O Βριλησσιώτης συγγραφέας Κώστας Παπασπήλιος συστήνει στην ΑΜΑΡΥΣΙΑ το νέο του βιβλίο με τίτλο «Για έναν μύθο θα σας πω» που περιέχει στιγμιότυπα από τη ζωή του Μάνου Χατζιδάκι και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «24 Γράμματα».
Ο «μετρ των βιογραφιών» στο νέο του πόνημα σκιαγραφεί λεπτομερώς την μουσική ιδιοφυία του Μάνου Χατζιδάκι και αποδεικνύει ότι κατέχει το είδος όσο κανείς.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΤΑΣΟΣ ΜΕΡΓΙΑΝΝΗΣ
«Για έναν μύθο θα σας πω» λοιπόν… Πως προέκυψε ο τίτλος του βιβλίου;
Στους μεγάλους δημιουργούς υπάρχουν κάποια τραγούδια που τους στιγματίζουν. Το «Για έναν μύθο θα σας πω» γράφτηκε για τις παραστάσεις της «Λυσιστράτης» (1956). Ο Μάνος Χατζιδάκις το εμπνεύστηκε στην παραλία της Επιδαύρου. Πρόκειται για ένα από τα αριστουργήματα του όσον αφορά τις θεατρικές μουσικές συνθέσεις του.
Ο τίτλος, βέβαια, ταιριάζει και με τον μύθο του ίδιου του δημιουργού. Ο Χατζιδάκις δεν είναι μια προσωπικότητα μόνο ελληνική, αλλά και ευρωπαϊκή και παγκόσμια. Η παγκόσμια αποδοχή του είναι κάτι που ξεδιπλώνεται από τις σελίδες αυτού του βιβλίου.
Ως συγγραφέας- ερευνητής έχετε εκδώσει ουκ ολίγες βιογραφίες (Γ. Παπαϊωάννου, Γ. Ζαμπέτας, Πόλυ Πάνου, Φ. Μεταξόπουλος, Χρ. Αηδονίδης). Παρ΄ όλα αυτά, στην εισαγωγή του παρόντος βιβλίου επισημαίνετε «το να γράφω για τον Μάνο, ήταν μια διαφορετική ξεχωριστή εμπειρία». Τι την έκανε ξεχωριστή;
Έχω κάνει πολλές μίνι βιογραφίες και 9 μεγάλες βιογραφίες. Πάντα επιλέγω την κορυφαία μορφή από κάθε είδος. Έναν άνθρωπο που συνδέεται με σημαντικά γεγονότα της εποχής και σπουδαίους συνεργάτες.
Όσον αφορά το τι έκανε ξεχωριστή την περίπτωση του Μάνου Χατζιδάκι αρκεί να αναφέρω το χιούμορ του, τις παρεμβάσεις του στην κοινωνία, την μεταφυσική αύρα (κυριολεκτώ σ’ αυτό) της μουσικής του, τις μοναδικές διεθνείς συνεργασίες του, την παγκόσμια αποδοχή της μουσικής του…
Και ο Μίκης Θεοδωράκης, βέβαια, διέθετε ένα εκτόπισμα διεθνούς εμβέλειας…
Καμία αντίρρηση. Αλλά ο Μάνος κατ’ εμέ, ήταν κάτι πολύ πιο ιδιαίτερο. Και αυτό ήταν κάτι που αποδεχόταν και ο ίδιος ο Μίκης.
Ποιοι βοήθησαν στην συγγραφή αυτού του βιβλίου;
Διαπιστώνοντας πως έχουν φύγει από τη ζωή οι περισσότεροι φίλοι και συνεργάτες του, έκρινα πως έπρεπε να επισπεύσω τη συγγραφή του. Μέσα από την ΑΜΑΡΥΣΙΑ θα ήθελα να ευχαριστήσω τους ανθρώπους που βοήθησαν στην συγγραφή αυτού του βιβλίου. Άνθρωποι που συγχρωτίστηκαν με τον Μάνο και τους ευχαριστώ από καρδιάς για όσα μου παρέθεσαν. Ενδεικτικά θα αναφέρω τον Ηλία Λιούγκο (που υπογράφει τον πρόλογο του βιβλίου), τον Κώστα Χατζή, τον Τάκη Βουγιουκλάκη, τη Νένα Βενετσάνου, τη Νίκη Καμπά, τον Βασίλη Λέκκα, τον Γιώργο Τζαμτζή, τον Γιώργο Σταθόπουλο, τον Τάσο Καρακατσάνη, τον Δημήτρη Πουλικάκο, τον Δημήτρη Θεοφίλου και αρκετούς άλλους.
Φυσικά, υπήρξαν και άλλοι πολλοί που μου έδωσαν στοιχεία- «επώνυμοι» και ανώνυμοι- όμως επειδή τους είδα διστακτικούς στο να προβληθεί το όνομά τους, δεν τους ανέφερα στην εισαγωγή του βιβλίου.
Το βιβλίο περιέχει ανέκδοτες ιστορίες από τη ζωή του μεγάλου Μάνου Χατζιδάκι. Μπορείτε να μας διηγηθείτε την πιο σπαρταριστή;
Έδινε ο Μάνος μια συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής, αλλά οι φίλοι του Νίκος Γκάτσος και Δήμος Μούτσης δεν την παρακολούθησαν. Κάθονταν, λοιπόν, οι φίλοι του στον «Μαγεμένο Αυλό» (σ. σ. το ιστορικό εστιατόριο του Παγκρατίου υπήρξε κοινό τους στέκι) και τον περίμεναν να επιστρέψει από την συναυλία.
Κάποια στιγμή σηκώθηκε ο Μούτσης και μπροστά στον Γκάτσο (που ήταν μεγάλο πειραχτήρι) και τους άλλους φίλους άρχισε να μιμείται τον Μάνο υποδυόμενος τον τρόπο που «μαεστράρει» διευθύνοντας την Ορχήστρα.
Μπαίνει ο Μάνος, κοντοστέκεται και γυρίζει και λέει στον Μούτση «τι κάνεις εκεί;»
«Μιμούμαι τον Μίκη» του απαντά ο Μούτσης.
Φυσικά, ο Μάνος κατάλαβε τι είχε συμβεί…
Πώς ήταν τα παιδικά χρόνια του Χατζιδάκι;
Ο Μάνος γεννήθηκε στην Ξάνθη το 1925. Εκεί έζησε μέχρι τα 7 του χρόνια. Είχε απομνημονεύσει όλη την παράδοση της Ξάνθης- από δημοτικά τραγούδια, μέχρι παραστάσεις Καραγκιόζη.
Σε ηλικία πέντε ετών, είχε το θράσος σε μια αποκριάτικη εκδήλωση να ζητήσει από μια κυρία που ήταν δασκάλα πιάνου να του κάνει ιδιαίτερα μαθήματα στο σπίτι του.
Και όταν η κυρία πιστεύοντας ότι ο μικρός έδρασε με τη συναίνεση των γονιών του, χτύπησε την πόρτα του σπιτιού του την επομένη ημέρα, η μητέρα του άναυδη την είδε μπροστά της. Συγκατένευσε, όμως γιατί δεν ήθελε να πάει κόντρα στον γιο της. Είχε καταλάβει ότι το παιδί είχε μεγάλες δυνατότητες στην Τέχνη και ήθελε να του δημιουργήσει την μόρφωση που άρμοζε στο ταλέντο του.
Πως βίωσε ο Χατζιδάκις τον χωρισμό των γονιών του (1932) και αργότερα την απώλεια του πατέρα του (1939);
Ο πατέρας του, Γιώργος Χατζιδάκις, ήταν επιτυχημένος δικηγόρος, με ιδιαίτερες διασυνδέσεις στη Γαλλία στην οποία και πηγαινοερχόταν. Κάποια στιγμή χώρισε με την γυναίκα του, όχι επειδή δεν του άρεσε η οικογενειακή ζωή, αλλά επειδή είχε δημιουργήσει μια νέα σχέση.
Ο τρόπος με τον οποίο έφυγε από τη ζωή αποτελεί ένα συγκλονιστικό ιστορικό γεγονός το οποίο δεν έχει ειπωθεί μέχρι σήμερα. Είχε πάρει το αεροπλάνο για τη Γαλλία, όταν αυτό προσγειώθηκε εκτάκτως στην Αλβανία με εντολή να φορτωθούν όλα τα χρυσαφικά του βασιλιά της Αλβανίας Ζογ Α΄λίγο πριν την εκθρόνισή του. Όταν το αεροπλάνο απογειώθηκε από βόμβα που είχαν τοποθετήσει οι επαναστάτες σκοτώθηκαν όλοι οι επιβαίνοντας, μεταξύ των οποίων και ο πατέρας του Χατζιδάκι.
Με τον θάνατο του πατέρα, η οικογένεια άρχισε να βιώνει πολύ δύσκολες καταστάσεις.
Τι δουλειές έκανε ο Χατζιδάκις πριν γίνει αυτό που εμείς γνωρίζουμε;
Ο Μάνος νιώθοντας ευθύνη για την μητέρα και την αδερφή του, εργατικός και ευφυής όπως ήταν, πέρα από τα μαθήματα πιάνου τα οποία συνέχιζε, άρχισε να κάνει διάφορες δουλειές. Δούλεψε ως φορτοεκφορτωτής στο λιμάνι του Πειραιά, ως νοσοκόμος στο Λαϊκό νοσοκομείο καθώς και στη γνωστή Ζυθοποιοία ΦΙΞ. Εκεί καταμετρούσε την μπύρα και τους πάγους. Για να τον προσλάβουν του είχαν ζητήσει πιστοποιητικό πολιτικών φρονημάτων.
Δούλεψε σκληρά και παράλληλα διατηρούσε τις πνευματικές του ανησυχίες.
Ποια ήταν τα μουσικά του ακούσματα;
Μέχρι το 1942 η μουσική που άκουγε ήταν τα παλιά αθηναϊκά τραγούδια (Σουγιούλ, Γιαννίδης, Αττίκ) καθώς και ξένα, όσα ακούγονταν από τα ραδιόφωνα.
Η μητέρα του διατηρούσε φιλία με την μητέρα του Νίκου Κούνδουρου και κάποια στιγμή του πρότεινε να ακούσει ένα άλλο νέο είδος μουσικής που παιζόταν σε ένα μαγαζί πίσω από τον Ομόνοια. Εκεί πρωτοάκουσε τον Μάρκο Βαμβακάρη και μυήθηκε στο λαϊκό αστικό τραγούδι, το ρεμπέτικο όπως λέμε.
Αν και έφηβος, ο Μάνος μελετώντας το ρεμπέτικο κατάλαβε ότι το μέλλον της ελληνικής μουσικής πρέπει να χτιστεί πάνω στο παραδοσιακό τραγούδι και το ρεμπέτικο.
Πώς μπήκε στους κύκλους της διανόηση της εποχής;
Είχε ακούσει ότι στο «Πατάρι του Λουμίδη» (σ.σ. καφε-ζαχαροπλαστείο στη συμβολή Πανεπιστημίου και Αιόλου) σύχναζαν σπουδαίοι ποιητές, σκηνοθέτες και άνθρωποι των Τεχνών όπως ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Νίκος Γκάτσος, ο Νάνος Βαλαωρίτης…
Μια μέρα με περίσσο θράσος τους πλησίασε και τους είπε «γράφω κι εγώ ποίηση. Θέλετε να την ακούσετε;».
Τους διάβασε κάποια πράγματα, αλλά δεν τους έκαναν εντύπωση- ήταν αρκετά πρωτόλεια. Τους είπε, λοιπόν, ότι το επάγγελμά του ήταν συνθέτης. Ο Βαλαωρίτης του πρότεινε να πάνε στο σπίτι του για να τους παίξει πιάνο.
Πήγε ο Μάνος, λοιπόν, στο σπίτι του Βαλαωρίτη και έπαιξε στην παρέα τις διασκευές των ρεμπέτικων που τότε έκανε. Τους εντυπωσίασε και έτσι μπήκε στην πνευματική ομάδα του «Λουμίδη».
Ποιος ήταν αυτός που ανακάλυψε πρώτος το ταλέντο του;
Εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία.. Αρχικά ο Μάνος θέλησε να γίνει ηθοποιός και πήγε στη σχολή του Κουν.
Φαίνεται πως η υποκριτική του δεν άρεσε στον Κουν ο οποίος μια μέρα του είπε «γιατί δεν κάνεις μουσική καλύτερα; Αφού παίζεις τόσο ωραίο πιάνο…» . Μετά από λίγο καιρό ο Κουν του ανέθεσε να γράψει τη μουσική σε μια κωμωδία του Αλέξη Σολωμού υπό τον τίτλο «Ο τελευταίος ασπροκόρακας».
Το μουσικό ταλέντο του Μάνου φάνηκε αμέσως. Η αρχή είχε γίνει…
Αλήθεια, γιατί ο Μάνος Χατζιδάκις δεν πήγε να παραλάβει το Όσκαρ που κέρδισε (1960) για το τραγούδι «Τα Παιδιά του Πειραιά»;
Εδώ τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα… Ένα ενδεχόμενο είναι ότι άργησε να ξυπνήσει και βαρέθηκε να πάει στην τελετή. Να μου επιτρέψετε να μην τα αποκαλύψω όλα σε αυτήν την συνέντευξη…
Απλώς να επισημάνω το αντισυμβατικό του χαρακτήρα του.
Τι εννοείτε;
Ο τρόπος που έγραψε το συγκεκριμένο τραγούδι καταλαμβάνει δυο κεφάλαια στο βιβλίο μου. Ο Χατζιδάκις θεωρούσε ότι είχε συνθέσει πολύ σπουδαιότερα έργα από «Τα Παιδιά του Πειραιά» και ότι δεν θα ήταν σωστό να συνυφαίνεται η μεγάλη έως τότε πορεία του μόνο με ένα τραγούδι που έγραψε συγκυριακά για τις ανάγκες μιας ταινίας (σ.σ. «Ποτέ την Κυριακή»).
Τι το καινούργιο έδωσε εν τέλει ο Χατζιδάκις στην ελληνική μουσική;
Στο βιβλίο περιγράφω μια διάλεξη που έδωσε το 1949 υπό τον τίτλο «Ερμηνεία και θέση του σύγχρονου λαϊκού τραγουδιού» στο θέατρο «Μουσούρη» παρουσία πλήθους κόσμου. Μια διάλεξη που εξηγεί πολλά πάνω σε αυτό που με ρωτάτε.
Ο Μάνος συνήθιζε να λέει «πρέπει να δοθεί μια καινούργια ώθηση στην ελληνική μουσική». Υπήρξε ο εμπνευστής και δημιουργός αυτού που ονομάζουμε νέο ελληνικό τραγούδι- το «έντεχνο» όπως θα λέγαμε σήμερα.
Στη μουσική του συνέδεσε τα δυτικότροπα στοιχεία με το ρεμπέτικο και το βυζαντινό μέλος- την παράδοση δηλαδή- και παρουσίασε ένα νέο άκουσμα.
Γιατί αποφάσισε να ζήσει για έξι χρόνια στην Αμερική λίγο πριν την Χούντα (1966-1972);
Το έκανε για φορολογικούς λόγους. Στην Αμερική έκανε νέες γνωριμίες. Έκανε παρέα με τον Αριστοτέλη Ωνάση, γνωρίστηκε με τον Ηλία Καζάν… Ήρθε πιο κοντά με άλλα είδη μουσικής, την ροκ και την τζαζ. Εκεί εμβάθυνε τις μουσικές του γνώσεις και έκανε τις πρώτες του σημαντικές συνεργασίες.
Ενδεικτικά, να αναφέρω ότι το αριστουργηματικό «Χαμόγελο της Τζοκόντα» το έκανε με τον μεγάλο παραγωγό και μύστη της τζαζ Κουίνσι Τζόουνς σε στούντιο της Νέας Υόρκης.
Πώς αποφάσισε να γίνει διευθυντής του Τρίτου Προγράμματος;
Ο Μάνος ανέλαβε το Τρίτο Πρόγραμμα το 1975 με επιβολή του Κωνσταντίνου Καραμανλή, ο οποίος τον εκτιμούσε πολύ και τον έδωσε εν λευκώ την διεύθυνση του σταθμού.
Ο Χατζιδάκις επειδή είχε όραμα θέλησε να περάσει ένα πολιτιστικό ήθος-παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές. Είχε μεγάλες συγκρούσεις με τον τότε γενικό γραμματέα της ΕΡΤ Τάκη Λαμπρία, έναν συντηρητικό δημοσιογράφο που αντιδρούσε έντονα στο καινούργιο πνεύμα του Μάνου.
Έφυγε από την ΕΡΤ μόλις ήρθε το ΠΑΣΟΚ το 1981. Είχε πει χαρακτηριστικά ο Μάνος «Όλα τα κόμματα έχουν τα προβλήματά τους. Εγώ προτιμώ τη Νέα Δημοκρατία επειδή με ανέχεται!»
Αλήθεια, ποια ήταν η πολιτική του τοποθέτηση; Οι περισσότεροι τον θεωρούσαν Δεξιό. Ο ίδιος είχε πει «Είμαι δημοκράτης αστός, ουμανιστής και αναθεωρητής της δεξιάς»…
Κάνουν μεγάλο λάθος όσοι τον θεωρούν Δεξιό. Ο Μάνος ξεκίνησε στις τάξεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Είχε, όμως, πολύ ανοικτό μυαλό και στον φίλο του Μίκη Θεοδωράκη πάντα έλεγε να μην φανατίζεται.
Θα το πω κι ας είναι σκληρό: Οι άνθρωποι που έχουν στενούς ορίζοντες φανατίζονται με μια θρησκεία ή ένα κόμμα. Οι άνθρωποι με ανοικτό μυαλό πάντα προβληματίζονται και κυνηγάνε το καλύτερο.
Ο Μάνος ήταν ένας Παγκόσμιος Έλληνας που δεν μπορούσε να μπει σε κανένα καλούπι. Πάντα έκρινε με θετικό τρόπο κάθε κίνηση που άξιζε , είτε αυτή προερχόταν από τα Αριστερά είτε από τα Δεξιά. Η ιδεολογία του, το ήθος του, η παλικαροσύνη του εκπροσωπούν τον Έλληνα του Πολιτισμού, της Δικαιοσύνης και της Αισθητικής.
Ότι έκανε ο Μάνος ήταν κάτω από μια αισθητική παρόρμηση.
Για το καλλιτεχνικό του μέγεθος γνωρίζουμε. Τι άνθρωπος ήταν ο Χατζιδάκις;
Την προσωπική του ζωή την κρατούσε μυστική. Έκρινε πως προς τα έξω πρέπει να βγαίνει ο Πολιτισμός και στις μεγάλες συνεργασίες του ποτέ δεν έθεσε κριτήρια πολιτικά ή κοινωνικά. Εάν δείτε πως επάνδρωσε το Τρίτο Πρόγραμμα θα καταλάβετε.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρόσληψη του Δημήτρη Πουλικάκου. Ο ατίθασος αυτός ροκάς μόλις είχε βγει από τη φυλακή και ζήτησε από τον Μάνο να τον προσλάβει στο Τρίτο Πρόγραμμα.
«Υπάρχει για μένα δουλειά;» τον ρώτησε.
«Υπάρχει» του απάντησε ο Μάνος.
«Και τι θα κάνω;»
«Εσύ επέλεξε και προχώρα».
Ο Μάνος ήξερε να εμπιστεύεται και να τολμάει.
Υπάρχουν επόμενα συγγραφικά σχέδια; Tι έχετε στα σκαριά;
Ο μεγάλος Τάκης Βουγιουκλάκης πριν φύγει από τη ζωή μου είχε κάνει την τιμή να υπογράψει τον πρόλογο ενός βιβλίου με τίτλο «Ένας γάιδαρος στο δημαρχείο».
Είναι ένα βιβλίο με 35 πραγματικές ευτράπελες ιστορίες τις οποίες αντιμετώπισα τα 12 χρόνια που ήμουν αντιδήμαρχος στα Βριλήσσια. Τον προσεχή Οκτώβριο στην πόλη των Βριλησσίων θα γίνει μια πολύ μεγάλη εκδήλωση στην οποία θα παρουσιαστεί το βιβλίο.
