Γράφει η Πέγκη Φαράντου, Διδάκτωρ Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών, Συγγραφέας – Ζωγράφος.
Είναι κάποιες εικόνες, που αποτελούν μέρος μιας ταυτότητας. Μιας ταυτότητας, που δεν έχει σχέση με αριθμούς, φορολογικά μητρώα, barcodes και τεχνητή νοημοσύνη. Εικόνες φαινομενικά ασήμαντες, στην πραγματικότητα όμως σημαντικές. Εικόνες που κατέγραψαν μια εποχή και ένα τμήμα της ιστορίας. Μέσα στα μεγάλα όρια της ιστορίας του Ελληνικού Πολιτισμού, με την Αρχαιότητα, το Βυζάντιο, την Ορθοδοξία, τις Τέχνες, τα Γράμματα, υπάρχουν και αυτές οι εικόνες, που αποτελούν μέρος μιας ταυτότητας. Της ταυτότητας του Έλληνα.
Αυτές τις εικόνες, πρέπει κανείς να τις αναγνωρίσει. Να τις διακρίνει μέσα από την ίδια την ιστορία, τις μνήμες και τις καταγραφές. Μέσα στα λογοτεχνικά κείμενα των κλασικών Ελλήνων συγγραφέων, μέσα στην τέχνη, τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα αλλά και την επιστήμη, τη λαογραφία και την ορθοδοξία.
Εικόνες μιας Ελλάδας του χθες, μπορεί κανείς να δει και στις ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου. Οι ελληνικές ταινίες, παρότι είχαν ως σκοπό, τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή που δημιουργήθηκαν, να παρουσιάσουν κάποια συγκεκριμένη ιστορία, αποτέλεσαν σημαντικές καταγραφές της Ελλάδας σε συγκεκριμένες χρονικές στιγμές. Κατέγραψαν, άλλες περισσότερο και άλλες λιγότερο συνειδητά, πολλά στοιχεία που σήμερα έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Τα στοιχεία αυτά θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα σε έναν ευρύτερο διάλογο. Έναν διάλογο με σκοπό την επαναξιολόγηση πολλών θεμάτων. Στοιχεία που αφορούν το σήμερα, τις ανθρώπινες σχέσεις των Ελλήνων, των συνθηκών διαβίωσης, τη συνύπαρξη με άλλες εθνότητες, τα χαρακτηριστικά της καθημερινότητας, την ψυχική ισορροπία και την ευτυχισμένη διαβίωση των πολιτών.
Οι Ελληνικές ασπρόμαυρες ταινίες, με τις λιγότερες, σε σχέση με σήμερα, δυνατότητες λήψεων, καταγράφουν διάφορες ιστορίες. Παρότι οι σκηνοθέτες του παρελθόντος μας παρουσιάζουν τις περισσότερες φορές ένα καλό υλικό, μεγαλύτερη σημασία έχει μια έμμεση καταγραφή.
Μαζί με τις ιστορίες που παρουσιάζονται, καταγράφονται και οι συνθήκες ζωής των Ελλήνων και των πόλεων. Έχουμε μια καλή καταγραφή των μεγάλων πόλεων, συνήθως της Αθήνας. Οι ιστορίες των ταινιών του ελληνικού κινηματογράφου, διαδραματίζονται συνήθως στην πρωτεύουσα. Η Αθήνα αποτελεί για τις περισσότερες ταινίες τον χώρο στον οποίο διαδραματίζονται. Καταγράφουν συνήθως θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο τη συγκεκριμένη εποχή. Η νέα αλλά φτωχή κοπέλα που ερωτεύεται τον πλούσιο νέο και έρχεται σε ρήξη με την οικογένειά του. Η υπηρέτρια που έφυγε από την επαρχία και πήγε να δουλέψει στην πόλη για να έχει μια καλύτερη ζωή. Έρωτες, γάμοι, κοινωνικές σχέσεις, δυσκολίες της καθημερινότητας.
Στο πίσω μέρος των ιστοριών, η Αθήνα. Νεόδμητα κτίρια, μαγαζιά, δρόμοι, πάρκα.
Οι πολίτες περπατούν στην πόλη. Τα πεζοδρόμια είναι καθαρά και φιλοξενούν και από κάποια δέντρα. Οι πόρτες των σπιτιών είναι συνήθως ανοιχτές, σπάνια κλειδωμένες. Οι άνθρωποι, δεν λαμβάνουν ιδιαίτερα μέτρα προστασίας, τόσο στην Αθήνα όσο και στην ελληνική επαρχία. Εγκληματικότητα δεν υπάρχει. Στην επαρχία τα καλοκαίρια, πολλές είναι οι φορές που το κρεβάτι τοποθετείται σε υπαίθριο χώρο. Οι άνθρωποι κοιμούνται στην αυλή, στον κήπο, κάτω από τη σκιά ενός δέντρου.
Οι πολυκατοικίες έχουν αρχίσει να καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της πόλης. Οικοδομούνται χωρίς ιδιαίτερη πρόβλεψη για χώρους πρασίνου αλλά αυτό είναι κάτι που ακόμη δεν γίνεται αισθητό στην παρούσα εικόνα που παρουσιάζουν οι ταινίες. Τα διαμερίσματα των νέων πολυκατοικιών της εποχής, είναι το ζητούμενο της αστικοποίησης. Πολλοί είναι αυτοί που φεύγουν από την επαρχία και εγκαθίστανται στις μεγάλες πόλεις. Τα διαμερίσματα των πολυκατοικιών έχουν πολύ μικρά μπαλκόνια που με τα βίας χωρούν ένα μικρό τραπέζι. Η αρχιτεκτονική εξυπηρετεί τις συγκεκριμένες ανάγκες. Οι άνθρωποι ζούσαν περισσότερο έξω, στην πόλη, παρά στα διαμερίσματα. Χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων δεν υπήρχε γιατί τη συγκεκριμένη εποχή δεν υπήρχε κάποιο πρόβλημα. Το ένα διαμέρισμα με το άλλο βρίσκεται σε επικοινωνία. Ένα λεπτό τζάμι συνήθως χωρίζει δύο διαμερίσματα στο μπαλκόνι, όπου ο ένας ένοικος συνηθίζεται να μιλά με τον άλλο. Στο ισόγειο βρίσκεται ένα διαμέρισμα που παραχωρείται στον θυρωρό. Άλλο ένα επάγγελμα που χάθηκε στον χρόνο. Ο θυρωρός είναι ο επιβλέπων ολόκληρης της πολυκατοικίας. Φροντίζει για τις ανάγκες που έχει, εκτελεί εργασίες μάστορα και φροντίζει για την ασφάλεια των ενοίκων. Σε μια εποχή που πολλά θέματα πολιτικών ελευθεριών δεν ήταν δεδομένα, ο θυρωρός είχε πολλές φορές τον ρόλο του καταδότη, ο big brother της εποχής.
Το ελληνικό καφενείο καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση (έχει γίνει ιδιαίτερη αναφορά σε ειδικό κεφάλαιο, Το Ελληνικόν Καφενείον και η σημασία του στις ανθρώπινες σχέσεις). Το καφενείο αποτελεί τόπο πολιτικών και κοινωνικών συζητήσεων. Τόπο συνάντησης και συντήρησης κοινωνικών σχέσεων.
Το πεζοδρόμιο. Ένα μικρό κομμάτι στο πλάι του δρόμου. Λαμβάνει συνήθως τη φροντίδα των γειτόνων που μένουν κοντά. Από την άνοιξη και μετά αποτελούσε σημείο που φιλοξενούσε καρέκλες στις οποίες κάθονταν οι περίοικοι. Καρέκλες που στην αρχή ήταν ξύλινες και στο κάθισμά τους είχαν παχύ πλέγμα από ψάθα. Αυτό το ψάθινο πλέγμα, ανανεωνόταν από ειδικό τεχνίτη που τις επιδιόρθωνε όταν χαλούσαν. Το επάγγελμα αυτό (του καρεκλά) χάθηκε μέσα στον χρόνο. Με την εφεύρεση του πλαστικού, οι καρέκλες αντικαταστάθηκαν από πλαστικές. Οι πλαστικές καρέκλες πωλούνταν από πλανόδιους πωλητές, που τις είχαν στοιβαγμένες πάνω σε αγροτικά αυτοκίνητα. Μέχρι και σήμερα διατηρείται, συνήθως στην επαρχία, η εικόνα αυτή.
Η καρέκλα βγαίνει στο πεζοδρόμιο, συνήθως το απόγευμα όπου έχει πέσει ο ήλιος και έχει αρχίσει να δροσίζει. Οι καρέκλες καταλαμβάνονται από ανθρώπους που κουβεντιάζουν και παρακολουθούν την κίνηση. Παρακολουθούν την περατζάδα (σημείο από όπου περνά κόσμος). Τα σημεία που παρατηρείται κίνηση είναι αγαπητά. Οι άνθρωποι κάθονται και σχολιάζουν. Στις ελληνικές ταινίες, κάποιες γυναίκες της γειτονιάς, κάθονται κοντά η μία στην άλλη και κοτσομπολεύουν. Τους καλοκαιρινούς μήνες κρατούν βεντάλιες για να κάνουν αέρα. Οι βεντάλιες κινούνται γρήγορα και νευρικά, στα γυναικεία χέρια, κάνουν αέρα και κρύβουν τα αιχμηρά σχόλια. Διάφορες εικόνες, φαινομενικά ασήμαντες, πολλές φορές αστείες και πολύ μακρινές.
Στο πεζοδρόμιο δεν βγαίνουν μόνο καρέκλες. Μια μικρή ψησταριά μπορεί να ψήσει έναν μικρό μεζέ για όλη τη γειτονιά. Στο ίδιο πεζοδρόμιο κάνει τη βόλτα της και ολόκληρη η κοινωνία. Η οικογένεια βγαίνει στην πόλη, περπατά, δεν απειλείται, δεν φοβάται.
Σημαντικό είναι και το περίπτερο στην πόλη. Τα μικρά μαγαζάκια που υπάρχουν μόνο στην Ελλάδα. Το περίπτερο ήταν μια παροχή από το κράτος σε ανθρώπους που έμειναν ανάπηροι στον πόλεμο. Τα περίπτερα διέθεταν και τον Τύπο. Η εφημερίδα ήταν πολύ σπουδαία. Η εικόνα των ανθρώπων να διαβάζουν εφημερίδα ήταν σύμβολο της ελευθερίας ανά τον κόσμο. Την ανάγνωση της εφημερίδας ακολουθούσε η συζήτηση συνήθως πολιτική και η ανταλλαγή απόψεων ή και διενέξεων.
Στην πλατεία, τα παιδιά παίζουν μπάλα, μήλα, κρυφτό και άλλα παιχνίδια. Χωρίς κινητά, χωρίς εντοπισμό, ελεύθερα. Τα πόδια τους, βρώμικα από το παιχνίδι και το χώμα. Νέες κοπέλες περπατούν με τα καλοραμμένα από τις μοδίστρες φορέματα. Ένας σκύλος κοιμάται ήσυχα έξω από μια ταβέρνα. Σε ένα ζαχαροπλαστείο σερβίρεται πάστα σοκολατίνα και αμυγδάλου, καφές και κρύο νερό…
Οι εικόνες αυτές και πολύ περισσότερες, παρουσιάζουν μια Ελλάδα με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Μια Ελλάδα με εξωστρέφεια, με όμορφες κοινωνικές σχέσεις, με ήθη και έθιμα, με τέχνες, γράμματα, μουσική, φιλοξενία, με πίστη στη θρησκεία, με πολιτικό λόγο. Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι αποτέλεσμα μιας γενικότερης ελληνικής παιδείας με βαθιές ρίζες στον χρόνο.
