Γράφει η
Μαρία Νεγρεπόντη – ∆ελιβάνη
Πρ. Πρύτανης του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας
ΜΕΡΟΣ Α’
Οι παγκόσμιες μεταβολές αναγγέλλονται σαρωτικές, παρότι δεν έλαβαν ακόμη την τελική τους μορφή.
Θα μας προβληματίσει, αρχικά, απόψε η μεταβολή του διεθνούς οικονομικού συστήματος, που άρχισε ήδη, αλλά τώρα ολοκληρώνεται με την εκλογή του νέου πλανητάρχη. Από ακραίας, δηλαδή, μορφής παγκοσμιοποίηση, εξελίσσεται σε προστατευτισμό, με κύριο όπλο την επιβολή δασμών.
Να σημειωθεί, ότι τα δύο αυτά συστήματα διεθνών συναλλαγών, εναλλάσσονται κάθε 50 περίπου χρόνια. Η εναλλαγή τους οφείλεται στο ότι, προς το τέλος των 50 ετών, τα μειονεκτήματά τους υπερβαίνουν τα πλεονεκτήματά τους. Πρόκειται, αναγκαστικά, για συνδυασμένη εφαρμογή και των δύο, στην οποία υπερισχύει το ένα επί του άλλου.
Να υπενθυμίσω ότι η παγκοσμιοποίηση επιβλήθηκε, από τις ΗΠΑ, που προσπάθησαν τότε να εξουδετερώσουν τον κίνδυνο περιθωριοποίησης τους, από την Ευρώπη ή την Ιαπωνία, που αναπτύσσονταν με ταχύτατους ρυθμούς. Και το αποτέλεσμα ήταν, εκτός από τα πολλαπλά προβλήματα και την κορύφωση των ανισοτήτων, η άνοδος της Κίνας, που ήδη απειλεί την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία της Αμερικής.
Περιττό να προσθέσω ότι αμφότερα τα συστήματα έχουν και πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, και το πρόβλημα είναι τι επιδιώκεται εκάστοτε από το καθένα απ’ αυτά, και πως εφαρμόζεται.
Στην περίπτωση του προστατευτισμού, που επανέρχεται με τον Τραμπ, υπάρχει μια πρωτοτυπία: ότι δηλαδή, αυτό το σύστημα, συμβιβάζεται καταρχήν με κρατικό παρεμβατισμό, και όχι ακραίο φιλελευθερισμό. Όμως, ένα από τα πρώτα σχετικά μηνύματα, στις ΗΠΑ, φαίνεται να υπερέχει ο οικονομικός φιλελευθερισμός, καθώς έχει ήδη αρχίσει σοβαρή περικοπή του δημόσιου τομέα.
Πρόκειται, κατά δεύτερον λόγο για το ότι τα κύρια χαρακτηριστικά της κυβέρνησης του νέου πλανητάρχη την κατατάσσουν στην κατηγορία των μη συστημικών, των μη παραδοσιακών κυβερνήσεων. Των κυβερνήσεων, που σε ολόκληρο τον πλανήτη, τα τελευταία χρόνια, τα νέα κυβερνητικά σχήματα εκτοπίζουν τα παραδοσιακά. Και γι’ αυτό, άλλωστε, οι παραδοσιακές εναπομένουσες κυβερνήσεις αποκαλούν, από αντίδραση και πανικό, τα νέα κυβερνητικά σχήματα, λαϊκίστικα και ακροδεξιά. Που, αναφορικά, με τον τελευταίο χαρακτηρισμό, δηλαδή τον ακροδεξιό, άλλοτε ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, και άλλοτε όχι, ενώ ο πρώτος, δηλαδή ο λαϊκισμός, είναι όντως αδιευκρίνιστο το τι ακριβώς περιλαμβάνει .
Ωστόσο, το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της κυβέρνησης Τραμπ, που δεν θα μπορούσε να επέλθει από καμία άλλη κυβέρνηση, είναι, όπως όλα δείχνουν, η κατάργηση των κανόνων, που μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ρυθμίζουν τις σχέσεις και τις αντιθέσεις των επιμέρους κρατών. Πρόκειται για το Διεθνές Δίκαιο και τους επί μέρους Διεθνείς Οργανισμούς.
Στο άρθρο μου αυτό θα αναφερθώ, πρώτον, στη νέα διεθνή οικονομική τάξη, και στις αναμενόμενες συνέπειές της, ενώ στο δεύτερο μέρος στη νέα διεθνή πολιτική τάξη.
Μέρος Ι. Η νέα διεθνής οικονομική τάξη
Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό του νέου πλανητάρχη, στον οικονομικό τομέα, εκφράζεται άριστα από το «Πρώτη η Αμερική» και «Η Αμερική θα ξαναγίνει μεγάλη». Δηλώσεις, που δεν άλλαξαν από την πρώτη του θητεία ως πλανητάρχη. Άλλαξαν, ωστόσο, τα μέτρα και οι μεθοδεύσεις της επίτευξής τους. Στα δύο αυτά ευχολόγια προβάλλει η αδιαφορία για το πως πορεύεται κάθε άλλη χώρα στον πλανήτη. Και η απολύτως ειλικρινής, αν και έμμεση ομολογία ότι τα μέτρα που θα ληφθούν, για την επίτευξη αυτού του στόχου, αποβλέπουν αποκλειστικά και μόνο στα συμφέροντα της Αμερικής.
Τα μέτρα
Τα μέτρα αυτά, όσα έχουν ήδη βγει στην επιφάνεια, είναι πρώτον η επιβολή δασμών, που εξυπακούεται ότι θα επιλεγούν με μοναδικό συμφέρον αυτό των ΗΠΑ, η σημαντική μείωση των αμυντικών δαπανών, η ενίσχυση της αυτάρκειας σε πολλούς κρίσιμους τομείς, η μείωση του εμπορικού ελλείμματος, αλλά και τα κλειστά σύνορα για μετανάστες. Η υλοποίηση των παραπάνω στόχων προβλέπεται να βοηθηθεί, πιθανότατα, από την υποτίμηση του δολαρίου, που θα καταστήσει φθηνότερα τα αμερικανικά προϊόντα.
Οι δασμοί στρέφονται προς το σύνολο του έξω κόσμου, στοχεύοντας, κατά περίπτωση σε αγαθά κάθε χώρας ή συνασπισμού χωρών, οι οποίες μεταξύ άλλων:
- συμπεριφέρονται ενοχλητικά, κατά τον Τραμπ
- ειδικότερα με την ΕΕ, όπως έγινε ξεκάθαρο, ο Τραμπ είναι θυμωμένος, για μια σειρά από λόγους, όπως ανάμεσα και σε άλλους, επειδή δεν δέχεται την ύπαρξη μη συστημικών κυβερνήσεων, επειδή δεν καταβάλλει την αναλογία χρεών της στο ΝΑΤΟ, αλλά και επειδή δεν αγοράζει αρκετά αμερικανικά αυτοκίνητα και αγροτικά προϊόντα, με αποτέλεσμα τη δημιουργία εμπορικού ελλείμματος στην Αμερική της τάξης των 300 εκατ. δολαρίων.
Ο Τραμπ εμφανίζεται, επίσης, πεπεισμένος ότι η ΕΕ δημιουργήθηκε για να καταστρέψει την Αμερική. Γι’ αυτό θέλει να την ταπεινώσει και να την τιμωρήσει, κάτι που ήδη έπραξε πολλαπλώς, αρχίζοντας με τις προσκλήσεις για την ορκωμοσία του, και όχι μόνο.
Αλλά, και πέρα από όλα τα άλλα, που δείχνουν αδιαφορία, ανυποληψία, μέχρι και πρόθεση για υποβάθμιση της ΕΕ, η ΕΕ είχε θέση απλού παρατηρητή, στις εγκάρδιες, όπως όλα δείχνουν συνομιλίες του Τραμπ με τον Πούτιν, για το τέλος του πολέμου στην Ουκρανία. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να δείξει περισσότερο την ανυποληψία του στην ΕΕ ό Τραμπ;
Ασφαλώς, αυτή η συμπεριφορά του Τραμπ, εναντίον της ΕΕ δικαιολογείται, εν μέρει τουλάχιστον, και από την ελαφρότητα της ΕΕ, που στράφηκε με χίλιους τρόπους, εναντίον του, πριν την εκλογή του. Μη θέλοντας να καταλάβει ότι στην παρηκμασμένη Δύση, και ειδικότερα στην Αμερική, υπήρχαν μόνο δύο υποψήφιοι για την προεδρία, και συνεπώς η εκλογή ήταν μόνο ανάμεσα σε αυτούς τους δύο.
Ολίγα περί δασμών
Οι δασμοί προκαλούν, καταρχήν πληθωρισμό, που επιβαρύνει τους καταναλωτές. Αλλά μπορεί και όχι αν η οικονομία που τους επιβάλλει, καταφέρει να εντείνει τη δραστηριότητά της. Ακόμη, κατά περίπτωση, η επιβολή δασμών ενδέχεται να καταλήξει στον περιορισμό της τιμής αγαθών, στα οποία έχουν επιβληθεί, αν οι παραγωγοί αποφασίσουν περιορισμό της τιμής προσφοράς τους. Ακόμη, η επιβολή δασμών ενδέχεται να αποβλέπει στην προστασία παραγωγικών τομέων εθνικής σημασίας στο εσωτερικό της χώρας. Και, βεβαίως, η επιβολή δασμών προκαλεί αντίποινα σε δασμούς.
Το αν δικαιολογείται ή όχι η επιβολή δασμών, εξαρτάται από το τι επιδιώκεται μέσω της επιβολής τους. Ειδικότερα, η Αμερική, όπως όλα δείχνουν, πηγαίνει αρκετά πίσω στο χρόνο, επαναφέροντας τη θεωρία του Friedrich List, με βάση την οποίαν, οι δασμοί βοηθούν την προσπάθεια εκβιομηχάνισης της οικονομίας, μακριά από τον ανταγωνισμό. Σήμερα, γίνεται δεκτό, ότι καμία χώρα, που εκβιομηχανίστηκε στο παρελθόν, δεν θα το κατάφερνε χωρίς να επιβάλει δασμούς στις εισαγωγές της. Και ακριβώς, όσο και αν είναι συζητήσιμο, το αν δηλαδή μπορεί μια χώρα, ήδη εκβιομηχανοποιημενη, να επιδοθεί σε αυτή την προσπάθεια, εκ νέου, στον 21ο αιώνα, ο Τραμπ φαίνεται να το έχει αποφασίσει ότι είναι δυνατόν. Και δεν είναι ο μόνος, γιατί και η ΕΕ το αντιμετωπίζει, ως αντίδραση στις κινεζικές εξαγωγές.
Παρότι ο Τραμπ ουδόλως ενδιαφέρεται για τις επιπτώσεις της επιβολής δασμών στον υπόλοιπο κόσμο, προβλέπεται, ωστόσο, ότι αυτοί θα περιορίσουν γύρω στο 2% την παγκόσμια ανάπτυξη.
Για την Ελλάδα, η οποία καρκινοβατεί, ούτως ή άλλως, θα υποστεί μικρή επιδείνωση, δεδομένου ότι οι εξαγωγές της προς τις ΗΠΑ είναι χαμηλές. Ωστόσο, κάτω από ορισμένες συνθήκες που είναι ήδη πιθανόν να συμβούν, δηλαδή αν παύσει η χώρα μας να είναι υποχρεωμένη να ακολουθεί την υπερβολική λιτότητα και την παγκοσμιοποίηση εντός της ΕΕ. Η Ελλάδα, τότε, θα είχε πιθανότητες να ομαλοποιήσει την οικονομία της, προστατευμένη από τους δασμούς, μακριά από τον ανταγωνισμό, να μην εξαρτάται πια σε συντριπτικό βαθμό από τον τριτογενή τομέα, ακριβώς, χάρη στη βοήθεια επιβολής δασμών.
Μια ματιά στις πιθανές επιπτώσεις των δασμών στην ΕΕ
Η ΕΕ,και χωρίς τους δασμούς του Τραμπ, βρίσκεται σε δεινή θέση, κυρίως, εξαιτίας των κάκιστων αποφάσεών της, στον πόλεμο της Ουκρανίας. Γενικά, δεν μπόρεσε ή δεν ήθελε να κατανοήσει, ότι οι κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας, θα κατέστρεφαν την ίδια, ενώ θα βοηθούσαν τη Ρωσία, να είναι η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα με σχετικά υψηλό ρυθμό ανάπτυξης, σε πείσμα του πολέμου. Οι δασμοί κινδυνεύουν να είναι ένα πολύ επικίνδυνο χτύπημα, εναντίον της ΕΕ, παρότι διαφαίνονται κάποιες ελπίδες στον ορίζοντα. Και τούτο, επειδή ο Τραμπ φαίνεται να μην ενδιαφέρεται για την ΕΕ, διότι στην παρούσα φάση δεν είναι σε θέση να του προσφέρει κάτι σημαντικό, αλλά και κυρίως επειδή μακροχρόνια ο πληθυσμός της συρρικνώνεται με επικίνδυνο ρυθμό.
Θα σημειώσω σε ορισμένες ήδη διαφαινόμενες αντιδράσεις εναντίον των δασμών του Τραμπ, που ενδεχομένως θα περιορίσουν τον δυσμενή τους αντίκτυπο στον υπόλοιπο κόσμο, και θα βοηθήσουν την ΕΕ να μην καταρρεύσει:
- Το Μεξικό και ο Καναδάς, ήδη, αναζητούν εντατικοποίηση των εμπορικών τους σχέσεων με την ΕΕ, και το ίδιο και η Κίνα.
- Αναφορικά με την Κίνα, εναντίον της οποίας κυρίως στοχεύουν οι δασμοί , να παρατηρήσω ότι ο Τραμπ, έπαυσε να καταφέρεται με την παλιά του σφοδρότητα, εναντίον της.
Θα έλεγα, ότι μέσω των δασμών, η Αμερική επιδιώκει να κερδίσει χρόνο, προκειμένου να αυξήσει τον βαθμό αυτάρκειάς της σε είδη κυρίως υψηλής τεχνολογίας, αλλά και να επιχειρήσει νέα εκβιομηχάνιση ταυτόχρονα βέβαια να επιφέρει πλήγμα στην Κίνα.
Η αντίδραση της Κίνας, είναι η επιδίωξη στενότερων εμπορικών σχέσεων με την ΕΕ, και οπωσδήποτε έχει εξασφαλισμένη και την ανερχόμενη ζήτηση δικών της προϊόντων, από τους BRICS. Οι δασμοί, εξάλλου, δεν προβλέπεται να βλάψουν σε μεγάλο βαθμό την Κίνα, η οποία εφαρμόζει σχέδιο αύξησης της εσωτερικής ζήτησης, επιστρατεύοντας για πρώτη φορά στην ιστορία της και τις υπηρεσίες, η ζήτηση για τις οποίες ήταν ανέκαθεν σε μικρότερο ποσοστό, σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο, ενώ ήδη έχουν αυξηθεί σημαντικά.
Η αντίδραση των χρηματιστηρίων στην εξαγγελία ενός εμπορικού πολέμου ήταν έντονα αρνητική, αλλά δεν προβλέπεται να διαρκέσει.
Πέρα, όμως, από τις επί μέρους απόψεις και προβλέψεις, να υπενθυμίσω ότι οι τελικές επιπτώσεις ενός εμπορικού πολέμου, είναι απρόβλεπτες και φυσικά διαφορετικές για την κάθε οικονομία που συμμετέχει σ’αυτόν.
Η ΕΕ εξοπλίζεται
Σε αυτή τη δυσμενή συγκυρία, και σε αντίθεση με τον Τραμπ, ο οποίος φαίνεται ότι δεν αναμένει πολέμους, γιατί προφανώς πιθανό ξέσπασμά τους εξαρτάται από δικές του αποφάσεις, η ΕΕ έχει αποφασίσει να εξοπλιστεί. Και τούτο, σε πείσμα της κακής οικονομικής της κατάστασης, εξαιτίας προφανώς της οποίας δεν κατέστη δυνατή η έναρξη υλοποίησης του σχεδίου Draghi, που απέβλεπε στην ανόρθωσή της, μέσω εκβιομηχάνισης. Ακριβώς το ποσό του σχεδίου Draghi, που θα πήγαινε για βελτίωση της οικονομικής της κατάστασης, και είχε υπολογιστεί σε 800 δισεκατομμύρια ευρώ, παρότι δεν έχει ακόμη εξασφαλιστεί αυτό το ποσό, αποφασίστηκε να διατεθεί για την άμυνά της. Η σπασμωδική, όπως μοιάζει, αυτή απόφαση της ΕΕ οφείλεται προφανώς στη σαφή προθυμία του Τραμπ, να εξακολουθήσει να εγγυάται, μέσω του ΝΑΤΟ, την ασφάλεια της ΕΕ. Ιδίως και επειδή η παρουσία του ΝΑΤΟ θα είναι περιττή σε έναν κόσμο, ειρηνικό και χωρίς πολέμους, με τη μορφή που φαίνεται να επιθυμεί να επιβάλει ο Τραμπ. Αλλά, πώς θα πληρώσει αυτό τον εξοπλισμό της η ΕΕ, προφανώς, χωρίς να ελπίζει βοήθεια από την Αμερική; Οπωσδήποτε, θα είναι υποχρεωμένη να εγκαταλείψει το Σύμφωνο Σταθερότητας, δηλαδή την υπερβολική λιτότητα.
Ωστόσο, και παρότι η ΕΕ όφειλε από τη στιγμή της σύστασής της να μεριμνήσει για την άμυνά της, κάτι που δεν έκανε όπως και πολλά άλλα, η απόφασή της αυτή μοιάζει αρκετά προβληματική στην παρούσα συγκυρία. Και τούτο, διότι η κήρυξη πολέμου, θα έλεγα ότι μάλλον αποκλείεται, με βάση τις εμφανώς αντίθετες προθέσεις της υπερδύναμης. Και, ακόμη, γιατί από δηλώσεις αξιωματούχων Ευρωπαίων, ο κίνδυνος που νομίζουν ότι βλέπουν έρχεται από τις δήθεν επεκτατικές τάσεις της Ρωσίας. Η διάθεση αυτού του τεράστιου κονδυλίου, από την ΕΕ για άμυνα, σίγουρα την περιθωριοποιεί ακόμη περισσότερο, χωρίς και να είναι στην πόρτα της ο ρωσικός επεκτατισμός. Εκτός, και αν οι παραγγελίες για την άμυνα γίνουν, κυρίως, εντός της ΕΕ, οπότε θα αναθερμάνουν κάπως την οικονομία της.
Στο επόμενο φύλλο το ΜΕΡΟΣ Β’
