κι ας μην μπορούσαν να αντιληφθούν όλα τα χαρίσματα της ποίησής του. Δεν ήταν μόνο η βαθιά γνώση της παιδικής ψυχολογίας και η αυθόρμητη, καταπληκτική τρυφερότητα της φωνής του. Ο Μ. Χατζιδάκις συνομιλούσε με τους μικρούς αναγνώστες, ως ποιητής αλλά και ως μουσικός, η δε μουσικότητα των σύντομων στίχων του αποτελούσε βασικό χαρακτηριστικό τους. Ο αισθητός τόνος του ποιητικού μέτρου, η ομοιοκαταληξία, ο ηχητικός πλούτος των φωνηέντων της γλώσσας μας και η λεπτότητα επιλογής λέξεων σε αρμονία με την παιδική ψυχή, χάριζαν στα παιδιά την αίσθηση ενός ελκυστικού ρυθμού. Συγχρόνως ο ποιητής, σύμφωνα και με τη συναισθηματική ευφυῒα αυτής της ηλικίας κατόρθωνε να την οδηγεί στην εκτίμηση υψηλών ιδεών, όπως της Ειρήνης και της Ελευθερίας. Γενικότερα ήταν πολύ σημαντική η σύνδεση της εύληπτης, αλλά ωραίας ποίησης του Μ. Χατζιδάκι με την παιδική ευαισθησία.
Από το μικρό, αλλά χαρακτηριστικό τμήμα αυτής της ποιητικής προσφοράς, που διασώθηκε, είναι φανερό ότι ο ευσυνείδητος πολίτης Μάνος Χατζιδάκις είχε αναδειχτεί σε παιδαγωγό ενός δραματικού καιρού. Πέτυχε το σκοπό του, όχι μόνο με τις καλλιτεχνικές του δυνατότητες, αλλά κυρίως επειδή τον διέκρινε και «ένα ξεχωριστό ταλέντο», όπως το είχε χαρακτηρίσει, ο Άντον Τσέχοφ στο διήγημά του. «Η κρίση»: «Το ανθρώπινο ταλέντο. Μια διαπεραστική διαίσθηση, μοναδική, απέναντι σε κάθε ανθρώπινη οδύνη».
Βιβλιογραφία:
Νέα Γενιά, φύλλα 39-56, Εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», 2007
Νέα Γενιά, φύλλα 57-68, Εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», 2008
Πληροφορίες από τον Τύπο:
Γεωργία Λαδογιάννη, καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, «Μάνος Χατζιδάκις. Στην αριστερά της δεκαετίας του ’40». Εφημερίδα «Η Αυγή», 11 Φεβρουαρίου 2018
Αφιέρωμα: 75 χρόνια από την ίδρυση της ΕΠΟΝ Εφημερίδα των Συντακτών, 24-25 Φεβρουαρίου 2018.
