Στη δίνη της οικονομικής κρίσης που ταλανίζει εδώ και τρία χρόνια τη χώρα μας, η οποία αποτελεί την κορυφή του παγόβουνου μιας βαθύτερης κρίσης, που είναι κρίση αξιών, όλοι οι Έλληνες, ειδικοί και «ειδικοί», αλλά και εμείς οι υπόλοιποι, οι απλοί πολίτες, προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τα αίτιά της. Και είναι γεγονός ότι τα εξωτερικά αίτια της ελληνικής κρίσης, έχουν σχέση με τα διαρθρωτικά προβλήματα του ευρωπαϊκού και παγκόσμιου καπιταλισμού.
Toυ Δηµήτρη Σουλιώτη
Το πράγμα όμως γίνεται πολύ δυσκολότερο, όταν αναζητούμε τα εσωτερικά αίτια της κρίσης. Εδώ, σύμφωνα και με την άποψη ενός θείου μου, που ζει στη Γερμανία -χίλιοι Γερμανοί, μία γνώμη, χίλιοι Έλληνες, χίλιες γνώμες (μάλλον ένδειξη παρανοϊκής συμπεριφοράς)- επικρατεί κομφούζιο. Μέσα σ’ αυτό το κομφούζιο λοιπόν των ερμηνευτικών εκδοχών των εσωτερικών αιτιών της ελληνικής κρίσης, καταθέτω και εγώ άλλη μία, ψυχολογικής υφής…
Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη εκδοχή, η κρίση οφείλεται στην παρανοϊκή νοοτροπία και συμπεριφορά των Ελλήνων. Και είναι φυσικό να με ρωτήσετε θυμωμένα: Μπορούμε, έτσι αβασάνιστα, να καταλήξουμε στη γνωμάτευση ότι οι Έλληνες είναι παρανοϊκοί; Εδώ πρέπει σαφώς να δηλώσουμε, ότι δεν μιλάμε για χαρακτηρισμούς ατόμων, σύμφωνα με τους ορισμούς των διαταραχών προσωπικότητας του DSM της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρίας, αλλά για απλή παρατήρηση νοοτροπιών και συμπεριφορών. Ας ανατρέξουμε όμως καλύτερα για περισσότερα επιχειρήματα στις απόψεις των ειδικών.
Η παράνοια, κατά τον φιλόσοφο Στέλιο Ράμφο, έχει σχέση όχι με την έλλογη αναφορά στην εξωτερική πραγματικότητα, αλλά με τη φορτισμένη συναισθηματικά. Ειδικότερα, όπως η επαφή με τον χώρο και τα πράγματα, όταν βρισκόμαστε στο σκοτάδι, περνά μέσα από τα αισθήματα του φόβου και της αβεβαιότητας, έτσι και στην παράνοια, οι σκέψεις περί τα πράγματα διαμορφώνονται υπό την επίδραση του ψυχισμού και του όποιου συναισθήματος τον κατέχει. Στο βιβλίο του «Η λογική της παράνοιας», ο Ράμφος αναφέρει ότι η παράνοια δεν αποτελεί διακριτή νόσο, ιδιαίτερη παθολογική οντότητα, αλλά εκδηλώνεται με ελαφρύτερη ή βαρύτερη μορφή στη ζωή των ανθρώπων ως κατάσταση πνευματική. Είναι κάτι που κυμαίνεται μεταξύ της ειδικής νοοτροπίας, οπότε τη συναντούμε σε πολύ μεγάλους αριθμούς, και της ψυχικής εκτροπής, την οποία χαρακτηρίζει παθολογική εμμονή σε ιδέες, που ο άνθρωπος διαμορφώνει υπό την πίεση του συναισθηματικού του κόσμου και όχι από επαφή με την πραγματικότητα.
Οι παρανοϊκές διαταραχές και οι συνακόλουθες συμπεριφορές, συνδέονται με έντονα αισθήματα καταδίωξης, αναίτια υποψία και δυσπιστία, θυμό, οργή, εχθρότητα, κατάχρηση εμπιστοσύνης, στοιχεία που δυσκολεύουν τις σχέσεις με τους άλλους. Επίσης, συνδυάζονται γενικότερα με αυταπάτες, ανελαστικές υποχονδριακές επιλογές και υψηλή επένδυση στις σταθερές συναισθηματικές καταστάσεις. Άλλα χαρακτηριστικά των υποκειμένων είναι μια διαρκής αγωνία ότι τους υποβλέπουν και συνωμοτούν εναντίον τους και η υιοθέτηση ανάλογης αμυντικής στάσης, η υπερβολική ευθιξία, προϊόν μιας ιδιαίτερης σημασίας που δίνουν για τον εαυτό τους, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η αίσθηση ότι έχουν πάντα δίκιο, με συνέπεια να δημιουργείται μονίμως ατμόσφαιρα έντασης, που δυσκολεύει τη συγχώρηση των άλλων και συντηρεί μια φιλόνικη, πεισματική και στενόμυαλη συμπεριφορά.
Επίσης, ο γνωστός Έλληνας ψυχίατρος Ματθαίος Γιωσαφάτ υποστηρίζει ότι «οι Έλληνες είναι ένας λαός ανώριμος, με έντονες τάσεις παράνοιας και ως εκ τούτου με χαμηλή αίσθηση αυτοεκτίμησης, η οποία με τη σειρά της τους οδηγεί είτε να υπεραμύνονται, είτε να διακατέχονται από αισθήματα υπερβολικής ανωτερότητας, θεωρώντας πως όλοι και όλα εξαρτώνται απ’ αυτούς».
Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω και παρατηρώντας την ελληνική κοινωνία, μια κοινωνία ανοχής και συνενοχής, ποιες διαφορές μπορούμε να διακρίνουμε με τις παρανοϊκές καταστάσεις; Και μήπως δεν είναι η προσπάθεια αντιμετώπισης αυτών ακριβώς των καταστάσεων, που οδηγεί στη λογική των πανίσχυρων, ιδιοτελών δεσμών αίματος, τόπου, πίστης και συντεχνίας, δηλαδή στη λογική των ανελεύθερων κλειστών κυκλωμάτων του πελατειακού κράτους και τελικά στη διαφθορά και στην κρίση αξιών, στην υπερχρέωση και την οικονομική κρίση; Αλλά και επιμέρους φαινόμενα, όπως η τεράστια ελληνική γραφειοκρατία, δεν θα μπορούσαν να αποδοθούν στη διεστραμμένη λογική, προϊόν της παρανοϊκής καχυποψίας; Πώς είναι δυνατόν να μη δημιουργηθεί κρίση όταν τα άτομα μιας κοινωνίας, λειτουργώντας παρανοϊκά, ζουν σύμφωνα με το αίσθημα και όχι τη λογική; Πώς είναι δυνατόν να μη δημιουργηθεί κρίση όταν όλοι -άξιοι και ανάξιοι- θέλουν επιτακτικά και άμεσα να γίνουν επιστήμονες, ευκατάστατοι, βολεμένοι, παρακάμπτοντας νόμους και δικαιώματα των άλλων; Είναι μόνο θέμα κακής πολιτικής τάξης, ή είναι κάτι πολύ ισχυρότερο, που πηγάζει από τα βάθη του εθνικού ασυνείδητου, που καμιά πολιτική τάξη όσο ικανή και ηθική και αν είναι δεν μπορεί να δαμάσει;
Όταν μια ολόκληρη κοινωνία -ή τουλάχιστον η πλειοψηφία των μελών της- εμφανίζει παρανοϊκές νοοτροπίες και συμπεριφορές, τότε το «παρα-νοείν» για τη συγκεκριμένη κοινωνία ταυτίζεται με το «νοείν» και η παράνοια, ως κάτι καθημερινό και συνηθισμένο, καθίσταται η κυρίαρχη «λογική». Χαρακτηριστικό παράδειγμα η οδηγητική συμπεριφορά των Ελλήνων μοτοσικλετιστών και η συνδικαλιστική των συνδικαλιστών των ΔΕΚΟ και γενικά των συντεχνιών. Το πρόβλημα, σ’ αυτή την περίπτωση, δεν αφορά τους πολλούς που κινούνται στο πεδίο του «παρά- νοείν» και οι οποίοι, σαν τους κατοίκους του σπηλαίου του Πλάτωνα, ζουν στον δικό τους κόσμο με τα δικά τους κριτήρια, αλλά τους άλλους, εντός και εκτός της χώρας, που εφαρμόζουν διαφορετικά κριτήρια, τα οποία έχουν ως σημεία αναφοράς την πραγματικότητα και τον ορθολογισμό.
Όταν ένα από τα μέλη μιας οικογένειας, παρουσιάζει ψυχικό πρόβλημα, η συμπεριφορά των υπολοίπων μελών κινείται συνήθως κατά μήκος δύο αξόνων. Είτε υποχωρούν συνεχώς στις απαιτήσεις του ψυχικά ασθενούς, πράγμα που οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στη χειροτέρευση της κατάστασης, είτε θέτουν όρια στη συμπεριφορά του, όπως προτείνουν και οι ψυχίατροι. Στη δεύτερη περίπτωση, υπάρχουν αυξημένες πιθανότητες θεραπείας, αλλά και μικρές πιθανότητες συναισθηματικής έκρηξης και καταστροφής… Η ελληνική πολιτική τάξη ακολούθησε την πρώτη μέθοδο με τα γνωστά αποτελέσματα, η τρόικα με το μνημόνιο τη δεύτερη. Υπάρχει άραγε βραχυχρόνια θεραπεία της παράνοιας; Τα αποτελέσματα της θεραπείας αναμένονται…
