Έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών για τον ρόλο των πατέρων στη θεραπεία της νευρικής ανορεξίας παρουσιάστηκε στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Ψυχιατρικής στην Πράγμα.
Η μελέτη εξετάζει την επίδραση της παρέμβασης TBT-S σε πατέρες νεαρών ενηλίκων με νευρική ανορεξία και αναδεικνύει τη σημασία της πατρικής εμπλοκής στη θεραπευτική διαδικασία.
Η μελέτη φωτίζει μια σχετικά λιγότερο διερευνημένη πτυχή της θεραπείας, αναδεικνύοντας τη συμβολή των πατέρων στην υποστήριξη νεαρών ενηλίκων με Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής.
Εμείς μιλήσαμε με την Πρόεδρο του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών, την Δρ Μαρία Τσιάκα.
Η κα. Τσιάκα, μας μιλάει για την τόσο ενδιαφέρουσα έρευνα, για τον τρόπο με τον οποίο οι πατέρες αντιμετωπίζουν τη συγκεκριμένη ασθένεια αλλά και για τους τρόπους με τους οποίους προσπαθούν να στηρίξουν το παιδί τους.
Ακόμα μας μιλάει για τη σημασία της πατρικής παρουσίας στην ανάρρωση ενός παιδιού.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΦΡΑΓΚΟΥΛΑΚΗ
Έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών για τον ρόλο των πατέρων στη θεραπεία της νευρικής ανορεξίας παρουσιάστηκε στις 31 Μαρτίου, στην Πράγα, στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Ψυχιατρικής, με τίτλο “Impact of TBT-S Intervention on Fathers of Young Adults with Anorexia Nervosa”. Μιλήστε μας για αυτή την έρευνα αλλά και για τη συγκεκριμένη παρουσίαση.
Η συγκεκριμένη έρευνα αποτελεί μέρος της συστηματικής κλινικής και ερευνητικής δουλειάς που πραγματοποιούμε τα τελευταία χρόνια στο Ελληνικό Κέντρο Διατροφικών Διαταραχών, με επίκεντρο την οικογένεια και τον ρόλο της στην ανάρρωση από τη νευρική ανορεξία.
Η παρουσίαση στην Πράγα, στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Ψυχιατρικής, είχε ιδιαίτερη σημασία για εμάς, γιατί ανέδειξε έναν ρόλο που συχνά παραμένει λιγότερο ορατός στη θεραπεία: τον ρόλο του πατέρα. Η έρευνα μας, εστίασε στο πώς μια παρέμβαση βασισμένη στο θεραπευτικό πρωτόκολλο TBT-S — Temperament-Based Therapy with Supports μπορεί να επηρεάσει τους πατέρες νέων ενηλίκων με νευρική ανορεξία.
Μας ενδιέφερε να δούμε όχι μόνο αν οι πατέρες κατανοούν καλύτερα τη νόσο μέσα από την παρέμβαση, αλλά και αν αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο εμπλέκονται στη θεραπευτική διαδικασία, πώς διαχειρίζονται το άγχος τους, πώς επικοινωνούν με το παιδί τους και πώς μπορούν να μετακινηθούν από τη θέση της αμηχανίας ή της ενοχής σε μια πιο ενεργή, σταθερή και υποστηρικτική παρουσία.
Η παρουσίαση είχε πολύ θετική ανταπόκριση, γιατί άνοιξε μια συζήτηση που είναι απολύτως απαραίτητη: ότι η θεραπεία της νευρικής ανορεξίας δεν μπορεί να αφορά μόνο τον ασθενή ή μόνο τη μητέρα. Η οικογένεια είναι σύστημα, και ο πατέρας είναι ένα σημαντικό κομμάτι αυτού του συστήματος.
Η διεθνής βιβλιογραφία έχει εστιάσει κυρίως στον ρόλο των μητέρων για το τόσο σοβαρό ζήτημα. Γιατί στράφηκε το ενδιαφέρον αυτή τη φορά στους πατεράδες;
Πράγματι, για πολλά χρόνια η διεθνής βιβλιογραφία και η κλινική πρακτική εστίαζαν κυρίως στη μητέρα. Αυτό συνέβη για πολλούς λόγους: συχνά η μητέρα είναι πιο παρούσα στην καθημερινή φροντίδα, συνοδεύει πιο συχνά το παιδί στη θεραπεία και εκφράζει πιο άμεσα την αγωνία της. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ο πατέρας απουσιάζει συναισθηματικά. Πολλές φορές απλώς βιώνει τη νόσο διαφορετικά. Μπορεί να εκφράζει λιγότερο τον φόβο του, να αποσύρεται, να προσπαθεί να κρατήσει μια εικόνα ψυχραιμίας ή να αναλαμβάνει έναν πιο πρακτικό ρόλο. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν υποφέρει. Το ενδιαφέρον μας στράφηκε στους πατέρες γιατί, μέσα από την κλινική μας εμπειρία, βλέπαμε ότι όταν ο πατέρας ενημερώνεται, εκπαιδεύεται και εμπλέκεται ουσιαστικά, μπορεί να αποτελέσει έναν εξαιρετικά σταθεροποιητικό παράγοντα για όλη την οικογένεια.
Η νευρική ανορεξία είναι μια νόσος που αποδιοργανώνει το οικογενειακό σύστημα. Χρειάζεται λοιπόν και οι δύο γονείς να κατανοήσουν τι συμβαίνει, να μιλούν μια κοινή γλώσσα και να λειτουργούν με συνέπεια απέναντι στη νόσο.
Από την εμπειρία σας, πώς οι πατέρες αντιμετωπίζουν τη συγκεκριμένη ασθένεια; Με ποιους τρόπους προσπαθούν να στηρίξουν το παιδί τους;
Οι πατέρες συχνά μπαίνουν στη θεραπευτική διαδικασία με μεγάλη αγωνία, αλλά και με αμηχανία. Πολλοί δεν ξέρουν πώς να πλησιάσουν το παιδί τους. Φοβούνται μήπως πουν κάτι λάθος, μήπως προκαλέσουν ένταση, μήπως επιδεινώσουν την κατάσταση. Συχνά προσπαθούν να βοηθήσουν με πρακτικούς τρόπους: αναλαμβάνουν μετακινήσεις, οικονομική υποστήριξη, επικοινωνία με επαγγελματίες υγείας ή προσπαθούν να «λύσουν» το πρόβλημα με λογικά επιχειρήματα. Όμως η νευρική ανορεξία δεν αντιμετωπίζεται με απλή λογική, ούτε με πίεση, ούτε με συμβουλές του τύπου «φάε για να γίνεις καλά».
Εκεί χρειάζεται εκπαίδευση. Χρειάζεται ο πατέρας να κατανοήσει ότι δεν έχει απέναντί του ένα παιδί που πεισμώνει ή αντιδρά, αλλά έναν άνθρωπο που βιώνει έντονο φόβο, άγχος και νευροβιολογική δυσκολία γύρω από την τροφή, το σώμα και την αλλαγή. Όταν οι πατέρες το κατανοήσουν αυτό, μπορούν να γίνουν πολύ σημαντικοί σύμμαχοι. Μπορούν να προσφέρουν σταθερότητα, ψυχραιμία, πρακτική στήριξη, αλλά και συναισθηματική διαθεσιμότητα. Μερικές φορές η ήρεμη, σταθερή παρουσία ενός πατέρα στο τραπέζι μπορεί να είναι θεραπευτικά πολύ ισχυρή.
Τι είδους υποστήριξη λαμβάνει ένας πατέρας από τους επαγγελματίες υγείας και τι τον συμβουλεύουν;
Ο πατέρας χρειάζεται πρώτα από όλα ενημέρωση και αποενοχοποίηση. Χρειάζεται να καταλάβει τι είναι η νευρική ανορεξία, πώς λειτουργεί η νόσος, τι συμβαίνει στον εγκέφαλο και στη συμπεριφορά του ασθενούς και γιατί η τροφή γίνεται τόσο έντονα φορτισμένο πεδίο. Στο πλαίσιο του TBT-S, οι γονείς —και φυσικά οι πατέρες— εκπαιδεύονται ώστε να αναγνωρίζουν τα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά του παιδιού τους: την τελειοθηρία, την ανάγκη για έλεγχο, την ευαισθησία στο λάθος, τη γνωστική ακαμψία, το άγχος γύρω από την αλλαγή. Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν τα βλέπουμε ως «ελαττώματα», αλλά ως στοιχεία που, αν κατανοηθούν σωστά, μπορούν να αξιοποιηθούν θεραπευτικά.
Συμβουλεύουμε τους πατέρες να μη στέκονται απέναντι από το παιδί σαν κριτές, αλλά δίπλα του σαν σταθεροί υποστηρικτές. Να μην μπαίνουν σε διαπραγμάτευση με τη νόσο. Να μην κάνουν σχόλια για το βάρος, την εμφάνιση ή την ποσότητα φαγητού με τρόπο επικριτικό. Να εκπαιδευτούν στο πώς μπορούν να υποστηρίξουν το γεύμα, πώς να αντέξουν το άγχος που εμφανίζεται στο τραπέζι και πώς να λειτουργούν με συνέπεια μαζί με τη μητέρα ή τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Το πιο σημαντικό μήνυμα είναι: δεν χρειάζεται να είσαι τέλειος γονιός. Χρειάζεται να είσαι παρών, σταθερός, ενημερωμένος και διαθέσιμος.
Ποια θεωρείτε πως είναι η σημασία της πατρικής παρουσίας στην ανάρρωση ενός παιδιού με νευρική ανορεξία;
Η πατρική παρουσία μπορεί να έχει τεράστια σημασία. Όχι με την έννοια της αυστηρότητας ή της επιβολής, αλλά με την έννοια της σταθερότητας, της ασφάλειας και της συνέπειας. Στη νευρική ανορεξία, ο ασθενής συχνά βιώνει εσωτερικά ένα χάος: φόβο, ένταση, εμμονικές σκέψεις, ανάγκη ελέγχου, ενοχή μετά το φαγητό. Όταν ο πατέρας μπορεί να σταθεί ήρεμα, χωρίς να πανικοβάλλεται και χωρίς να αποσύρεται, μεταφέρει ένα πολύ σημαντικό μήνυμα: «Είμαι εδώ. Δεν σε φοβάμαι. Δεν φοβάμαι τη νόσο. Θα το περάσουμε μαζί».
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Η ανάρρωση δεν είναι μια ατομική υπόθεση. Είναι μια διαδικασία στην οποία ο ασθενής χρειάζεται γύρω του ανθρώπους που να μπορούν να αντέξουν τη δυσκολία χωρίς να καταρρεύσουν και χωρίς να θυμώσουν με τον ίδιο. Ο πατέρας μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά στη δομή της καθημερινότητας, στη στήριξη των γευμάτων, στη μείωση των συγκρούσεων, στη σταθερότητα των ορίων και στην ενίσχυση της ελπίδας. Μπορεί επίσης να στηρίξει τη μητέρα, ώστε να μην αισθάνεται μόνη μέσα σε αυτή τη διαδρομή.
Οι πατέρες νιώθουν τύψεις; Τα βάζουν με τον εαυτό τους, τον θεωρούν υπεύθυνο για την κατάσταση που βιώνει το παιδί τους;
Ναι, πολλοί πατέρες νιώθουν τύψεις. Απλώς συχνά δεν τις εκφράζουν με τον ίδιο τρόπο που μπορεί να τις εκφράσει μια μητέρα. Μπορεί να τις κρύβουν πίσω από σιωπή, θυμό, υπερβολική πρακτικότητα ή ακόμη και αποστασιοποίηση. Η ενοχή είναι πολύ συχνή στους γονείς παιδιών με διατροφικές διαταραχές. Αναρωτιούνται τι έκαναν λάθος, τι δεν είδαν εγκαίρως, αν πίεσαν πολύ, αν ήταν απόντες, αν έπρεπε να είχαν αντιδράσει νωρίτερα.
Είναι πολύ σημαντικό να πούμε καθαρά ότι οι γονείς δεν προκαλούν τη νευρική ανορεξία. Η νόσος είναι πολυπαραγοντική. Έχει βιολογικούς, ψυχολογικούς, οικογενειακούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες. Η ενοχοποίηση των γονέων δεν βοηθά. Αντίθετα, τους παραλύει. Αυτό που βοηθά είναι η μετακίνηση από την ενοχή στην ευθύνη. Όχι ευθύνη με την έννοια του φταιξίματος, αλλά με την έννοια της ενεργής συμμετοχής: «Δεν φταίω για τη νόσο, αλλά μπορώ να συμβάλω στην ανάρρωση».
Έχετε ακούσει από τα στόματά τους την έκφραση: “Αν είχα φερθεί με αυτόν τον τρόπο… αν είχα πράξει αλλιώς, τότε δεν θα βιώναμε αυτή τη συνθήκη”;
Ναι, την έχω ακούσει πολλές φορές. Και είναι μια πολύ λογικό να διατυπώνουν τις ανησυχίες τους με τέτοιες φράσεις. Είναι μέρος του γονικού ρόλου να σκέφτεσαι τι θα μπορούσες να έχεις κάνει ως γονιός για μην υποφέρει το παιδί σου
Έχω ακούσει πατέρες να λένε: «Ίσως ήμουν πολύ αυστηρός», «Ίσως δεν ήμουν αρκετά παρών», «Ίσως δεν κατάλαβα πόσο δύσκολα περνούσε», «Ίσως αν είχα αντιδράσει νωρίτερα τα πράγματα να ήταν διαφορετικά».
Αυτές οι σκέψεις χρειάζονται χώρο, αλλά δεν πρέπει να γίνουν φυλακή. Ο ρόλος μας ως θεραπευτές είναι να βοηθήσουμε τους γονείς να επεξεργαστούν αυτά τα συναισθήματα, χωρίς να βυθιστούν στην αυτοκατηγορία.
Η ερώτηση δεν πρέπει να μείνει στο «τι έκανα λάθος;». Πρέπει να μετακινηθεί στο «τι μπορώ να κάνω τώρα;». Γιατί στη θεραπεία, το τώρα έχει τεράστια σημασία. Το πώς στέκεται σήμερα ο γονιός δίπλα στο παιδί του μπορεί να αλλάξει τη διαδρομή της νόσου.
Τι θα συμβουλεύατε μια μητέρα, έναν πατέρα;
Θα τους έλεγα πρώτα από όλα: μην προσπαθείτε να περάσετε αυτή τη διαδρομή μόνοι σας. Η νευρική ανορεξία είναι μια σοβαρή ψυχική νόσος και χρειάζεται εξειδικευμένη, διεπιστημονική αντιμετώπιση. Θα τους συμβούλευα να ενημερωθούν σωστά, να ζητήσουν βοήθεια από επαγγελματίες που έχουν εμπειρία στις διατροφικές διαταραχές και να μην περιμένουν να «περάσει από μόνο του». Όσο νωρίτερα υπάρξει παρέμβαση, τόσο καλύτερη μπορεί να είναι η πορεία.
Θα τους έλεγα επίσης να προσπαθήσουν να διαχωρίσουν το παιδί τους από τη νόσο. Το παιδί δεν είναι η ανορεξία. Πίσω από την άρνηση, τον θυμό, την αντίσταση ή την απόσυρση υπάρχει φόβος. Υπάρχει ένας άνθρωπος που υποφέρει. Στους γονείς λέμε συχνά: χρειάζεται να είστε σταθεροί. Να δείχνετε αγάπη, αλλά να μη διαπραγματεύεστε με τη νόσο. Να μη φοβάστε το τραπέζι. Εκεί ακριβώς που η νόσος είναι πιο ισχυρή, εκεί πρέπει να σταθούμε θεραπευτικά.
Και θα τους έλεγα κάτι ακόμη: μην αναζητάτε τον τέλειο τρόπο. Αναζητήστε τον συνεπή, ανθρώπινο και ενημερωμένο τρόπο. Η παρουσία σας έχει αξία, ακόμη κι όταν δεν έχετε όλες τις απαντήσεις.
Κλείνοντας, ποιες θεωρείτε πως είναι οι σημαντικότερες επιπτώσεις της νόσου τόσο στο άτομο όσο και στην οικογένειά του;
Η νευρική ανορεξία είναι μια από τις πιο σοβαρές ψυχικές νόσους. Δεν επηρεάζει μόνο το βάρος ή τη σχέση με το φαγητό. Επηρεάζει το σώμα, τον εγκέφαλο, το συναίσθημα, τη σκέψη, την κοινωνική ζωή, την ταυτότητα του ατόμου. Ο ασθενής μπορεί να βιώνει έντονο φόβο, απομόνωση, άγχος, καταναγκαστικές σκέψεις, δυσκολία στη λήψη αποφάσεων, απώλεια ευχαρίστησης και μια συνεχή εσωτερική μάχη γύρω από το φαγητό, το σώμα και την αξία του εαυτού.
Αλλά η νόσος επηρεάζει βαθιά και την οικογένεια. Το τραπέζι, που κανονικά είναι ένας χώρος σύνδεσης, γίνεται πεδίο έντασης και φόβου. Οι γονείς εξαντλούνται, τα αδέλφια συχνά παραμερίζονται, το ζευγάρι πιέζεται, η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από τη νόσο. Γι’ αυτό και η θεραπεία δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στο άτομο. Χρειάζεται να αγκαλιάσει και την οικογένεια. Να τη στηρίξει, να την εκπαιδεύσει, να την αποενοχοποιήσει και να την ενεργοποιήσει.
Η ανάρρωση είναι εφικτή, αλλά απαιτεί εξειδικευμένη γνώση, επιμονή, συνεργασία και ουσιαστική παρουσία. Και αυτό είναι το μήνυμα που θέλουμε να μεταφέρουμε μέσα από τη δουλειά μας: κανένας ασθενής και καμία οικογένεια δεν πρέπει να μένουν μόνοι απέναντι στη νόσο.
