Γράφει ο
Χρήστος Στρυφτός
Ιστορικός
Στο άκουσμα της έκρηξης της Ελληνικής Επανάστασης το 1821, η τότε ελληνική κοινωνία έσπευσε να συνδράμει στον μεγάλο αυτό εθνικοαπελευρωτικό αγώνα για την ανεξαρτησία της πατρίδας της. Η επαναστατημένη ελληνική κοινωνία, από τους απλούς χωρικούς και κτηνοτρόφους μέχρι τους κοτζαμπάσηδες και τους προεστούς, ήσαν χριστιανοί ορθόδοξοι. Ειδικά για την εποχή εκείνη προεπαναστατικά αλλά και επαναστατικά, η ελληνική κοινωνία ήταν βαθιά θρησκευόμενη, καθώς είχε κατορθώσει να διατηρήσει σε ολόκληρη τη διάρκεια του οθωμανικού ζυγού το βυζαντινό θρησκευτικό εθιμοτυπικό, κι αυτό άλλωστε ήταν κάτι επιπλέον ώστε να την χαρακτηρίσει και να τη διαφοροποιήσει από τους μουσουλμάνους κατακτητές της. Ένα λοιπόν βασικό στοιχείο το οποίο λειτούργησε ως ιδεολογικός πυρσός και ως αδιάσπαστος συνδετικός κρίκος πίστης μεταξύ των επαναστατημένων Ελλήνων ήταν η Ορθοδοξία.
Για το συγκεκριμένο ζήτημα, η περίπτωση της Ελληνικής Επανάστασης ξεχωρίζει από άλλες επαναστάσεις της σχετικά κοντινής ιστορικής περιόδου. Η Αμερικανική και η Γαλλική Επανάσταση αποτέλεσαν τους φορείς του Διαφωτισμού και των φιλελεύθερων ιδεών, γεγονός το οποίο συναντάμε και στην Ελληνική Επανάσταση μέσα από τις επαναστατικές φυλλάδες του Ρήγα Φεραίου αλλά και τα λόγια κείμενα του Αδαμάντιου Κοραή. Όμως οι Αμερικανοί και οι Γάλλοι είχαν να αντιμετωπίσουν άλλου είδους εχθρούς στις επαναστάσεις τους. Για το Εικοσιένα ο εχθρός των Ελλήνων ήταν αλλόγλωσσος και αλλόθρησκος, δηλαδή γλώσσα και θρησκεία δυο χαρακτηριστικά τα οποία αποτελούν τον πυρήνα της εθνικής ταυτότητας και συνείδησης ενός έθνους – λαού. Ο χριστιανισμός και δη η Ορθοδοξία έγινε ένα βασικό και χρήσιμο εργαλείο για τον πνευματικό ξεσηκωμό του υπόδουλου ελληνικού έθνους.
Η Φιλική Εταιρεία, η καρδιά της οργάνωσης και του συντονισμού της Επανάστασης, εμπεριείχε στους όρκους των μελών της στοιχεία ορθόδοξης πίστης και λατρείας όπως το ιερό Ευαγγέλιο, παρουσία ιερέα και χριστιανικά σύμβολα. Η Φιλική Εταιρεία άλλωστε χρησιμοποιούσε ορθόδοξους ιερείς για τις τελετουργίες της, αλλά και μέλη του ανώτατου ορθόδοξου κλήρου τα οποία και αποτελούσαν ξεχωριστές τάξεις της όπως ήταν οι «Ποιμένες» και οι «Αρχιποιμένες».
Η προθυμία του ορθόδοξου ελληνικού κλήρου για συμμετοχή στον αγώνα δεν αρκέστηκε μόνον στους κύκλους των συνωμοτικών αντιοθωμανικών επαναστατικών οργανώσεων, αφού παρατηρούμε την ενεργό δράση του στα πεδία των μαχών και στα κηρύγματα υπέρ του ξεσηκωμού του Γένους. Συγκεκριμένα, μητροπολίτες όπως ο Π. Πατρών Γερμανός, ο Νεόφυτος Ταλαντίου και ο Σαλώνων Ησαΐας αξιοποιήσαν το κύρος του αξιώματός τους και τη συναισθηματική απήχηση που είχε ο λόγος τους στον τότε βαθιά θρησκευόμενο ελληνικό λαό ώστε να τον κινητοποιήσουν επιτυχώς στις τοπικές εξεγέρσεις. Έτσι ο Π. Π. Γερμανός με τον επίσκοπο Βρεσθένης Θεοδώρητο «υψώνουν» τα επαναστατικά λάβαρα στον Μωριά ενώ ο Ταλαντίου Νεόφυτος με τον μητροπολίτη Σαλώνων Ησαΐα και τον διάκονο Αθανάσιο Γραμματικό ξεσηκώνουν τη Ρούμελη.
Όλα αυτά συνέβαιναν ενώ παράλληλα η θέση της τότε επίσημης ορθόδοξης Εκκλησίας δηλαδή του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως ήταν να καταδικάζει με μια σειρά από αφοριστικές εγκυκλίους και αναθέματα την Επανάσταση και τους αγωνιστές της. Συνεπώς μιλάμε για μια δυνητική εκκοσμίκευση του εν Ελλάδι ορθόδοξου κλήρου, ο οποίος στην πιο ριζοσπαστική του μορφή αψηφά την κατευθυνόμενη από την Πύλη πολιτική του Πατριαρχείου και ταυτίζεται με τους «αφορισμένους αιρετικούς εθνικιστές» ήρωες του 1821.
Σήμερα στη δημόσια ιστορία αλλά και στο σύνολο της νεότερης ελληνικής ιστοριογραφίας σχετικά με τη συνεισφορά της Ορθοδοξίας στο Εικοσιένα, έχει ηγεμονεύσει κυρίως για κοινωνικούς και πολιτικούς λόγους η ερμηνεία της στάσης που κράτησε ο εκάστοτε Μιλλέτ – μπασί υποτελής του Σουλτάνου. Η Ιστορία όμως μιλά πάντα με τεκμήρια καταμαρτυρώντας την παρουσία της Ορθοδοξίας άλλοτε αποτυπωμένη στις φλογερές προκηρύξεις του Αλ. Υψηλάντη και στα ηρωικά απομνημονεύματα του Ι. Μακρυγιάννη και άλλοτε να αντηχεί μέσα από τους ένδοξους λόγους του Παπαφλέσσα και του Γέρου του Μωριά.
Πηγές:
• Χ. Γιανναράς, «Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα», εκδόσεις: ΙΚΑΡΟΣ, Αθήνα, 2021
• π. Γ. Μεταλληνός, «Ήθος Ελευθερίας – Ερευνητικές συμβολές στην ιστορία και θεολογία της ρωμαίικης ελληνικότητας», εκδόσεις: ΑΡΜΟΣ, Αθήνα, 2019
