Ο θάνατος του Ευγένιου Σπαθάρη δεν βύθισε στη θλίψη μόνο το Μαρούσι, αλλά και το πανελλήνιο. Η θρυλική φωνή του Καραγκιόζη δεν θ’ ακουστεί πια ζωντανά από κανένα παιδικό αυτί. Τα αεικίνητα χέρια του δεν θα ξανακουνήσουν, με τον μαγικό τρόπο που μόνο αυτά ήξεραν, τις φιγούρες του Μπαρμπα-Γιώργου, του Βεληγκέκα, του Μορφονιού και τόσων άλλων πίσω από λευκό σεντόνι, υπό το φως των κεριών αρχικά και του λαμπτήρα στη συνέχεια.
Για τον καλλιτέχνη Ευγένιο Σπαθάρη τι να πρωτογράψει κανείς; Ευτυχώς, υπάρχουν άλλοι συνάδελφοι, περισσότερο κατάλληλοι από την αφεντιά μου, για να του πλέξουν εγκώμια και να τον συνοδεύσουν με αυτά στο αγύριστο ταξίδι. Η στήλη θα ήθελε ν’ ασχοληθεί με όσα αντιπροσώπευε ο πρωταγωνιστής της ζωής του Σπαθάρη, ο Καραγκιόζης. Και γράφουμε «αντιπροσώπευε» γιατί, κατά την άποψή μας, είχε από καιρό πάψει να… μιλά στις ψυχές των μικρών παιδιών. Τον έχουν αντικαταστήσει οι νέες κινούμενες τηλε-δημιουργίες, με τα φανταχτερά ρούχα, τις υπερφυσικές δυνάμεις, την επιθετική ψυχολογία. Ας είναι…
Στο άγγελμα της δυσάρεστης είδησης κι αναπολώντας τον Καραγκιόζη των παιδικών μου χρόνων, προσπάθησα να καταλάβω τι αντιπροσώπευε αυτός η ήρωας. Μπήκα, μάλιστα, στον πειρασμό να συζητήσω γι’ αυτόν με δυο αξιόλογους -κατά την κρίση μου- ανθρώπους.
Ο πρώτος, με «κατακεραύνωσε», λέγοντάς μου ότι ουδέποτε συμπάθησε τον Καραγκιόζη. Αιτιολόγησε δε την άποψή του, αναφέροντας ότι, για εκείνον, η παραδοσιακή φιγούρα του Θεάτρου Σκιών αντιπροσώπευε ό,τι χαμηλότερο για τον Έλληνα. Συμβόλιζε τον ραγιά, που έγλυφε, έσκυβε το κεφάλι, έτρωγε καρπαζιές και, τελικώς, οδηγούσε με το παράδειγμά του στην ψυχική υποταγή του λαού. Αν και η κριτική αυτή μ’ αιφνιδίασε αρχικά, με μια δεύτερη σκέψη τη βρήκα αρκετά ενδιαφέρουσα.
Ο άλλος συνομιλητής μου είχε εντελώς διαφορετική άποψη για τον Καραγκιόζη. Γι’ αυτόν, ο ήρωας του Ευγένιου Σπαθάρη συγκέντρωνε πάνω του όλα τα στοιχεία που επέτρεψαν στον Έλληνα να επιβιώσει στο πέρασμα των αιώνων και, μάλιστα, κάτω από συνθήκες που άλλοι λαοί θα είχαν εξαφανιστεί από προσώπου γης. Τα επίθετα που συνόδευσαν την κριτική του συνομιλητή μου για τον Καραγκιόζη ήταν «καταφερτζής», «διπλωμάτης», «φιλότιμος», «έντιμος» κ.ο.τ.
Ξαφνικά, βρέθηκα με δύο εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις για τον παιδικό μου ήρωα. Τι ήταν, τελικά, ο Καραγκιόζης; Έξυπνος και διπλωμάτης ή δειλός και κατεργάρης; Και οι δυο συνομιλητές μου υποστήριζαν με πάθος τις απόψεις τους. Και στους δυο έβρισκα αρκετά πειστικά επιχειρήματα.
Μετά από αρκετό προβληματισμό, μου φαίνεται ότι κλίνω περισσότερο να υιοθετήσω μια θέση μεταξύ των δυο συνομιλητών. Κι αυτό όχι για να «κρατήσω ισορροπίες» ή ν’ αποφύγω την ταύτιση με μια από τις δυο πλευρές, αλλά γιατί εκτιμώ ότι ο Καραγκιόζης αποτύπωνε, όσο κανένας άλλος, αυτό το ανερμήνευτον της ελληνικής φύσης. Εκεί που νομίζεις ότι ο Έλληνας έχει παραιτηθεί και είναι έτοιμος για οποιοδήποτε συμβιβασμό, εκεί μπορεί να ξεσηκωθεί και να φέρει τα πάνω κάτω.
Αναμφίβολα, ο Καραγκιόζης δεν ήταν ήρωας. Δεν είχε τη λεβεντιά του Μπαρμπα-Γιώργου, ο οποίος άρπαζε τη γκλίτσα και αλοίμονο σε όποιον βρισκόταν μπροστά του. Ωστόσο, είχε τις ικανότητες ενός καλού διπλωμάτη, ο οποίος -συναισθανόμενος τη σωματική αδυναμία του- προσπαθούσε με εύστροφους τρόπους να γυρίσει ακόμη και την πιο δύσκολη κατάσταση προς όφελός του.
Επίσης, ο Καραγκιόζης ήταν λίγο ωφελιμιστής και κατεργαράκος, αλλά ταυτόχρονα δεν έχανε ποτέ το φιλότιμο και την μπέσα του.
Με λίγα λόγια, είχε μέσα του πολλά ελληνικά στοιχεία, τα οποία προσπαθούμε να κρύψουμε ή να «λουστράρουμε», αλλά δεν μπορούμε να σβήσουμε από το εθνικό DNA μας. Και γιατί να το κάνουμε, άλλωστε; Αν βασιστούμε στις εκτιμήσεις του ανταποκριτή των λονδρέζικων Times στην Ελλάδα, John Carr, που μίλησε στην ΑΜΑΡΥΣΙΑ, κάθε ευρωπαϊκός λαός περιχαρακώνεται στα σύνορά του. Κατά τον ίδιο, ο Γάλλος θέλει να αισθάνεται Γάλλος, ο Ιταλός Ιταλός κ.λπ.
Ισχύει, άραγε, το ίδιο για τον Έλληνα; Στο σημείο αυτό η καταφατική απάντηση «σηκώνει πολύ νερό». Τουλάχιστον σε επίπεδο ηγεσίας μάλλον το αντίθετο συμβαίνει. Μακάρι η Ελλάδα ν’ ακολουθούσε την… πολιτική του Καραγκιόζη στις διεθνείς της σχέσεις. Σε τελευταία ανάλυση, από την «κυριλέ» υποχώρηση-ταπείνωση των κουστουμαρισμένων γιάπηδων, προτιμούμε τις τακτικές υποχώρησης του Καραγκιόζη, οι οποίες του επέτρεπαν στο τέλος να κάνει το δικό του.
Θα μου πείτε, γίνεται με «καραγκιοζιλίκια» πολιτική; Και θα σας απαντήσω κι εγώ μ’ ερώτηση: Ποιος λαός και σε ποια χρονική στιγμή της Ιστορίας, κέρδισε έστω κι ένα πόντο στη διεθνή σκακιέρα, σκύβοντας διαρκώς το κεφάλι;
Γι’ αυτό επιμένω. Μπορεί ο Ευγένιος Σπαθάρης να… έδυσε πριν μερικά 24ωρα, αλλά ο ήρωάς του είχε κλείσει τα μάτια χρόνια πριν. Και πώς να ήταν διαφορετικά τα πράγματα, αφού αυτά που συμβόλιζε ήταν και είναι τόσο «ντεμοντέ», όχι μόνο για τα σαλόνια της «υψηλής κοινωνίας», αλλά και για εκείνα των υπολοίπων «μεσοαστών», δηλαδή αρκετών από εμάς, που προσπαθούμε με κάθε μέσο ν’ αναρριχηθούμε ψηλότερα;
Νομίζω ότι τον Καραγκιόζη τον χάσαμε για πάντα από μέσα μας. Γι’ αυτό και δεν τόλμησα ν’ αναφέρω την απώλεια του Σπαθάρη στην κόρη μου. Φοβόμουν ότι θα γυρνούσε να με ρωτήσει «και ποιος είναι αυτός ο Καραγκιόζης;». Κι άντε μετά εγώ να προσπαθώ να της εξηγήσω για παραδόσεις, κληρονομιές και τα σχετικά. Άσε, δηλαδή, που ο παιδικός μου ήρωας είναι ελάχιστα ανταγωνιστικός σε σχέση με τους δικούς της.
Ασπρόμαυρος ο δικός μου, πολύχρωμοι οι δικοί της.
Φουκαριάρης ο δικός μου, νέοι & ρωμαλαίοι οι δικοί της.
Παρελθόν ο δικός μου, μέλλον -δυστυχώς εφιαλτικό- οι δικοί της.
Η αυλαία που έπεσε στη ζωή του Ευγένιου Σπαθάρη έκλεισε οριστικά και μια μεγάλη περίοδο της πνευματικής ζωής κάποιων από εμάς. Ωστόσο, η ελπίδα, όπως μας δίδαξε και ο Καραγκιόζης, δεν πεθαίνει ποτέ. Έτσι, αντί για λυπητερούς αποχαιρετισμούς, ας χαρίσουμε στον Ευγένιο Σπαθάρη τη χαρά να βλέπει ετούτο το έθνος των Ελλήνων να τα καταφέρνει για άλλη μια φορά και να γυρίζει την κατάσταση υπέρ του…
Θάνος Σταθόπουλος







































































































