Ο αστρονόμος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών Δρ. Βαγγέλης Κολοκοτρώνης περιγράφει στην ΑΜΑΡΥΣΙΑ την ιστορία του τηλεσκοπίου Newall καθώς και το πώς τον Σεπτέμβριο του 1995 δημιουργήθηκε το Κέντρο Επισκεπτών Πεντέλης, το οποίο μέχρι και σήμερα συγκεντρώνει ετησίως χιλιάδες λάτρεις της Αστρονομίας που επιλέγουν να έρθουν σε επαφή με «τα θαύματα του νυχτερινού ουρανού»
Το τηλεσκόπιο Newall
Η ιστορία μας ξεκινά το μακρινό 1862 όταν ο μηχανικός και ερασιτέχνης αστρονόμος Robert Stirling Newall αναθέτει στον Thomas Cooke οπτικό, μαθηματικό και διάσημο κατασκευαστή οπτικών οργάνων από το York την κατασκευή του μεγαλύτερου τηλεσκοπίου για την εποχή εκείνη. Οι φακοί που αγοράζονται από την εταιρία Chance brothers ζυγίζουν περίπου 66 κιλά και έχουν διάμετρο 64 cm δηλαδή 25 ίντσες. Η κατασκευή του εξαιρετικού οργάνου διαρκεί 7 έτη και ολοκληρώνεται από την οικογένεια του Thomas Cooke το 1869. Τοποθετείται στην εξοχική κατοικία του Newall στην περιοχή Gateshead στο Newcastle τον Φεβρουάριο του 1870 και μένει εκεί μέχρι το θάνατο του το 1890. Ο Newall είναι εξαιρετικά πολυάσχολος μηχανικός και αυτό σε συνδυασμό με τις εχθρικές συνθήκες παρατήρησης της βορειοανατολικής Αγγλίας έχει σαν αποτέλεσμα το σπουδαίο τηλεσκόπιο να χρησιμοποιηθεί ελάχιστες μόνο νύχτες. Το τηλεσκόπιο ζυγίζει 10 τόνους, η τελική διάμετρος του υπολογίζεται στα 62.5 cm και το συνολικό του μήκος είναι 9.1 μέτρα. Είναι το καμάρι των οπτικών διαθλαστικών/διοπτρικών τηλεσκοπίων και το ισχυρότερο και μεγαλύτερο του κόσμου μέχρι το 1873.
Mετά το θάνατο του Newall το τηλεσκόπιο αποδυναρμολογείται και μεταφέρεται με έξοδα της οικογένειάς του στο Πανεπιστήμιο του Cambridge στη νότια Αγγλία όπου και ξεκινά επιστημονικές παρατηρήσεις σε ένα ευρύτατο φάσμα αστρονομικών αντικειμένων. O Hugh Frank Newall γιος του Robert Stirling Newall και επαγγελματίας αστροφυσικός είναι για τα επόμενα χρόνια ο υπεύθυνος παρατηρητής και συντηρητής του μεγάλου τηλεσκοπίου και μάλιστα με δικά του έξοδα. Γύρω στα 1930 το Πανεπιστήμιο του Cambridge εστιάζει την έρευνα του στην Ηλιακή Φυσική και επιπροσθέτως δεν υπάρχουν τα χρήματα για την συντήρηση του τηλεσκοπίου και την πιθανή μετεγκατάστασή του. Θεωρείται ένα όργανο παρωχημένο και το 1955 Άγγλοι, Ιρλανδοί και Έλληνες Αστρονόμοι, κατά την διάρκεια της οργάνωσης της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης, συναντώνται στο Δουβλίνο και αποφασίζεται το ιστορικό όργανο να δωρηθεί στην Ελλάδα και στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών.
Το τηλεσκόπιο Newall φτάνει αποσυναρμολογημένο και πάλι στο λιμάνι του Πειραιά το 1957 με έξοδα Ελλήνων ομογενών και τοποθετείται στον Αστρονομικό σταθμό Πεντέλης, τμήμα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, το 1959 συγχρόνως με την κατασκευή του θόλου διαμέτρου 14 μέτρων και βάρους περίπου 50 τόνων. Το κτίριο που στεγάζει το τηλεσκόπιο είναι εξ’ ολοκλήρου κατασκευασμένο από το περίφημο πεντελικό μάρμαρο, το ίδιο υλικό με αυτό του Παρθενώνα.
Το τηλεσκόπιο λειτουργεί καθαρά επιστημονικά από το 1960 μέχρι περίπου τα μέσα της δεκαετίας του 1980 όπου και οι επιστημονικές παρατηρήσεις αναγκαστικά σταματούν λόγω μεγάλης φωτορύπανσης από την πόλη των Αθηνών. Το τηλεσκόπιο Newall είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο της Ελλάδας μέχρι το 1975 και αλλάζει την ιστορία της ελληνικής Αστρονομίας πραγματοποιώντας πλήθος επιστημονικών παρατηρήσεων αλλά και ανακαλύψεων.
Η δημιουργία του Κέντρου Επισκεπτών Πεντέλης
Το ιστορικό τηλεσκόπιο θεωρείται εκ νέου ένα όργανο παρωχημένο με πολλά προβλήματα συντήρησης και λειτουργίας των μηχανικών τμημάτων του θόλου στέγασης μέχρι το 1995 οπότε ο αστρονόμος Ν. Ματσόπουλος με συγχρηματοδότηση από την γενική γραμματεία έρευνας & τεχνολογίας, με την βοήθεια υπαλλήλων του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών αλλά και συνεχή και επίπονη προσωπική εργασία δημιουργεί αυτό που έλειπε από τα ελληνικά αστρονομικά δρώμενα, το Κέντρο Επισκεπτών Πεντέλης τον Σεπτέμβριο του 1995.
Πρόκειται για ένα σύγχρονο κέντρο εκλαΐκευσης και διάχυσης της επιστήμης της Αστρονομίας αλλά και συναφών επιστημών. Τούτο επιτυγχάνεται με την οργάνωση σεμιναρίων και διαλέξεων προς το ευρύ κοινό και τα σχολεία από όλη την επικράτεια αλλά και την παραγωγή ταινιών αστρονομικού περιεχομένου. Εκείνο που δεσπόζει όμως είναι η βιωματική νυχτερινή αστρονομική παρατήρηση πλανητών αστεριών και άλλων ουράνιων αντικειμένων από ένα ιστορικό όργανο μοναδικό στο είδος του. Μέχρι την έναρξη της πανδημίας το Μάρτιο του 2020 εκτιμάται ότι πάνω από 300.000 επισκέπτες είχαν προσέλθει στους χώρους του κέντρου και πάνω από 5.000 σχολεία είχαν παρακολουθήσει τα ειδικά διαμορφωμένα εκπαιδευτικά προγράμματα.
Κατά την διάρκεια της κρίσης της πανδημίας το κέντρο συνέχισε την λειτουργία του τόσο διαδικτυακά (χειμώνας και άνοιξη) όσο και δια ζώσης (καλοκαίρι και φθινόπωρο) προσφέροντας στο ευρύ κοινό ανάσες δροσιάς. Το τρέχον χρονικό διάστημα το κέντρο είναι ανοικτό και πάλι για το ευρύ κοινό από τον Μάιο του 2021 κάθε Παρασκευή και Σάββατο βράδυ και για περιορισμένο αριθμό επισκεπτών.
Η ώρα προσέλευσης του κοινού τοποθετείται μεταξύ 20:30 και 21:00, το πρόγραμμα ξεκινά λίγο μετά τις 21:00 και ολοκληρώνεται γύρω στις 23:30. Αυτό περιλαμβάνει διαδραστική συζήτηση με το κοινό, επίδειξη του ιστορικού τηλεσκοπίου NEWALL, δράση ουρανογραφίας και φυσικά πραγματική αστρονομική παρατήρηση του θερινού νυχτερινού ουρανού η οποία πραγματοποιείται με ψηφιακά μέσα.
Την τρέχουσα περίοδο οι επισκέπτες μπορούν να απολαύσουν τον Κρόνο, το Δία αλλά και φωτεινά αστέρια και νεφελώματα των αστερισμών του Κύκνου, της Λύρας, του Σκορπιού, του Βοώτη, της μικρής και της μεγάλης Άρκτου αλλά και του Ηρακλή που προεξάρχουν αυτή την εποχή στο στερέωμα.
Η δράση εξελίσσεται σχεδόν αποκλειστικά στο εξωτερικό χώρο του Αστρονομικού σταθμού Πεντέλης και η χρήση μάσκας είναι υποχρεωτική για την ασφάλεια όλων. Πληροφορίες και κρατήσεις στο 210 – 3490022, καθημερινές 10 π.μ-2μ.μ.
Σας περιμένουμε σύντομα κοντά μας σε κάποια από τις επόμενες παραστάσεις μας να απολαύσουμε παρέα τη δροσιά της Πεντέλης αλλά και τα θαύματα του νυχτερινού ουρανού.
