Γράφει η Αθανασία Καραμούτα
Δημοσιογράφος
Στις 31 Αυγούστου, ένας μεγάλος σεισμός των 6,6 Ρίχτερ χτύπησε το Αφγανιστάν, αφήνοντας πίσω του πάνω από 2.200 νεκρούς και 3.600 τραυματίες. Πολλοί σώθηκαν. Πολλές όχι.
Χιλιάδες γυναίκες που επέζησαν από τον σεισμό έμειναν αβοήθητες κάτω από τα χαλάσματα, χωρίς καμία ιατρική περίθαλψη. Ο λόγος; Οι σκληροί περιορισμοί των Ταλιμπάν, που με νομοθεσία απαγορεύουν σε τυχαίους άνδρες, ακόμα και στους διασώστες, να τις αγγίξουν. Την ίδια στιγμή, οι γυναίκες απαγορεύεται να εργασθούν ως διασώστριες. Σε πολλές περιοχές, οι διασώστες τις έσπρωχναν στην άκρη ή τις αγνοούσαν εντελώς, περιμένοντας να εμφανιστεί κάποιος συγγενής για να επιτρέψει την επαφή. Πολλές γυναίκες ανασύρθηκαν νεκρές τραβώντας τες μόνο από τα ρούχα τους, ώστε να αποφευχθεί οποιαδήποτε επαφή με το δέρμα τους.
Στο χωριό Ντεβαγκάρ, μια από τις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο, οι διασώστες χρειάστηκαν 20 ώρες για να φτάσουν. Όταν εμφανίστηκαν, οι γυναίκες κρύφτηκαν πίσω από τους μισογκρεμισμένους τοίχους των σπιτιών τους μόλις είδαν ότι η ομάδα διάσωσης αποτελούνταν αποκλειστικά από άνδρες, σύμφωνα με έναν από αυτούς που μίλησε στην Telegraph.
Στο Αφγανιστάν, η ισότητα είναι κυριολεκτικά ζήτημα ζωής και θανάτου. Σήμερα οι φωνές των γυναικών του Αφγανιστάν έχουν, πλέον, σιωπήσει. Ακόμα και όταν αυτές πεθαίνουν…
Η κυβέρνηση των Ταλιμπάν (παστού: طالبان), μια από τις πιο ακραίες και καταπιεστικές κυβερνήσεις της σύγχρονης ιστορίας στα δικαιώματα των γυναικών, έχει σταδιακά υπονομεύσει και αποσιωπήσει τις γυναίκες σε κάθε πτυχή της ζωής τους. Το θεοκρατικό καθεστώς τους κατηγορείται από την οπτική γωνία της δυτικής σκέψης ως βάναυσο σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς εφαρμόζουν με τον πιο αυστηρό τρόπο τη σαρία, προσπαθώντας να δημιουργήσουν ένα γνήσιο ισλαμικό κράτος.
Οι γυναίκες έχουν αποκλειστεί πλήρως κοινωνικά από τη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση, τους έχει απαγορευτεί η εργασία (με την εξαίρεση ελάχιστων επαγγελμάτων), η κυκλοφορία στους δρόμους χωρίς συνοδό, ακόμη και η ομιλία. Οποιαδήποτε προσπάθεια αντίστασης ή διαμαρτυρίας καταπνίγεται βίαια, με φυλακίσεις, βασανιστήρια και εξαφανίσεις.
Από τη σοβιετική εισβολή και τον πόλεμο το 1979, το Αφγανιστάν δεν έχει επιτύχει βιώσιμη ειρήνη. Οι περίοδοι εμφυλίου πολέμου μεταξύ ένοπλων ομάδων και της κυβέρνησης που υποστηρίζονται από διαφορετικές ομάδες ξένων δυνάμεων, οδήγησαν τελικά στην κατάληψη της εξουσίας από τους Ταλιμπάν το 1996. Μετά από τέσσερις δεκαετίες παρατεταμένων συγκρούσεων και εκτεταμένων στρατιωτικών επεμβάσεων στις οποίες εμπλέκονται οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και άλλοι, το Αφγανιστάν παραμένει ένα από τα πιο εύθραυστα και πληγέντα από συγκρούσεις περιβάλλοντα στον κόσμο.
Το καθεστώς στο Αφγανιστάν τοποθετεί παραδοσιακά τις γυναίκες υποδεέστερα των ανδρών. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Amir Habibullah (1901-1919) δόθηκε στις γυναίκες κάποιος βαθμός αναγνώρισης, εκτός της μητρότητας και της νοικοκυράς. Μόνο ο Mahmood BegTarzi διαφώνησε με τους υπερβολικά προστατευτικούς περιορισμούς στις γυναίκες και επικαλέστηκε ότι το Ισλάμ δεν αμφισβητεί την εκπαίδευση στις γυναίκες. Το θεωρούσε «ισλαμικό» να παράσχει στις γυναίκες την ευκαιρία να λειτουργήσουν πλήρως στην κοινωνία. Το 1964, για πρώτη φορά στην ιστορία του Αφγανιστάν, το Σύνταγμα της χώρας έδωσε επίσημα ίσα κοινωνικά, πολιτικά και νομικά δικαιώματα στους άνδρες και τις γυναίκες.
Το 1978, την εξουσία ανάλαβε το καθεστώς Ταράκι, το οποίο τήρησε φιλοσοβιετική στάση. Μέχρι την ανατροπή του το 1980, το καθεστώς αυτό εισήγαγε μερικές προοδευτικές μεταρρυθμίσεις. Μεταξύ άλλων, απαγόρευσε τους γάμους που είχαν κανονιστεί χωρίς τη συναίνεση της γυναίκας, αναγνώρισε το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες, και επέτρεψε τη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική. Επίσης, προχώρησε στην αντικατάσταση παραδοσιακών θρησκευτικών νόμων με κοσμικούς. Αποτυχίες υπήρχαν και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου στις αρχές της δεκαετίας του 1990, με τους Ταλιμπάν να καταλαμβάνουν την εξουσία το 1996, βυθίζοντας τη χώρα στο σκοτάδι για ακόμη μια φορά.
Σε διαφορετικά χρονικά σημεία στην ιστορία, παρόλο που οι μεταρρυθμίσεις για την ενδυνάμωση των γυναικών είχαν εισαχθεί, δεν οδήγησαν σε σημαντική αλλαγή ή όφελος. Είτε αντιτάχθηκαν στις μεταρρυθμίσεις ισχυρές φυλετικές ή θρησκευτικές ομάδες, είτε απορρίφθηκαν από τις πατριαρχικές δυνάμεις.
Η χώρα βρίσκεται πλέον υπό τον έλεγχο των Ταλιμπάν από το 2021, μετά την αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων, ενώ άλλα τμήματα βρίσκονται υπό τον έλεγχο αμφισβητούμενων βίαιων εξτρεμιστικών ομάδων. Με αυτοσχέδια εκρηκτικά, παλιά́ Καλά́σνικοφ και εκτοξευτές RPG απέναντι σε drones, δορυφορική́ τεχνολογία και υπερσύγχρονο οπλισμό́, οι Ταλιμπάν βγήκαν κερδισμένοι, έχοντας επιβάλει τον δικό́ τους νόμο στο Αφγανιστάν. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις είναι μια σχεδόν καθημερινή πραγματικότητα, η φτώχεια είναι ευρέως διαδεδομένη και η διαφθορά ενδημική.
Μετά την κατάκτηση της Καμπούλ, οι Ταλιμπάν επέβαλαν σοβαρούς περιορισμούς στις γυναίκες· τους αρνήθηκαν βασικά δικαιώματα και αντιμετώπισαν κρίση που απείλησε την ίδια την ύπαρξή τους. Μερικοί από τους περιορισμούς ήταν πλήρης απαγόρευση των γυναικών να εργάζονται εκτός των σπιτιών τους, συμπεριλαμβανομένων επαγγελμάτων όπως οι εκπαιδευτικοί, οι γιατροί και οι μηχανικοί, η απαγόρευση της μελέτης στο σχολείο, το πανεπιστήμιο ή σε οποιοδήποτε άλλο εκπαιδευτικό ίδρυμα, η συμμετοχή στη δημόσια ζωή και ο πλήρης περιορισμός στην κίνηση των γυναικών έξω από τα σπίτια τους χωρίς mahram. Υπό το καθεστώς των Ταλιμπάν, η ζωή των γυναικών στη χώρα είχε γίνει χειρότερη σε σύγκριση με οποιοδήποτε άλλο χρονικό διάστημα στην ιστορία και την κοινωνία του Αφγανιστάν.
Οι Ταλιμπάν αντιτάχθηκαν σθεναρά στην εκπαίδευση των κοριτσιών και επέβαλαν πολύ αυστηρούς κανόνες για την εμφάνιση των γυναικών στο κοινό. Οι γυναίκες δεν μπορούσαν πλέον να πάνε στα καθήκοντά τους, στα σχολεία και στο πανεπιστήμιο. Τέτοιοι περιορισμοί έβλαψαν τον δημόσιο τομέα και ιδιαίτερα το εκπαιδευτικό σύστημα καθώς λειτουργούσαν κυρίως από γυναίκες. Εκτός από την αντίθεση με τη γυναικεία παρουσία στο κοινό, ο πρωθυπουργός Hekmatyar είχε απαγορεύσει τα πλάνα γυναικών στην τηλεόραση και τις φωτογραφίες γυναικών σε εφημερίδες και περιοδικά.
Σε πολιτισμικό επίπεδο απαγόρευσαν την τηλεόραση, τη μουσική και τον κινηματογράφο, όπως και ό,τι μη εγκεκριμένο από τους θρησκευτικούς ηγέτες. Απαγόρευσαν το σχολείο για τα κορίτσια άνω των 10 ετών. Οι άνδρες έπρεπε αναγκαστικά να αφήνουν γενειάδα και οι γυναίκες να φορούν μπούρκα. Απαγορεύτηκε στις γυναίκες να σπουδάζουν και να εργάζονται σε οποιονδήποτε παραγωγικό τομέα, εκτός των υπηρεσιών υγείας, μόνο και μόνο για να εξετάζουν γυναίκες ασθενείς. Οι άνδρες υποχρεώθηκαν να συμμορφωθούν ενδυματολογικά σύμφωνα με τις ισλαμικές παραδόσεις. Επέβαλαν απάνθρωπες ποινές σύμφωνα με τη δική τους ερμηνεία της σαρίας, όπως δημόσιες εκτελέσεις για όσους είχαν καταδικαστεί για φόνο ή μοιχεία, και ακρωτηριασμό για όσους κρίνονταν ένοχοι για κλοπή.
«Ποια είναι η Μαλάλα;»
Στις 9 Οκτωβρίου 2012, εμφανίζεται ένα άρθρο στην ιστοσελίδα του BBC News, από την Husain, με τίτλο «Ποια είναι η Μαλάλα;». Η ιστορία της μαθήτριας Μαλάλα Γιουσαφζάι, που πυροβολήθηκε στο κεφάλι από ένοπλους Ταλιμπάν. Το «έγκλημά» της; Να υπερασπιστεί το δικαίωμα των κοριτσιών να μορφώνονται.
Το απόγευμα της 9ης Οκτωβρίου, έφυγε από το σχολείο κανονικά και επιβιβάστηκε σε ένα μικρό λεωφορείο που περίμενε έξω από τις πύλες. Καθώς το λεωφορείο προχωρούσε κατά μήκος της διαδρομής του, ο δρόμος φαινόταν έρημος. Λίγες στιγμές αργότερα, το λεωφορείο σταματήθηκε από δύο νεαρούς άνδρες καθώς περνούσε από ένα ξέφωτο, μόλις 100 μέτρα από τις πύλες του σχολείου. Τότε άκουσε έναν να ρωτά: «Ποια είναι η Μαλάλα;»
Κανείς δεν πίστευε ότι οι Ταλιμπάν θα στόχευαν ένα παιδί. Υπήρχαν, ωστόσο, περιβόητα περιστατικά όπου είχαν επιλέξει να κάνουν για τον παραδειγματισμό των γυναικών. Όταν η Μαλάλα πυροβολήθηκε το 2012, ο κόσμος αντέδρασε με φρίκη.
Στις 12 Ιουλίου, εννέα μήνες μετά τον πυροβολισμό, η Μαλάλα σηκώθηκε στα κεντρικά γραφεία του ΟΗΕ, στη Νέα Υόρκη και μίλησε σε μια ειδική συνέλευση νεολαίας που συγκλήθηκε. Ήταν τα 16α γενέθλιά της και η ομιλία της μεταδόθηκε σε όλο τον κόσμο.
«Ένα παιδί, ένας δάσκαλος, ένα βιβλίο, ένα στυλό μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο», είπε.
Από τον Αύγουστο του 2024, έχει επιβληθεί ο νόμος «Προώθησης Αρετής και Πρόληψης Κακίας», ο οποίος επιβάλλει την πλήρη κάλυψη, περιορισμούς στην εμφάνιση και την ελευθερία κινήσεων, καθώς και ηχητική λογοκρισία γυναικών.
Στο παρελθόν, τις ημέρες μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί θλίβονταν, οργίστηκαν και στη συνέχεια επέκριναν τις κακοποιήσεις γυναικών και κοριτσιών από τους Ταλιμπάν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολουθούν εδώ και καιρό μια άνιση πορεία στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών στο εξωτερικό, όντας μια από τις ελάχιστες χώρες στον κόσμο που δεν έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση για την Εξάλειψη κάθε Μορφής Διακρίσεων κατά των Γυναικών (CEDAW), αλλά και λόγω διατήρησης φιλικών σχέσεων με χώρες όπως Σαουδική Αραβία και Αίγυπτο (που διατηρούν καταπιεστικές στάσεις απέναντι στις γυναίκες π.χ. υποχρεωτική μαντίλα, καταστολή διαδηλώσεων). Αλλά δεν είναι οι μόνες που είναι αβέβαιες για το τι πρέπει να κάνουν για να προστατεύσουν τα δικαιώματα των γυναικών και των κοριτσιών υπό την κυριαρχία των Ταλιμπάν.
Ακόμη και οι κυβερνήσεις που υπερηφανεύονται για τη δέσμευσή τους στα δικαιώματα των γυναικών, δυσκολεύονται να βρουν λύσεις. Προσπάθησαν να καταστήσουν τα δικαιώματα των Αφγανών γυναικών και κοριτσιών κορυφαία προτεραιότητα, σε μια στιγμή που τα κράτη που συνεισφέρουν στρατεύματα γλείφουν τις πληγές τους και οι ανησυχίες ότι το Αφγανιστάν θα γίνει ξανά οικοδεσπότης διεθνών τρομοκρατικών επιχειρήσεων θα μπορούσε να επισκιάσει τις ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Τον Ιούλιο του 2025 το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο εξέδωσε εντάλματα σύλληψης κατά του ηγέτη των Ταλιμπάν και του αρχιδικαστή για καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περιλαμβάνοντας και κατηγορίες για δίωξη γυναικών και κοριτσιών.
Η κρίση στο Αφγανιστάν δεν έχει τελειώσει.
