Γράφει η Πέγκη Φαράντου
Διδάκτωρ Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών, συγγραφέας – ζωγράφος
Η τηλεόραση ανοίγει, το σπίτι κατακλύζεται από ήχους, ομιλίες και εικόνες. Ο παρουσιαστής εμφανίζεται στο κέντρο της οθόνης και πλαισιώνεται από τους συμπαρουσιαστές του. Πίσω από τον παρουσιαστή μια γιγαντοοθόνη, παρουσιάζει εικόνα για όσα λέγονται.
Το πρώτο θέμα της ημέρας, η παραβατικότητα και η βίαιη συμπεριφορά νέων. Στην οθόνη παρουσιάζονται, με καλυμμένα πρόσωπα, νέοι να γρονθοκοπούν συμμαθητή τους και κάποιοι άλλοι να βιντεοσκοπούν το θέαμα, πριν το θύμα καταλήξει στο νοσοκομείο. Ο παρουσιαστής εκφράζει την ανησυχία του στο κοινό του. Στην οθόνη ακολουθεί συζήτηση για την παραβατικότητα από διάφορους προσκεκλημένους.
Κάποιος χτύπησε συμμαθητή του και τον τραυμάτισε σοβαρά, κάποιος σκότωσε τη γυναίκα του, κάποιος τους γονείς του, κάποιος χτύπησε τα παιδιά του, κάποιος πήρε ένα όπλο και σκόρπησε τον θάνατο σε ένα εμπορικό κέντρο στις ΗΠΑ, κάποιος σκότωσε συμμαθητές του σε σχολείο στο Βελιγράδι. Ο δεκαεξάχρονος Ιγκόρ, στη Βραζιλία, σκότωσε τους γονείς του, όταν του πήραν το κινητό του τηλέφωνο. Ο δεκαεπτάχρονος Ρικάρντο, στην Ιταλία, δολοφόνησε αδερφό και γονείς χωρίς κανέναν ιδιαίτερο λόγο, όπως ανέφερε ο ίδιος στην κατάθεσή του. Ο Μπάμπης, στα Γλυκά Νερά Αττικής, σκότωσε τη γυναίκα του Καρολάιν, μπροστά στα μάτια του παιδιού του. Η δεκαεπτάχρονη, από το Μαρούσι Αττικής, σκότωσε την ερωμένη της.
Εκατοντάδες είναι τα περιστατικά βίας από ανθρώπους κάθε ηλικίας και των δύο φύλων. Βία μέσα στην οικογένεια, στο σχολείο, στην εργασία, στον δρόμο.
Οι ερωτήσεις που προκύπτουν είναι ξεκάθαρες. Ποιες είναι οι αιτιατές σχέσεις κάτω από τις οποίες προκύπτει αυτή η βία; Γιατί οι νέοι άνθρωποι εμφανίζουν όλο και πιο συχνά παραβατικές συμπεριφορές και συμπεριφορές βίας που φτάνουν μέχρι τη δολοφονία; Γιατί τα περιστατικά βίας παρουσιάζουν αύξηση και γιατί εμφανίζονται σε ολοένα και μικρότερες ηλικίες; Γιατί ένας άνθρωπος γίνεται κάποια στιγμή της ζωής του φονιάς;
Στην προσέγγιση ενός τέτοιου θέματος, οι ερωτήσεις είναι το ίδιο σημαντικές με τις απαντήσεις. Τόσο οι ερωτήσεις όσο και οι απαντήσεις σε σημαντικά θέματα θέλουν ιδιαίτερη προσοχή. Τον δρόμο σε ένα τέτοιο έργο μας τον δείχνει η επιστημονική έρευνα. Θα δανειστούμε εδώ το πεδίο της Ιατρικής. Έχουμε έναν ασθενή που πάσχει, πονάει. Δεν έχει νόημα να πουν οι φίλοι και οι γνωστοί τι πιστεύουν για τον πόνο του. Χρειαζόμαστε σαφή εικόνα του προβλήματος. Την εικόνα μάς τη δίνει η εξέταση και οι στοχευμένες ερωτήσεις. Όταν έχουμε την εξέταση μπορούμε να δράσουμε και να έχουμε αποτέλεσμα και θεραπεία.
Το θέμα εδώ είναι η βία. Ένα θέμα με παραμέτρους σε πολλές επιστήμες που πρέπει να συνυπολογιστούν. Αυτό στην επιστημονική έρευνα και σκέψη είναι θεμιτό. Ο διεπιστημονικός διάλογος είναι υποχρέωση των επιστημόνων στη διεξαγωγή συμπερασμάτων.
Γιατί λοιπόν ένας άνθρωπος γίνεται κάποια στιγμή της ζωής του φονιάς, ασκεί σωματική ή ψυχολογική βία σε έναν ή και περισσότερους ανθρώπους;
Η απάντηση ξεκινά με ένα άλλο ερώτημα: «γιατί όχι;». Γιατί να μην το κάνει; Γιατί ένας άνθρωπος να μην προβεί σε βίαιες πράξεις;
Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει σε μια απαιτητική καθημερινότητα. Πολλά και διαφορετικά είναι τα ερεθίσματα και οι προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει καθημερινά. Άλλα προκαλούν χαρά, άλλα έκπληξη, άλλα όμως ταραχή. Ο άνθρωπος χαίρεται, λυπάται, νευριάζει, θυμώνει, χάνει την ψυχραιμία του. Ένα ολόκληρο σύστημα χαρακτηριστικών δρα σαν προστατευτικό πλέγμα από το να μη πράξει βίαια, να μη φωνάξει, να μη χειροδικήσει, να μη γίνει φονιάς. Αυτό το προστατευτικό πλέγμα είναι αυτό που διαφοροποιεί τον άνθρωπο από το να είναι ένα κτήνος μέσα σε αγέλη. Αυτό το προστατευτικό πλέγμα, είναι ένας ηθικός φραγμός που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο και έχει σημαντικές παραμέτρους.
Μια από αυτές είναι η σκέψη, η διανόηση. Ο άνθρωπος σκέπτεται. Η σκέψη οδηγεί σε διάλογο, σε συζήτηση, στο να μιλάει και να ακούει τον συνομιλητή του, στο να λύνει τις διαφορές του με τον διάλογο. Η Ελλάδα, πρώτη στον κόσμο, έδειξε τον δρόμο και έριξε φως στον λόγο, μέσω της Φιλοσοφίας. Στην πόλη των Αθηνών, ο άνθρωπος σκέπτεται, φιλοσοφεί, αγαπά τη σοφία, συζητά για τον κόσμο και τη θέση του σε αυτόν.
Η Ελλάδα ρίχνει το φως στον άνθρωπο ως πολιτικό ον. Ο άνθρωπος δημιουργεί, διαβάζει, ασχολείται με τα κοινά, τις τέχνες, παράγει πολιτισμό. Ο άνθρωπος ζει και ενεργεί μέσα στην κοινωνία, ως κοινωνικό ον, ακολουθεί κανόνες. Ζει μέσα στον περιβάλλοντα χώρο και έχει και με το περιβάλλον σχέση σεβασμού. Ο άνθρωπος πιστεύει στον Θεό. Η Ελλάδα ως χώρα Χριστιανών Ορθόδοξων πιστεύει στον Χριστό. Ο Χριστιανισμός διδάσκεται στα σχολεία και μεταδίδεται ο λόγος του Ευαγγελίου που κηρύττει την αγάπη. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο άνθρωπος δεν εκφράζεται με τη βία. Μέσα στον πολιτισμό δεν υπάρχει βία.
Η βία δεν προκύπτει μόνη της· η βία καλλιεργείται και ενισχύεται. Πώς ενισχύεται η βία; Με δύο τρόπους. Με αυτά που γίνονται αλλά και με αυτά που δεν γίνονται. Στην παρούσα περίπτωση, αυτά που δεν γίνονται είναι πιο σημαντικά. Αυτό που γίνεται είναι να ενισχύεται η βία με κάθε τρόπο. Ένας από τους τρόπους είναι μέσω της μετάδοσης πληροφοριών – ειδήσεων. Τα Μέσα Ενημέρωσηςς αναλύουν τη βία με κάθε λεπτομέρεια, αφιερώνοντας δυσανάλογα μεγάλο χρόνο με την υπόλοιπη ειδησιογραφία. Η βία «πουλάει», από τη βία προκύπτει τηλεθέαση στα κανάλια αλλά και στα υπόλοιπα ενημερωτικά μέσα. Οι ειδήσεις των φόνων είναι θέματα πρώτης γραμμής και όσοι ασχολούνται με τη «παραγωγή» τέτοιων ειδήσεων στέκονται στις λεπτομέρειες. Τι είπαν οι γείτονες, πώς μαχαίρωσε το θύμα ο φονιάς, τι μέσα χρησιμοποίησε. Ολόκληρα επιτελεία στέλνονται για την κάλυψη τέτοιων γεγονότων.
Η παρουσίαση αυτών των θεμάτων με αυτόν τον τρόπο, δεν γίνεται για την ενημέρωση αλλά εξυπηρετεί άλλους σκοπούς. Η βία «πουλάει», το κακό «πουλάει». Τα Μέσα Ενημέρωσης παρουσιάζουν με όλους τους τρόπους τη βία και εξοικειώνουν, ολοένα και πιο πολύ, τον δέκτη με αυτή. Η ίδια η παρουσίαση της βίας είναι αυτή που την προάγει, την ενδυναμώνει και την εδραιώνει. Η είδηση δεν ελέγχεται από κανέναν ως προς τον τρόπο που αυτή μεταδίδεται, καθώς και για τις επιπτώσεις της στην ψυχική ζωή των ανθρώπων που τη λαμβάνουν. Η βία υπερπροβάλλεται στην ειδησιογραφία. Η βία ενισχύεται στον κινηματογράφο, στη μουσική, σε πλήθος ηλεκτρονικών παιχνιδιών, των οποίων η βία αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό. Ο κατάλογος δεν σταματά εδώ σε αυτά που γίνονται και ενισχύουν τη βία.
Ας δούμε τώρα τι είναι αυτά που δεν γίνονται και ενισχύουν τη βία, ιδιαίτερα στους νέους ανθρώπους. Ενώ οι τρόποι με τους οποίους ενισχύεται η βία και το κακό είναι χιλιάδες, το καλό δεν προβάλλεται. Το καλό «δεν πουλάει». Οι νέοι όχι μόνο το βλέπουν αυτό αλλά το ζουν καθημερινά. Το καλό είναι κοπιαστικό, το κακό εύκολο. Η μουσική βιομηχανία προβάλλει τον επιτυχημένο τραγουδιστή μέσα σε ακριβά αμάξια, περιτριγυρισμένο από γυναίκες διαθέσιμες για όλα, να μιλάει ανοιχτά για κοκαΐνη και άφθονο χρήμα. Το χρήμα είναι στόχος και επιθυμία. Η κοινωνία το προβάλλει ως υπέρτατο αγαθό. Με το χρήμα γίνονται όλα και αντιμετωπίζονται όλα. Με το χρήμα αγοράζεις επιθυμίες, γίνεσαι ό,τι θέλεις, δεν σε αγγίζει ο νόμος, γίνεσαι άτρωτος. Αυτά βλέπουν οι νέοι. Οι νέοι βλέπουν τους γονείς τους να εργάζονται σε δυο δουλειές και να μη τα βγάζουν πέρα και τους παρουσιαστές της τηλεόρασης να ζουν σε βίλες και να απολαμβάνουν ανέσεις. Βλέπουν τη δημόσια παιδεία με σοβαρές ελλείψεις και την ιδιωτική όχι. Οι νέοι δεν παρακολουθούν απλά αλλά ζουν μέσα σε αυτές τις συνθήκες. Πού είναι τα διαφορετικά πρότυπα, πού είναι τα πνευματικά ιδεώδη, πού είναι ο πολιτισμός, οι τέχνες; Όλα αυτά κατέληξαν να είναι θεωρία και ερωτήσεις σε τηλεπαιχνίδια: «Ποιος έγραψε τον Εθνικό Ύμνο, ο Όμηρος, ο Ρίτσος ή ο Σολωμός;», ο χρόνος τελείωσε.
Οι νέοι δεν διδάσκονται πολιτισμό αλλά βομβαρδίζονται από στεγνές πληροφορίες που στο τέλος η μνήμη τους δικαιολογημένα αποβάλλει. Τα παιδιά πηγαίνουν φροντιστήριο από το Δημοτικό μέχρι το Λύκειο, δεν έχουν καθόλου ελεύθερο χρόνο. Οι γονείς τους δουλεύουν συνέχεια για να καλύψουν τις σπουδές τους και τα έξοδα που όλο αυξάνονται. Ένας αγώνας δρόμου, που για να ανταπεξέλθουν δεν βλέπονται ποτέ καθότι δεν υπάρχει χρόνος. Οι πόλεις έχουν γίνει απάνθρωπες. Μόνο στην επαρχία τα παιδιά ξεχύνονται στους δρόμους με τα ποδήλατα.
Στο κέντρο του σπιτιού η τηλεόραση, ο παρουσιαστής δείχνει εικόνες βίας των νέων και αναρωτιέται , γιατί οι νέοι εκδηλώνουν βίαιη συμπεριφορά…
