«Η γη δεν ανήκει στον άνθρωπο. Ο άνθρωπος ανήκει στη γη».
Η Παγκόσμια Ημέρα της Γης αποτελεί μια παγκόσμια υπενθύμιση της εύθραυστης ισορροπίας του πλανήτη μας και της ευθύνης που έχουμε απέναντί του. Η Γη δεν είναι απλώς το φυσικό μας περιβάλλον, αλλά το κοινό μας σπίτι, η μεγάλη και κοινή Πατρίδα μας η οποία δέχεται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις από την ανθρώπινη δραστηριότητα: ρύπανση, κλιματική αλλαγή, απώλεια βιοποικιλότητας.
Η ημέρα αυτή δεν είναι μια τυπική επέτειος, αλλά μια αφορμή για συνειδητοποίηση και επαναπροσδιορισμό της σχέσης ανθρώπου και φύσης. Μας καλεί να δούμε τη Γη όχι ως ανεξάντλητο πόρο, αλλά ως ζωντανό οργανισμό που χρειάζεται σεβασμό και φροντίδα.
Με αφορμή, λοιπόν, την Παγκόσμια Ημέρα της ΓΗΣ το παρόν αφιερωματικό κείμενο περιλαμβάνει φωνές και σκέψεις- θέσεις επωνύμων που στοχάζονται πάνω στον πλανήτη ΓΗ που μας φιλοξενεί και μας ορίζει. Μέσα από διαφορετικές οπτικές-επιστημονικές, φιλοσοφικές-αναδεικνύεται η κοινή αγωνία αλλά και η ευθύνη όλων μας απέναντι στην κοινή μας Πατρίδα, τον πλανήτη ΓΗ. Οι λέξεις τους δεν αποτελούν απλώς απόψεις, αλλά και μαρτυρίες συνείδησης και κάλεσμα για δράση. Σε μία εποχή κρίσιμων περιβαλλοντικών προκλήσεων και προβλημάτων, η ανάγκη να επαναπροσδιορίσουμε τη στάση-σχέση μας με τη Φύση καθίσταται πιο επιτακτική όσο ποτέ άλλοτε.
Η φροντίδα-σωτηρία της ΓΗΣ είναι υπόθεση όλων μας.
Τα κείμενα που ακολουθούν αποτελούν μία ευκαιρία για στοχασμό πάνω στη στάση μας προς την Πατρίδα-Γη
1. «Ήτοι μεν πρώτιστα Χάος γένετ’ αυτάρ έπειτα Γαία ευρύστερνος… ηδ’ έρως, ος κάλλιστος εν αθανάτοισι θεοίσι» ( Πρώτα έγινε το χάος και ύστερα η πλατύστερνη Γη… Αλλά και ο έρωτας, ο πιο ωραίος ανάμεσα στους αθάνατους θεούς, Ησιόδου Θεογονία)
Αρχαίοι Ύμνοι για τη ΓΗ
Γνωστός είναι ο «Ύμνος στη Γη», από τους «Ομηρικούς ΄Υμνους» που αισθητοποιεί τις αντιλήψεις και το σεβασμό των ανθρώπων προς τα Φυσικά σώματα (ουρανός, Γη, Θάλασσα…).
2. “Ω Γη, Μητέρα των πάντων Εσέ τώρα ψάλλω / πανάρχαια δύναμη που πάνω στο χώμα θρέφεις / αυτά που υπάρχουν…/ Καλότυχες δος μου ημέρες τη δόξα σου στη Μνήμη / να ψάλλω!”.
3. «Γαία, Θεά, Μητέρα των μακαρίων θεών και των θνητών ανθρώπων,/ παντοτρόφε, πανδότρια, τελεσφόρα, εξολοθρεύτρια των πάντων…/ Βάθρο του αθάνατου κόσμου…/ Αλλά, θεά μακάρια, με ευμενή καρδιά αύξησε τους πολυχαρείς/ καρπούς και χάρισε ευφορία στις εποχές» (Ορφικός ύμνος της Γης)
Το παρακάτω κείμενο αυτό αποτελεί την ιστορική απάντηση του αρχηγού των ινδιάνων Σκουάμις στον Πρόεδρο των ΗΠΑ που ζητά να αγοράσει τη γη της φυλής του.
Αν και γραμμένο το 1855, είναι σήμερα επίκαιρο όσο ποτέ. Η δυσαρμονία του ανθρώπου με τη φύση δεν ήταν ποτέ μεγαλύτερη όσο σήμερα. Η απάντηση του ινδιάνου αρχηγού Seatle λέει τα αυτονόητα σε μια εποχή που έγινε κανόνας το παράλογο…
Προς τον πρόεδρο της ΗΠΑ Φραγκλίνο Πιρς
4. “Είμαστε κομμάτι της γης και αυτή πάλι ένα κομμάτι από μας.
Οι χυμοί που τρέχουν μέσα στα δέντρα μεταφέρουν τις μνήμες του ερυθρόδερμου ανθρώπου.
Τα ευωδιαστά λουλούδια είναι αδελφές μας.
Το ελάφι, το άλογο, ο μεγάλος αετός είναι τ’ αδέλφια μας.
Οι απότομες, ψηλές κορυφές, τα καταπράσινα λιβάδια, η ζεστασιά του αλόγου, ο άνθρωπος, όλα ανήκουν στην ίδια οικογένεια.
Ξέρουμε τουλάχιστον αυτό:
Η γη δεν ανήκει στον άνθρωπο. Ο άνθρωπος ανήκει στη γη.
Κι ακόμα πως εμείς δε δημιουργήσαμε τον ιστό της ζωής, αλλά αποτελούμε μόνο μια ίνα μέσα σ’ αυτόν.
Αν προκαλέσουμε κάποια καταστροφή στον ιστό (της γης) οι συνέπειες θα έρθουν και σε μας τους ίδιους”.
Ο Ένγκελς για τη σχέση του ανθρώπου με τη Φύση-ΓΗ
5. «Ας μην κολακευόμαστε ωστόσο πάρα πολύ για τις ανθρώπινες νίκες μας πάνω στη φύση. Η φύση μάς εκδικείται για καθεμιά τους. Κάθε νίκη έχει, βέβαια, κατά κύριο λόγο τις συνέπειες στις οποίες αποβλέπαμε, αλλά στη συνέχεια έχει εντελώς διαφορετικά, απρόοπτα αποτελέσματα, που πολύ συχνά εκμηδενίζουν τις πρώτες τους συνέπειες […] Τα γεγονότα μάς θυμίζουν σε κάθε βήμα, πως δεν κυριαρχούμε καθόλου πάνω στη φύση όπως ένας κατακτητής πάνω σ’ έναν ξένο λαό, όπως κάποιος που θα στεκόταν έξω από τη φύση, αλλά πως ανήκουμε στη φύση με τη σάρκα, το αίμα και το μυαλό μας, πως είμαστε μέσα της και πως όλη μας η εξουσία βρίσκεται στο πλεονέκτημα που έχουμε σχετικά μ’ όλα τ’ άλλα όντα, να γνωρίζουμε τους νόμους της και να μπορούμε να τους εφαρμόζουμε ορθά» [ “H διαλεκτική της Φύσης”, Ένγκελς, 1883, σ. 159].
Η “Θεωρία της Γαίας” του Lovelock
6. «Η αρχέγονη Γαία, η παλιά γήινη θεότητα, έχει τα ίδια χαρίσματα με όλες τις άλλες μυθολογικές θεότητες της αρχαιότητας: είναι μία μορφή γενναιόδωρη, μητρική, θηλυκή αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά αυστηρή. Δεν επιτρέπει παράβαση των νόμων της. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να θίξει τη γονιμότητά της…» (Η Γαία του James Lovelock).
Ο Εντγκάρ Μορέν για την Πατρίδα-Γη
7. «Ένας πλανήτης για Πατρίδα; Ναι, αυτές είναι οι ρίζες μας μέσα στο σύμπαν. Γνωρίζουμε πια ότι ο μικρός χαμένος πλανήτης είναι κάτι περισσότερο από ένας κοινός δεσμός για όλα τα ανθρώπινα όντα. Είναι το σπίτι μας…. είναι η μήτρα μας και περισσότερο ακόμη είναι η Γη – Πατρίδα μας. Γνωρίζουμε πια ότι μέσα στους ήλιους θα καιγόμαστε και μέσα στο διάστημα θα παγώναμε. Σίγουρα, μπορούμε να φύγουμε, να ταξιδέψουμε, να αποικίσουμε άλλους κόσμους όμως αυτοί, πολύ ζεστοί ή πολύ παγωμένοι, δεν έχουν ζωή. Εδώ, στο σπίτι μας, υπάρχουν τα φυτά μας, τα ζώα μας, οι νεκροί μας, οι ζωές μας, τα παιδιά μας. πρέπει να διαφυλάξουμε, πρέπει να σώσουμε τη Γη – Πατρίδα». («Γη – Πατρίδα»).
8. “Πρέπει να σταματήσουμε να βλέπουμε τον άνθρωπο ως ένα υπερφυσικό ον και να εγκαταλείψουμε το πρόταγμα που διατυπώθηκε από τον Βάκωνα και τον Καρτέσιο, και στη συνέχεια από τον Μαρξ, της κατάκτησης και κατοχής της φύσης. Αυτό το πρόταγμα έγινε γελοίο από τη στιγμή που συνειδητοποιήσαμε ότι ο αχανής κόσμος, μέσα στην απεραντοσύνη του, είναι άπιαστος για εμάς. Έγινε παράλογο από τη στιγμή που συνειδητοποιήσαμε ότι η προμηθεϊκή άφιξη της τεχνο-επιστήμης οδηγεί στην καταστροφή της βιόσφαιρας και, κατά συνέπεια, στην αυτοκτονία της ανθρωπότητας.
Πρέπει να σταματήσει η αποθέωση του ανθρώπου στον κόσμο.
Πρέπει σίγουρα να εκτιμούμε τον άνθρωπο, αλλά σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν μπορούμε να το κάνουμε χωρίς να εκτιμούμε τη ζωή: ο βαθύς σεβασμός στον άνθρωπο συνεπάγεται βαθύ σεβασμό για τη ζωή. Η θρησκεία του απομονωμένου ανθρώπου είναι μια απάνθρωπη θρησκεία.
Η πίεση της πολυπλοκότητας των γεγονότων, ο επείγων χαρακτήρας και το μέγεθος του οικολογικού προβλήματος μάς ωθούν να αλλάξουμε τις σκέψεις μας, αλλά χρειαζόμαστε επίσης μια εσωτερική ώθηση που να στοχεύει στην τροποποίηση των ίδιων των αρχών της σκέψης μας. Γνωρίζουμε τώρα ότι ο μικρός χαμένος πλανήτης είναι κάτι παραπάνω από ένας βιότοπος: είναι το σπίτι μας, το casa, το heimat, είναι η μητρίδα μας [matria]και, ακόμη περισσότερο, είναι η δική μας Γη-πατρίδα [patria].
Έχουμε μάθει ότι θα εξατμιστούμε στους ήλιους και θα παγώσουμε στο διάστημα. Αναμφίβολα μπορούμε να φύγουμε, να ταξιδέψουμε, να αποικίσουμε άλλους κόσμους. Αλλά είναι εδώ, στο σπίτι μας, όπου βρίσκονται τα φυτά μας, τα ζώα μας, οι θάνατοί μας και οι ζωές μας.
Πρέπει να συντηρήσουμε, πρέπει να σώσουμε τη Γη-πατρίδα.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες, αλήθειες από τους πιο ποικίλους ορίζοντες μπορούν να συγκλίνουν μέσα μας: οι φυσικές επιστήμες, οι ανθρωπιστικές επιστήμες, η πίστη, η ηθική ή η συνειδητοποίησή μας ότι ζούμε στην πλανητική εποχή του Σιδήρου.
Είναι σε αυτή τη Γη, τη χαμένη στον αστροφυσικό κόσμο, αυτή τη Γη ως «ζωντανό σύστημα» της Γήινης επιστήμης, της Γαίας-βιόσφαιρας, όπου η ανθρωπιστική ιδέα της εποχής του Διαφωτισμού μπορεί να υλοποιηθεί στο εξής και η οποία αναγνωρίζει την ίδια συνθήκη σε όλους τους ανθρώπους. Αυτή η ιδέα μπορεί να συνδυαστεί με το συναίσθημα της φύσης της ρομαντικής εποχής, που ανέκτησε την ομφαλική και θρεπτική σχέση με τη μητέρα-Γη. Ταυτόχρονα, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη βουδιστική συμπόνια για όλα τα έμβια όντα και τη διεθνιστική χριστιανική αδελφότητα (την κοσμική και σοσιαλιστική κληρονόμο του χριστιανισμού) ώστε να συγκλίνουν στη νέα πλανητική συνειδητοποίηση της αλληλεγγύης, που πρέπει να συνδέει τους ανθρώπους μεταξύ τους και με γήινη φύση” (συνέντευξη του Εντγκάρ Μορέν).
Θα πρέπει, επομένως, να υιοθετηθεί μία πιο ολιστική αντίληψη για τη ζωή του πλανήτη που θα πρεσβεύει την ταυτότητα συμφερόντων ανθρώπου και φύσης «Άνθρωπος και φύσις ενότης αδιαίρετος» (Μάρκος Αυρήλιος)
Ε Π Ι Μ Υ Θ Ι Ο Ν
Η προστασία της Γης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία ημέρα συμβολισμού, αλλά απαιτεί καθημερινή στάση ζωής. Κάθε μικρή ή μεγάλη πράξη — από τη μείωση της σπατάλης έως την αλλαγή ενεργειακών συνηθειών συμβάλλει σε ένα συλλογικό αποτέλεσμα. Η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στις κυβερνήσεις ή στους θεσμούς, αλλά σε κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Αν η Παγκόσμια Ημέρα της Γης έχει νόημα, αυτό βρίσκεται στο να γίνει αφετηρία αλλαγής και όχι απλή υπενθύμιση. Το μέλλον του πλανήτη εξαρτάται από το αν θα επιλέξουμε να ζούμε ως απλοί χρήστες της φύσης ή ως συνειδητοί φύλακές της.
*Τα επί μέρους κείμενα (1-7) αλιεύτηκαν από αντίστοιχα-σχετικά κείμενα των βιβλίων του συγγραφέα: 1.«ΙΔΕΟπολις», 2.«Σκέψης Εγκώμιον» και 3. «Πνευματικές Περιπλανήσεις».
Ηλίας Γιαννακόπουλος
Blog «ΙΔΕΟπολις»
