Φώτης Κουρμούσης
Διδάσκων – Ερευνητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο,
Πρ. ΔΣ ΤΧΣ, ΕΓΔΙΧ ΥΠΟΙΚ
Τα βήματα προόδου που έχει κάνει η χώρα μας τα τελευταία χρόνια, αναφορικά με τις επιχειρήσεις και τις επιδόσεις τους σε θέματα Βιώσιμης Ανάπτυξης αναλύει ο Διδάσκων – Ερευνητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Φώτης Κουρμούσης. Παράλληλα, αναδεικνύει ορισμένα παραδείγματα Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο εξωτερικό, που εφαρμόζουν με επιτυχία προγράμματα Αειφόρου Ανάπτυξης.
Συνέντευξη στη ΜΑΡΙΑ ΓΚΟΥΡΤΣΙΛΙΔΟΥ
Ποια είναι κατά την άποψή σας τα ζητήματα των επιχειρήσεων σχετικά με τη Βιώσιμη Ανάπτυξη;
Καταρχάς να εξηγήσουμε τι νοείται ως Βιώσιμη Ανάπτυξη ή διατηρήσιμη ή αειφόρος. Είναι μια ανάπτυξη της οικονομίας και των επιχειρήσεων με τέτοιο τρόπο και σε τέτοιο βαθμό που να καλύπτει τις σημερινές ανάγκες της κοινωνίας, χωρίς ωστόσο να διακινδυνεύει την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες.
Η Ε.Ε. έχει θεσπίσει την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, μέσω της οποίας παρέχονται κρατικές επιδοτήσεις (δηλ. το ΕΣΠΑ 2021 – 2027 προϋπολογισμού 26 δισ. ευρώ), με σκοπό την υλοποίηση δράσεων περιβαλλοντικής προστασίας, όπως η δημιουργία μονάδων αξιοποίησης αποβλήτων, ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (φωτοβολταϊκά, αιολικά, υδροηλεκτρικά), ανακαίνιση – ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών νοικοκυριών, εκσυγχρονισμού των επιχειρήσεων (π.χ. αντιρρυπαντικές τεχνολογίες), καθώς και ηλεκτρικά οχήματα. Εκτάκτως, χορηγούνται και ειδικά προγράμματα επιδότησης, όπως το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας 2021 – 2026 προϋπολογισμού 36 δισ. ευρώ.
Στην Ελλάδα πρόσφατα ψηφίστηκε ο Νόμος 5294/2026 για το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο 2026 – 2032, προϋπολογισμού 5,3 δισ. ευρώ, που περιλαμβάνει δέσμη 25 δράσεων, με σκοπό την ενίσχυση ευάλωτων νοικοκυριών, εργαζομένων και πολύ μικρών επιχειρήσεων.
Όμως, η Αειφόρος Ανάπτυξη δεν είναι μόνο η πράσινη ανάπτυξη με τις δράσεις προστασίας του περιβάλλοντος. Σημαντικό κομμάτι αποτελεί και η κοινωνική ευαισθησία, δηλαδή η προώθηση κοινωνικών ζητημάτων που εντάσσονται στον 2ο πυλώνα της αειφόρου ανάπτυξης. Ο τρίτος πυλώνας αποτελεί την Εταιρική Διακυβέρνηση, που περιλαμβάνει ζητήματα ορθής, διαφανούς και σύννομης λειτουργίας των επιχειρήσεων.
Αναλυτικότερα τα ζητήματα ΠΚΕΔ (Περιβάλλον, Κοινωνία, Εταιρική Διακυβέρνηση), παρουσιάζονται στο ακόλουθο σχήμα:
Τι ουσιαστικά απαιτεί η τρέχουσα Ευρωπαϊκή νομοθεσία από τις επιχειρήσεις όσον αφορά τη Βιώσιμη Ανάπτυξη;
Η Ε.Ε. έχει θεσπίσει σειρά νομοθεσιών που απαιτούν την υιοθέτηση μιας Στρατηγικής Αειφόρου Ανάπτυξης από τις επιχειρήσεις, την υλοποίηση δράσεων σχετικά με το Περιβάλλον, την Κοινωνία και την Εταιρική Διακυβέρνηση (ΠΚΕΔ – ESG), καθώς και τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων, σύμφωνα με καθορισμένους δείκτες επίδοσης (Key Performance Indicators – KPIs).
Ειδικότερα:
- Η Ευρωπαϊκή Οδηγία περί Εκθέσεων Εταιρικής Βιωσιμότητας (CSRD, 2022) υποχρεώνει τις μεγάλες επιχειρήσεις να δημοσιεύουν ετησίως έναν απολογισμό με τα αποτελέσματα των δράσεων ΠΚΕΔ, έτσι ώστε τα ενδιαφερόμενα μέρη να γνωρίζουν τις σχετικές επιπτώσεις.
- Η Ευρωπαϊκή Οδηγία περί Δέουσας Επιμέλειας Εταιρικής Αειφορίας (CS3D, 2024) υποχρεώνει τις μεγάλες επιχειρήσεις να αξιολογούν τη λειτουργία όλων των εταιρειών με τις οποίες συνεργάζονται (π.χ. προμηθευτές, υπεργολάβοι), ανεξαρτήτως μεγέθους, έτσι ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν προκύπτει βλάβη / ζημία σε θέματα ΠΚΕΔ.
- Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός περί Αειφορίας στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες (SFDR, 2019) υποχρεώνει τις τράπεζες και τα επενδυτικά ταμεία να αξιολογούν τον κίνδυνο και τις επιπτώσεις σε θέματα ΠΚΕΔ όλων των επιχειρήσεων τις οποίες δανειοδοτούν / χρηματοδοτούν, ανεξαρτήτως μεγέθους.
Παρότι η ανωτέρω νομοθεσία είναι υποχρεωτική για τις μεγάλες επιχειρήσεις, στην πράξη διαπιστώνεται ότι με έμμεσο τρόπο υποχρεώνονται στην εφαρμογή των θεμάτων ΠΚΕΔ και πολλές μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που είτε συνεργάζονται με πελάτες μεγάλες επιχειρήσεις ή λαμβάνουν δάνεια από τράπεζες.
Στο ακόλουθο σχήμα παρουσιάζονται οι πιέσεις που δέχονται οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις εξαιτίας της ευρωπαϊκής νομοθεσίας:
Στην Ελλάδα σε τι επίπεδο βρισκόμαστε σήμερα;
Στη χώρα μας εφαρμόζεται ο Νόμος 5164/2024 και έτσι όλες οι μεγάλες επιχειρήσεις και αυτές που είναι εισηγμένες στο χρηματιστήριο δημοσιεύουν ετησίως έκθεση με τις επιδόσεις τους σε θέματα ΠΚΕΔ.
Από την ανάγνωση αυτών των απολογιστικών εκθέσεων διαπιστώνεται ότι έχουν υλοποιηθεί σημαντικές δράσεις.
Κάποιες καινοτόμες επιχειρήσεις έχουν ενσωματώσει την Αειφόρο Ανάπτυξη στα προϊόντα / υπηρεσίες που παρέχουν, μέσω:
– Σχεδιασμού φιλικών προς το περιβάλλον συσκευασιών προϊόντων (π.χ. φιάλες, δοχεία) ή / και προϊόντων χαμηλής περιεκτικότητας σε επικίνδυνες χημικές ουσίες (π.χ. χρώματα)
– Δημιουργίας πράσινων δανείων, με σκοπό τη χρηματοδότηση έργων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (π.χ. φωτοβολταϊκών στη στέγη κατοικιών)
Κάποιες άλλες επιχειρήσεις υλοποιούν πρωτοπόρα προγράμματα προστασίας κρίσιμων φυσικών πόρων που αποτελούν πρώτες ύλες τους, όπως το νερό (μέσω δράσεων εξοικονόμησης και αποταμίευσης) και το ξύλο (μέσω δράσεων αναδάσωσης).
Ωστόσο, υπάρχουν αρκετές δράσεις που πρέπει να γίνουν ακόμη, με σκοπό την πλήρη ενσωμάτωση όλων των σημαντικών θεμάτων ΠΚΕΔ, έτσι ώστε να μπορούμε να δηλώνουμε άφοβα ότι οι επιχειρήσεις έχουν υιοθετήσει την Αειφόρο Ανάπτυξη, χωρίς να αποτελεί παραπλανητική διαφήμιση (greenwashing).
Υπάρχει κάποια στρατηγική κατεύθυνση για τις δημόσιες επιχειρήσεις στη χώρα μας ως προς τη Βιώσιμη Ανάπτυξη;
Οι δημόσιες επιχειρήσεις υλοποιούν και αυτές αντίστοιχα προγράμματα αειφόρου ανάπτυξης. Ως παράδειγμα αναφέρονται η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ με τα προγράμματα για το νερό και την επεξεργασία λυμάτων.
Το Υπερταμείο αποτελεί τη μητρική εταιρεία των πιο σημαντικών επιχειρήσεων όπου συμμετέχει το ελληνικό Δημόσιο και ως εκ τούτου έχει υιοθετήσει μια Στρατηγική Βιώσιμης Ανάπτυξης και ESG, μέσω της οποίας προωθεί την αειφορία στις θυγατρικές εταιρείες. Κάθε θυγατρική του Υπερταμείου εκπονεί ένα εξειδικευμένο Σχέδιο Δράσης ΠΚΕΔ (ESG Action Plan) που παρακολουθείται με υπο-στόχους (KPIs).
Σημαντικά παραδείγματα τέτοιων εταιρειών αποτελούν:
Α. Εταιρείες που το δημόσιο κατέχει πλειοψηφία των μετοχών:
– Ο Όμιλος Συγκοινωνιών Αθήνας (ΟΑΣΑ, ΟΣΥ, ΣΤΑΣΥ) προμηθεύεται μέσα σύγχρονης τεχνολογίας (π.χ. ηλεκτροκίνητα λεωφορεία) και συνεχώς επεκτείνει και αναβαθμίζει τα δίκτυα μετρό, τραμ και τρένου, με σκοπό τη μείωση της κυκλοφορίας οχημάτων.
– Οι Κεντρικές Αγορές (ΟΚΑΑ, ΚΑΘ) υλοποιούν πρωτοβουλίες Κυκλικής Οικονομίας εστιάζοντας στη διαχείριση αποβλήτων και ειδικά στη μείωση της σπατάλης τροφίμων.
– Οι Ελληνικές Αλυκές υλοποιούν δράσεις προστασίας των υγροτόπων όπου λειτουργούν, με σκοπό την παραγωγή αλατιού, καθώς και προγράμματα εξοικονόμησης ενέργειας, διαχείρισης υδάτων και προστασίας της βιοποικιλότητας.
– Τα ΕΛΤΑ εστιάζουν στην ανανέωση του στόλου οχημάτων, με σκοπό τη μείωση των εκπομπών αερίου θερμοκηπίου, καθώς και τη μεταστέγαση σε ενεργειακά αναβαθμισμένη εγκατάσταση.
Β. Εταιρείες που το Δημόσιο κατέχει μειοψηφία των μετοχών:
– Η ΔΕΗ με τη σταδιακή απολιγνιτοποίηση και την παράλληλη προώθηση επενδύσεων σε έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (αιολικά, φωτοβολταϊκά και υδροηλεκτρικά), με σκοπό τη μείωση των επιπτώσεων στην κλιματική αλλαγή, καθώς και την προώθηση της ηλεκτροκίνησης, μέσω ανάπτυξης υποδομών φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων.
– Η Εθνική Τράπεζα έχει ενσωματώσει την Αειφόρο Ανάπτυξη στον στρατηγικό της σχεδιασμό και οι δράσεις της υποστηρίζουν την πράσινη μετάβαση και την υπεύθυνη επιχειρηματικότητα. Όσον αφορά στις χρηματοδοτήσεις και τις πράσινες επενδύσεις, η τράπεζα προωθεί δάνεια βιώσιμης ενέργειας, πράσινης οικονομίας, βιώσιμης γεωργίας, βιοοικονομίας και κλιματικής ανθεκτικότητας. Έχει προσυπογράψει τις Αρχές Υπεύθυνης Τραπεζικής (PRB) και συμμετέχει ενεργά στο αντίστοιχο διεθνές δίκτυο τραπεζών που προωθούν την αειφορία στον χρηματοοικονομικό κλάδο.
– Η Credia Bank προωθεί την πράσινη και υπεύθυνη τραπεζική, με την ενσωμάτωση περιβαλλοντικών και κοινωνικών κινδύνων στη διαδικασία αξιολόγησης δανείων, προωθώντας τη βιωσιμότητα των πελατών της. Έχει προσυπογράψει τις Αρχές του Οικουμενικού Συμφώνου (Global Compact).
– Ο Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών προωθεί την Κλιματική Ουδετερότητα (με στόχο την επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών άνθρακα), υιοθετεί την πράσινη ενέργεια αξιοποιώντας ιδιόκτητο πάρκο ηλιακών πάνελ για παραγωγή ενέργειας, εφαρμόζει την κυκλική οικονομία με προγράμματα ορθής διαχείρισης απορριμμάτων, ανακύκλωσης υλικών και εξοικονόμησης νερού εντός του χώρου του αεροδρομίου και διενεργεί δράσεις ψηφιακού μετασχηματισμού μέσω σύγχρονων συστημάτων διαχείρισης εναέριας κυκλοφορίας, μειώνοντας τον χρόνο παραμονής των αεροσκαφών στον αέρα και ελαχιστοποιώντας τις εκπομπές.
– Οι Οργανισμοί Λιμένος Πειραιώς και Θεσσαλονίκης υλοποιούν δράσεις για τη μείωση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και την εξοικονόμηση ενέργειας στις λιμενικές υποδομές. Επενδύουν σε έξυπνες λιμενικές λειτουργίες και στην ηλεκτροδότηση πλοίων (Cold Ironing) για τη μείωση των εκπομπών ρύπων τους.
Παρότι δεν υπάρχει υποχρέωση για τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης να εφαρμόσουν προγράμματα Αειφόρου Ανάπτυξης, ήδη υλοποιούνται σχετικά έργα, με χρηματοδότηση της Ε.Ε., όπως αναπλάσεις χώρων πρασίνου, δημιουργία δικτύων ομβρίων προς αποφυγή πλημμυρών, ανακύκλωση υλικών και διαχείριση απορριμμάτων. Τι κάνουν στο εξωτερικό οι ΟΤΑ σε προηγμένες χώρες;
Η Ε.Ε. έχει δημιουργήσει το Σύμφωνο των Δημάρχων (Covenant of Mayors) που προωθούν την υλοποίηση της αειφορίας στις τοπικές κοινωνίες. Οι δράσεις περιλαμβάνουν βιώσιμη χωροθέτηση, κλιματική προσαρμογή και ενεργειακή μετάβαση, μέσω της προώθησης έργων εγχώριας τοπικής ενέργειας (ενεργειακές κοινότητες) που ταυτόχρονα αξιοποιεί δημοτικά περιουσιακά στοιχεία (ακίνητα).
Παραδείγματα:
– Ο Δήμος Heilbronn Γερμανίας νοίκιασε δημόσιες στέγες σε συνεταιρισμό, με αντάλλαγμα φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια για τους δημότες.
– Ο Δήμος Βαλένθιας Ισπανίας ίδρυσε ένα δίκτυο τοπικών γραφείων ενέργειας που συνέβαλε στη δημιουργία 10 ενεργειακών κοινοτήτων. Αντίστοιχα, το αγροτικό καταλανικό χωριό Bellpuig Ισπανίας διέθεσε στέγες και δημόσιους χώρους για ηλιακές εγκαταστάσεις και φόρτιση ηλεκτρικών οχημάτων.
– Ο Δήμος Siena Ιταλίας στήριξε την ανάπτυξη μιας τοπικής ενεργειακής κοινότητας χαρτογραφώντας κατάλληλους δημόσιους χώρους.
– Ο Δήμος Krizevci Κροατίας συνεργάστηκε με τοπικό ενεργειακό συνεταιρισμό για τη δρομολόγηση συμμετοχικής χρηματοδότησης, με σκοπό την ανάπτυξη ηλιακών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής σε κέντρο της πόλης και μια βιβλιοθήκη.
Επιπρόσθετα, η Ε.Ε. έχει δημιουργήσει τα Βραβεία Πράσινων Πόλεων, μέσω των οποίων αναδεικνύεται και η Ευρωπαϊκή Πράσινη Πρωτεύουσα, για τους ΟΤΑ που υλοποιούν καινοτόμες περιβαλλοντικές δράσεις.
Επίσης, έχει ιδρύσει την Ευρωπαϊκή Αστική Πρωτοβουλία (European Urban Initiative – EUI) που αποτελεί ένα ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό εργαλείο και υποστηρίζει πόλεις κάθε μεγέθους στην ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων και στρατηγικών βιώσιμης αστικής ανάπτυξης, με εστίαση σε αντιμετώπιση σημαντικών κοινωνικών ζητημάτων (π.χ. οικιστικό, δημογραφικό, μεταναστευτικό).
Τέλος, έχει δημιουργηθεί Ευρετήριο Ευρωπαϊκών Πόλεων (European Cities SDG Index) που αξιολογούνται για την επίτευξη των 17 Στόχων Αειφόρου Ανάπτυξης (SDGs) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.
