Eνας άνθρωπος του βάθους. Της ποίησης. Του συναισθήματος. Ο Ευάγγελος Ρήγας.
Με τη νέα του ποιητική συλλογή με τον τίτλο «Μπρέντα», έρχεται να μας δώσει μια γερή «γροθιά στο στομάχι», σε μια εποχή σκληρότητας και αναισθησίας, με σελίδες γεμάτες συναίσθημα, πόνο, έρωτα και αίμα.
Ο Ευάγγελος Ρήγας κατάγεται από τον Βόλο Μαγνησίας και είναι μηχανικός πετρελαίου και αερίου, ένα επάγγελμα που έχει καθορίσει τον ίδιο και την ποίησή του. Ύστερα από πολλές ανασκαφές του υπεδάφους, σειρά είχε αυτή της ανθρώπινης ψυχής. Μέσα από τον ποιητικό του λόγο, με τη γύμνια και μερικές φορές την ουτοπία των λέξεών του, θέλει να δείξει ποιος είναι ο δρόμος που οδηγεί στον άνθρωπο.
Έχοντας μεγαλώσει σε σιδηροδρομικούς σταθμούς, καθώς ο πατέρας του ήταν σταθμάρχης των τρένων του σιδηροδρόμου την εποχή του ‘60, η «Μπρέντα» ενσαρκώνει αναμνήσεις, αναστοχασμό, παρελθόν, μια άγρια κραυγή της ψυχής.
Η «Μπρέντα», είναι το τρίτο κατά σειρά ποιητικό του βιβλίο, μετά από τον «Κήπο του Ανάγερτου» και τον «Κωπηλάτη του καιρού».
Συνέντευξη ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΡΑΜΟΥΤΑ
Πείτε μας μερικά λόγια για την τελευταία σας ποιητική συλλογή. Αρχικά γιατί «Μπρέντα»;
«Μπρέντα» λεγόταν η ατμάμαξα, η μεγαλύτερη ίσως στην Ευρώπη, που κυκλοφορούσε στο σιδηροδρομικό δίκτυο από το 1954 έως το 1971. Ξεχώριζε για τον μεγάλο θόρυβο, τη μεγάλη δύναμη, το αγκομαχητό, τις ράγες που έτρεμαν.
Για μένα όμως που μεγάλωσα δίπλα της, καθότι έμενα σε σιδηροδρομικούς σταθμούς λόγω της δουλειάς του πατέρα (σταθμάρχης του σιδηροδρόμου), συμβολίζει και άλλα πολλά όπως, αναμνήσεις, αναστοχασμό, παρελθόν, αντίσταση, παρακίνηση ανόδου, άγρια κραυγή της ψυχής μου. Στοιχεία που εκφράζουν την ποίησή μου. Αυτός λοιπόν είναι ο λόγος που όταν ήρθε η ώρα να επιλέξω τίτλο, σκέφτηκα το όνομα αυτό.
Πότε πρωτογράψατε ποίηση; Και τι ήταν αυτό που σας ώθησε;
Ποίηση πρωτοέγραψα το 2010. Βέβαια, μέχρι τότε οι αγωνίες μου, τα καθημερινά προβλήματα, οι αδικίες και η βαναυσότητα της ζωής, εκδηλώνονταν σαν ποιητικές σκέψεις στο μυαλό μου. Ίσως γιατί, το βοηθούσαν να δημιουργεί πιο εύκολα εικόνες, που είναι πιο δυνατές από τα λόγια.
Αυτό τώρα που με ώθησε να γράψω, ήταν οι πολλές ώρες μοναχικότητας που βίωσα, λόγω μεγάλων μεταβολών της ζωής μου. Έτσι, ο ελεύθερος χρόνος μου, έγινε χρόνος σκέψης, χρόνος ποιητικής σκέψης που είχα πάντα. Απλά τότε, μου δόθηκε η ευκαιρία να τις αποτυπώσω στο χαρτί.
Ο πατέρας σας υπήρξε σταθμάρχης τρένων και υπηρέτησε στους σιδηρόδρομους σε μια εποχή που, παρά τις δυσκολίες, η έννοια της ευθύνης είχε άλλο βάρος. Εσείς από τη μεριά σας δώσατε στη συλλογή σας το όνομα της θρυλικής «Μπρέντα». Πώς βιώσατε, λοιπόν, εσείς -ένας άνθρωπος με βαθιές προσωπικές και συμβολικές ρίζες στους σιδηρόδρομους- το δυστύχημα των Τεμπών;
Πολύ σωστά τα λέτε. Σε μια εποχή που υπήρχε αίσθημα ευθύνης! Αν και μικρός τότε, οι μνήμες και οι θύμησες που έχω, μου επιτρέπουν να ξεχωρίζω το αίσθημα ευθύνης του τότε με το τώρα. Σε μια εποχή μάλιστα, που ο σιδηρόδρομος, ως το κύριο μέσο μεταφοράς ανθρώπων, ζώων και εμπορευμάτων, είχε κίνηση πολύ μεγαλύτερη από τη σημερινή.
Με τον καιρό όμως, παράλληλα με την αδιαφορία και την εγκατάλειψη του δικτύου και όλων των υποδομών από το επίσημο κράτος, ήρθε και η αδιαφορία του στην τοποθέτηση ικανών ατόμων, ειδικά σε θέσεις κλειδιά. Νομοτελειακά δηλαδή η καταστροφή θα συνέβαινε. Όπως και θα ξανασυμβεί αν συνεχιστεί η σημερινή φθίνουσα πορεία. Και όχι μόνο στον σιδηρόδρομο, αλλά παντού. Είμαστε ίσως, το μοναδικό κράτος στον κόσμο με τέτοιο σιδηροδρομικό δίκτυο εγκατάλειψης.
Πώς βίωσα εγώ το δυστύχημα των Τεμπών; Με μια απέραντη θλίψη για την κατάσταση στη χώρα μου, όσον αφορά τις υποδομές, έναν απέραντο πόνο για τον θάνατο αθώων και νέων ανθρώπων και μια τεράστια οργή για την προσπάθεια συγκάλυψης, για την αναλγησία και τον προσβλητικό εμπαιγμό των γονιών που έχασαν τα παιδιά τους.
Ειλικρινά αισθάνομαι ανυπεράσπιστος, σε μια χώρα όπου νοιώθω τη Δικαιοσύνη να μη λειτουργεί, ή να το πω καλύτερα, να λειτουργεί επιλεκτικά.
Τα τρένα συχνά συμβολίζουν τη φυγή, τον ερχομό, το πέρασμα του χρόνου· συναισθήματα ανάμεικτα. Είναι και στη δική σας συλλογή ο σιδηρόδρομος ένα μέσο μετάβασης, ένα ποιητικό μοτίβο που κουβαλά όλα αυτά;
Εννοείται. Ο σιδηρόδρομος, με τις μηχανές και τα βαγόνια του που σου δείχνουν το δρόμο της φυγής μέσα σε καθορισμένη ασφυκτικά πορεία πάνω σε ράγες, διαμόρφωσε την ψυχοσύνθεσή μου και κατ’ επέκταση τη σκέψη μου και την ποίησή μου.
Έτσι, αφού αγωνίστηκα να ξεφύγω ο ίδιος πρώτα, απ’ το σφιχταγκάλιασμα της ανάγκης που γίνεται ματαίωση, προσπάθησα και προσπαθώ να το μεταδώσω και στους άλλους.
Να δείξω δηλαδή, πως ο μόνος δρόμος, είναι ο δρόμος της αντίστασης και της φυγής προς τα μπρος, ελεύθερα και όχι ανάμεσα σε καθορισμένα όρια, σε καθορισμένα πλαίσια που δημιουργεί η εκάστοτε εξουσία.
Μέσα από τα ποιήματά σας αντικρίζει κανείς την ασχήμια και τη φθορά του πολέμου. Είναι εικόνες που προέρχονται από προσωπική εμπειρία, ή πρόκειται για εσωτερικά «τοπία» που ο πόνος του άλλου έχει φωτίσει μέσα σας;
Την ασχήμια, όσον αφορά την εξωτερική αισθητική των πραγμάτων, των συμπεριφορών, της εξουσίας κ.λπ., ναι την έζησα και τη ζω. Την ασχήμια και τη φθορά του πολέμου, ευτυχώς δεν την έζησα πάνω μου. Την έζησα όμως και τη ζω, μέσω εικόνων που συνταράσσουν το μέσα μου, όχι μόνο από την κτηνωδία του πολέμου, μα και από την υποκρισία κρατών και οργανισμών, καθώς και την αδιαφορία των λαών.
Δεν μπορώ να δεχθώ, να χύνεται αθώο αίμα παιδιών -δεν παραβλέπω το αίμα των άλλων, μιλώ για το αίμα των παιδιών, που στο άκουσμα και μόνο συγκλονίζεσαι- και αδιάφορα να συνεχίζεται η ζωή, χωρίς ο κόσμος να ξεχειλίζει τους δρόμους, να βλέπει τις εικόνες και να μην εξεγείρεται, να πίνει το ποτό, ή τον καφέ του αδιάφορα, βλέποντας ποδόσφαιρο ή οτιδήποτε άλλο, χωρίς καν να σκέφτεται τι γίνεται. Είναι τρομερό. Αυτή η αποκτήνωση, πέρα από τη θλίψη, με τρομάζει πολύ.
Ποια δικά σας βιώματα έχετε περάσει σε έργα σας; Και ποιος είναι ο πυρήνας γύρω από τον οποίο περιστρέφονται τα ποιήματά σας;
Δικά μου βιώματα, πρώτα στη σειρά, αυτά που αφορούν την παιδική μου ηλικία. Από αυτά, την πρώτη θέση έχει η μοναξιά, που μου επέτρεψε να σκέφτομαι βαθιά, να σκαλίζω την ψυχή μου, να αισθάνομαι τι σημαίνει να είσαι μόνος, τι δυνατότητες έχεις να «δραπετεύεις» και πώς, να ονειρεύεσαι.
Στη δεύτερη θέση έρχονται, οι διηγήσεις βιωματικών καταστάσεων άλλων, γονέων ή συγγενών. Μεγαλώνοντας τώρα, προστέθηκαν και άλλα βιώματα, ερωτικά κυρίως. Όλα αυτά λοιπόν τα βιώματα, συν άλλες προσλαμβάνουσες μέσα στο χρόνο, συν το ευαίσθητο και ανθρώπινο της ψυχής μου, έγιναν η αστείρευτη πηγή έμπνευσης για μένα. Έτσι, γράφω για ό,τι ταράζει το μέσα μου από συναίσθημα και ιδανικά. Από έρωτα, δικαιοσύνη, ελευθερία, ισότητα και ειρήνη.
Το «αίμα» διατρέχει σαν υπόγειο ρεύμα πολλά από τα ποιήματά σας – είτε ως μνήμη, είτε ως πληγή, είτε ως δεσμός. Πώς γεννήθηκε αυτή η λέξη στη γραφή σας και τι ζητά να πει στον αναγνώστη;
Πράγματι το «αίμα» παίζει ρόλο πρωτεύοντα στην ποίησή μου. Τουλάχιστον στην «Μπρέντα» μου. Δεν γεννήθηκε ξαφνικά, απλά είναι η μνήμη μου που κουβαλά το παρελθόν μου, την ιστορία των προγόνων μου. Είναι η πληγή που συμβολίζει το τραύμα μου, την απώλεια. Είναι ο δεσμός, σαν σύμβολο ζωής και θανάτου. Είναι η ωμή αλήθεια, η αφύπνιση της συνείδησης, το μελάνι που δεν γράφει, αλλά σημαδεύει.
Τα ποιήματά σας είναι φορτισμένα συναισθηματικά, με βλέμμα στραμμένο στον άνθρωπο και τις κοινωνικές του πληγές. Πιστεύετε πως η ποίηση μπορεί ακόμη να συγκινεί -ή και να αλλάζει- μια κοινωνία που μοιάζει ολοένα και πιο σκληρή;
Έχετε δίκιο. Τα ποιήματά μου έχουν επίκεντρο τον άνθρωπο και είναι φορτισμένα συναισθηματικά. Γιατί δεν γίνεται να μιλάς για ελευθερία, ισότητα, έρωτα, ειρήνη και να μην είσαι φορτισμένος. Οι λέξεις αυτές από μόνες τους κουβαλούν όλη τη φόρτιση του κόσμου. Από την άλλη, όσο κι αν φαίνεται ουτοπικό στις μέρες μας, πιστεύω πως η ποίηση, μπορεί ακόμα να συγκινήσει, να γίνει η χαραμάδα, να μπει το φως σε φυλακή χωρίς παράθυρα.
«Μόνο η ελευθερία και η φαντασία μπορούν να ζωγραφίσουν το αύριο». Το δίστιχο που αναγράφεται στο οπισθόφυλλο της τελευταίας σας ποιητικής συλλογής. Στη σημερινή εποχή, τι ρόλο καλείται να παίξει ο σύγχρονος ποιητής;
Στη σημερινή εποχή, την εποχή της σκέψης των αλγόριθμων, το πρώτο που καλείται να κάνει ο ποιητής, όπως και ο καθένας που ασχολείται με τη γραφή, είναι, με τα γραπτά του, να αγωνισθεί να μην μπει σε δεύτερη μοίρα η ανθρώπινη σκέψη. Να κρατηθεί άσβεστη η μνήμη, η εσωτερική ορμή της ελευθερίας. Να δώσει ερεθίσματα, να κρατηθεί η φαντασία ζωντανή. Δυο βασικά συστατικά της ανθρώπινης ύπαρξης. Τα βασικά συστατικά της ανθρώπινης ζωής.
Αν σας ζητούσα να ορίσετε τι είναι ποίηση για εσάς, ποια θα ήταν η απάντησή σας;
Ποίηση για μένα, είναι το άλμα προς την ελευθερία. Είναι η κραυγή που ξυπνά, που ερεθίζει, που ξεσηκώνει. Είναι συμπυκνωμένες λέξεις, που λειτουργούν άλλοτε σαν σφαίρες κι άλλοτε σαν σπόροι. Είναι η σκέψη, που πολεμά για τη ζωή αψηφώντας τον θάνατο.
Έχετε κάποιους ποιητές που έχουν «χαράξει» ανεξίτηλα τη δική σας ψυχή; Θα θέλατε να μοιραστείτε μαζί μας κάποια ονόματα – ή έστω κάποιους στίχους;
Στην Ελλάδα γεννήθηκαν αξιόλογοι ποιητές. Όλοι τους, έχουν βάλει τον δικό τους σπόρο στην ψυχή μου.
Επειδή όμως με ρωτάτε ποιοί με επηρέασαν περισσότερο, ενδεικτικά θα αναφέρω μερικά ονόματα.
Λειβαδίτης («Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος δεν θα πάψεις ούτε στιγμή ν’ αγωνίζεσαι για την ειρήνη και για το δίκαιο»)
Ρίτσος («Αὐτὰ τὰ δέντρα δὲ βολεύονται μὲ λιγότερο οὐρανό, αὐτὲς οἱ πέτρες δὲ βολεύονται κάτου ἀπ’ τὰ ξένα βήματα, αὐτὰ τὰ πρόσωπα δὲ βολεύονται παρὰ μόνο στὸν ἥλιο, αὐτὲς οἱ καρδιὲς δὲ βολεύονται παρὰ μόνο στὸ δίκιο»)
Βρεττάκος, Αναγνωστάκης, Καββαδίας, Καβάφης… Από ξένους, ενδεικτικά οι Μαγιακόφσκι και Ρίλκε. Μη αναφέροντας άλλους, δεν τους αδικώ. Είναι πολλοί οι αξιόλογοι. Σεφέρης, Ελύτης, Καρούσος, Χιόνης… Απλά ανέφερα αυτούς, που οι στίχοι τους έκαναν να πάλλεται η ψυχή μου με μεγαλύτερη ένταση.
Αν σας δινόταν η δυνατότητα να απευθυνθείτε σε έναν νέο άνθρωπο που γράφει ποίηση, ποια φράση θα του δίνατε σαν πυξίδα;
Η φράση που θα του έλεγα, είναι μια φράση της «Μπρέντας»:
«Δεν είναι τα λόγια,
μήτε τα ρούχα που φοράς,
είναι το αύριο που φέρνεις».
Ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια; Έχετε στα σκαριά και άλλη ποιητική συλλογή;
Μελλοντικά μου σχέδια, όσον αφορά ποιητική συλλογή, δεν υπάρχουν. Και δεν υπάρχουν, γιατί η ποίηση δεν είναι διήγημα ή μυθιστόρημα.
Για μένα, η ποίηση είναι κατάθεση. Γράφεις, όταν έχεις να πεις κάτι καινούργιο. Αν δεν έχεις, είναι καλύτερα να σιωπάς. Θεωρώ, πως είναι πολύ νωρίς τώρα, να μιλήσουμε για άλλη ποιητική συλλογή.
