Γράφει ο Δημήτρης Μασούρης, Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων
Aπό την περιοχή του ελατοφόρου βουνού της Πάρνηθας (του Οζά) κατέβαιναν οι «Νεφέλες», οι σεμνές θεές της βροχής, για να δροσίσουν την ξεραμένη γη της Αττικής, όπως μας περιγράφει και ο έξοχος Αριστοφάνης στις κωμωδίες του «Νεφέλες» και «Ειρήνη». Το υγιεινό νερό της Πάρνηθας επαινείται και η γονιμότητα της γης περιγράφεται στα αρχαία κείμενα με τους ωραιότερους χαρακτηρισμούς.
Αυτό το γνώριζε ο Αδριανός, γιατί είχε αυτοκρατορική έπαυλη στην Κηφισιά. Άνοιξε λοιπόν υδαταγωγούς, στέρνες και κινστέρνες. Οι πηγές της Πεντέλης ήταν άφθονες. Ο Κοκκιναράς ύδρευε σχεδόν όλα τα βόρεια προάστια. Συγκέντρωνε σε δεξαμενές τα νερά της Ντάπιας, του Μορτερό, από το Φασίδερι, το Οίον και κατέβαινε στη μεγάλη ρεματιά του Χαλανδρίου (Χαλά ντερέ), κατασκευάζοντας υδατοδεξαμενή, που συγκέντρωνε όλο το νερό του βορειοδυτικού (Ψαλίδι, Αρκούδα, Καλογρέζα) και ανατολικού διαμερίσματος της Αττικής για να το κατευθύνει στον Άγιο Δημήτριο Αμπελοκήπων και από εκεί στην ονομαστή δεξαμενή του Λυκαβηττού, αφήνοντας σημαντικά φρεάτια λιθόκτιστα όπως φαίνεται και στο χώρο του Ο.Α.Κ.Α.
Κατά την τεράστια υπόγεια διαδρομή του υδραγωγείου της υδρομάστευσης, το όρυγμα θα έπαιρνε και τα άλλα νερά της πευκοφόρας Πεντέλης και τα λιγοστά του ιαματικού σε βότανα Υμηττού (=του Τρελλού όπως τον ονόμαζαν)˙, μάζευαν και τα νερά από τις πηγές της Πεντέλης, Πηγής, Ντράφι, Λιούτσες, Σκριπούς και των άλλων μακρινών περιοχών, όπως των λουτρών της Αφροδίτης του Παλιάγιαννη, στραγγίζοντας τις περιοχές του ανατολικού Μαρουσιού. Έτσι φαίνεται και στις μοναδικές χαρτογραφήσεις. Χρειαζόμαστε όμως μια τελική και έγκριτη, του κεντημένου σχεδίου από ορύγματα και πηγάδια της τεράστιας διαδρομής του υδροφόρου ορίζοντα από επιλεγμένο προσωπικό.
Το Μαρούσι, η Κηφισιά, το Χαλάντρι, η ρεματιά του Χαλά ντερέ σχεδόν σφραγίστηκαν. Στο Χαλάντρι έμεινε μόνο μια πηγή, όταν αργότερα την περιποιήθηκε η Δούκισσα της Πλακεντίας, η πηγή στον Πλάτανο της Κηφισιάς, στο Μαρούσι τα λιονταράκια με μια αξιόλογη μέχρι τους καιρούς μας φλέβα νερού βορειοανατολικά του Συγγρού με συλλεκτήρες στον Αναβρυτά με μεγάλα φρεάτια του Ρεμβίκου, Δούση, Κοτζιά, Μιμηκόπουλου, Βορρέ, Χαλκιόπουλου. Ακόμη διασώθηκε λίγο˙ το Στροφύλλι, οι καταρράκτες του Διονύσου, της Μαγερίνας και μερικές άλλες, που αποκαλύφτηκαν μεταγενέστερα αποξηραμένες σε θεμέλια πολυκατοικιών.
Είναι γεγονός ότι κατά μήκος της ύπαρξης του υδραγωγείου υπάρχουν φρεάτια από τα οποία κατέβαιναν οι αρχαίοι ελεγκτές του Αδριάνειου υδραγωγείου για να ελέγξουν τη ροή του νερού ή για οξυγονοποίηση (να αναπνεύσει το νερό!).
Αργότερα κατά τους καιρούς μας κατέβαιναν στα φρεάτια και οι ιδιοκτήτες των καλλιεργειών σταριού, κριθαριού, βρώμης, ρεβυθιών κλπ για να πάρουν νερό να ποτίσουν τα ζώα τους ή ακόμη και να πιουν. « Ήταν ξάστερο και μπούζι» λένε˙ πότιζαν και τα ζώα. Το νερό, που έπιναν, το έβαζαν στις δερμάτινες τσότρες -όταν τελείωνε το κρασί τους- και τους κουβάδες τούς κρεμούσαν κάτω από τα κάρα τους, που κελαηδούσαν κατά τη μεταφορά τους στους φαγωμένους από τους τροχούς δρόμους ιδιαίτερα στην περιοχή του Σωρού-Σωροτζίκου έπαιζαν, πηγαίνοντας πέρα-δώθε το δικό τους ξέφρενο μουσικό τραγούδι. Όλοι οι δρόμοι ήταν χωματόδρομοι από την Καλογρέζα, Σωχώρια, Αχλαδόκαμπο, Δηλαβέρη, Μπραχάμι.
Σε πολλά σημεία του Μαρουσιού σώζονται φρεάτια ακόμη, τέτοιοι οβελίσκοι, δείγματα οικοδομικού εποπτικού ελέγχου του ύψους του Αδριανείου.
Και υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον να επισκεφθεί κανείς τους χώρους του Αδριανείου υδραγωγείου. Στο Χαλάντρι μπορείς να επισκεφτείς τους χώρους˙ σε άλλα μέρη δεν έχουν αποκαλυφθεί πλήρως. Χρειαζόμαστε έναν αποκαλυπτικό χάρτη, μια χαρτογράφηση των περιοχών, που περνούσε το υδραγωγείο. Θα ήταν ευχής έργο να γινόταν εγκαίρως, όπως προείπαμε.
Σε μεγαλύτερα ανοίγματα του υδραγωγείου υπάρχουν ολόκληρες (κιν)στέρνες με μαρμάρινους πάγκους παραμονής˙ οι στέρνες σε βάθος έχουν φροντιστεί να δίνουν άνεση στον επισκέπτη και στηρίζουν με κίονες τον ουρανό και ας βρίσκονται σε σαράντα ή και περισσότερα μέτρα βάθος. Στην πρόσφατη νέα αποχέτευση στο τέρμα της οδού Σαλαμίνος-Μαρούσι βρέθηκαν τεμάχια πλίνθινων πλακών υδραγωγείου.
Αλλά κανείς μέχρι σήμερα ειδικός δεν νομίζω πως έχει θέαση αυτών των θαυμάτων του Αδριάνειου υδραγωγείου. Μόνο ένθερμοι, μερικοί ενδιαφερόμενοι, περί της επιστήμης της υδροποσίας θα ενδιαφερθούν στην έρευνα της προέλευσης του θαυμάσιου κατάκρυου περιεχόμενου των φίλτρων του υπόγειου νερού˙ αλλά και πάλι με δισταγμό αμφιβολίας των προηγουμένων, αφού δεν έχει υποστεί τον υγειονομικό έλεγχο. Επικρέμαται πάντα ο κίνδυνος της αλλοίωσης των φίλτρων της γης και ο τολμών αποδεικνύεται ως μέτρον βλακείας, όπως έλεγαν και οι παλιοί σχολάρχες του Μαρουσιού. Σημειώνεται τούτο γιατί μερικοί ισχυρίζονται ότι είναι κατάλληλο για άντληση ή πιόσιμο. Και ενίσχυση του υπάρχοντος, όταν προφανώς θα εκλείψει. Κατάλληλο θα θεωρηθεί, όταν υποστεί τον αναγκαίο έλεγχο. Ωστόσο και για άρδευση είναι κατάλληλο σε κήπους και κατάβρεγμα δρόμων, όπως συνέβαινε με τους καταβρεχτήρες των παρελθόντων χρόνων.
Ωστόσο μια χαρτογράφηση από τους Δήμους των στοών, που διέρχεται το νερό του υδραγωγείου είναι αναγκαία. Η θαυμάσια αρχιτεκτονική των στοών ασφάλειας αποτελούν μνημεία τέχνης. Το χτίσιμο των αναπνευστήρων με λιθοδομία λίθινη, μαρμάρινη, πλίνθινη στους αεραγωγούς των στοών και τις δεξαμενές του νερού, είναι θαυμάσιο. Για να είναι ο χώρος επισκέψιμος πρέπει και να ηλεκτροδοτηθεί, προ πάντων όμως να φωτογραφηθεί και να ελεγχθεί ο υπόγειος χώρος της στοάς από ύπαρξη αρχαιοτήτων. Ο υπόγειος χώρος χρειάζεται απόλυτο έλεγχο ιδιαίτερα στο σημείο που γίνεται η σύνδεση με την πηγή του.
Λέγεται ακόμη ότι ο αυτοκράτορας είχε ενδιαφερθεί για το έργο του και την άνοιξη του 129 μ.Χ. σε μια μεγάλης διάρκειας επίσκεψή του στην Αθήνα έμεινε αρκετά στην Κηφισιά. Οι Αθηναίοι προς τιμή του όρισαν νέα φυλή, την Αδριανίδα, η οποία προστέθηκε ανάμεσα στην Ακαμαντίδα και την Οινηίδα φυλή. Αλλά σημειώνω ότι η αγάπη προς την Αθήνα και γενικότερα στην Ελλάδα του Αδριανού ήταν μεγάλη. Εκτός των Αθηνών και σε άλλα μέρη της χώρας έχτισε ιδρύματα ή υδραγωγεία. Αλλά και σε άλλες πόλεις της Ευρώπης και της Ασίας -όπου κατοίκησαν οι Ρωμαίοι- σώζονται ιδρύματα του Αδριανού, τα οποία και σήμερα ακόμη θαυμάζονται.
Ας μην αδρανοποιηθεί λοιπόν σήμερα η έρευνα γύρω από το υδραγωγείο· πρέπει να χαρτογραφηθεί και να επισημοποιηθεί, να το έχουν και οι Δήμοι απ’ όπου το υδραγωγείο διέρχεται και για να γίνουν έρευνες στις στοές του. Πρέπει να γίνουν επισκέψιμες, να αρχίσει ένα ερευνητικό έργο σ’ αυτές τις υδρομαστευτικές στοές, να μελετηθούν τα φρεάτιά τους στα κανάλια. Αν τυχόν αυτά εμπίπτουν και προσκρούουν σε άλλες μεταμορφώσεις σε σύγχρονες εγκαταστάσεις, να μελετηθούν οι τυχόν αλλοιώσεις και να τοποθετηθούν πινακίδες οδηγιών για πληρέστερη μελέτη καθοδήγησης των επισκεπτών.
Οι υπόγειοι αγωγοί πρέπει να είναι απόλυτη ανάγκη να ερευνηθούν και να γίνουν επισκέψιμοι. Αυτό θα ήταν ένα από τα πλέον αξιοθέατα έργα της αρχαίας υδραγωγίας – και πλείστα όσα θα μπορούσε να διδάξει τους επερχόμενους.
Διαβάστε επίσης: Σύγχρονος καθημαγμός του εδάφους
