Σε έναν καταπράσινο λόφο στα βόρεια όρια του Δήμου Ηρακλείου Αττικής βρίσκεται ο ναός του Αγίου Γεωργίου, ο ναός Αγίου Φανουρίου και το μικρό παρεκκλήσι των Ηπειρωτών Αγίων. Οι παλαιότεροι ονόμαζαν το κομμάτι αυτό του Ηρακλείου ως Ηράκλειο, καθότι κατοικήθηκε πρώτο. Όταν αργότερα ο δήμος μεγάλωσε, το νέο μέρος ονομάστηκε νέο Ηράκλειο. Σήμερα αναφερόμαστε γενικά στον δήμο ως Δήμο Ηρακλείου Αττικής με τα δύο μέρη μαζί.
ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Νίκος Καραβάσιος, Μάνος Χρυσός, Πέγκη Φαράντου
Σε αυτό το παλαιότερο μέρος του Ηρακλείου βρίσκεται ο ναός του Αγίου Γεωργίου ο οποίος δεσπόζει εκεί για περισσότερες από οκτώ δεκαετίες. Στην ίδια θέση προϋπήρχε ναός Αγίου Γεωργίου με επιγραφή 1400. Η ύπαρξη ενός κίονα που βρίσκεται στον χώρο χρονολογείται από την παλαιοχριστιανική περίοδο.
Όταν κάποιος επισκεφτεί τον ναό αυτόν, αισθάνεται να εισέρχεται σε ένα μικρό μοναστήρι. Γύρω από τον ναό ένα μικρό δασάκι με μεγάλα δέντρα που επισκέπτονται πουλιά και μικρά ζώα. Μια πλατεία που παίζουν παιδιά και ένας προαύλιος χώρος του ναού από πέτρα γεμάτος γλάστρες με λουλούδια κάθε εποχής, σε μεταφέρουν σε κάποιο μοναστήρι πολύ έξω από την Αθήνα. Όλη αυτή η αίσθηση που έχει κανείς σαν επισκεφτεί τον χώρο οφείλεται στην ιστορία του ναού αλλά και το έργο των τριών ιερέων του, των πατέρων Μιχαήλ, Θεοφάνους και Κωνσταντίνου.
Όπως γίνεται με διάφορα πράγματα, πολλά θεωρούνται δεδομένα χωρίς στην πραγματικότητα να είναι. Έτσι, πριν λίγα χρόνια, κάποια πράγματα ήταν διαφορετικά. Παρά τις αντιδράσεις, ο πατήρ Μιχαήλ, πρωτοπρεσβύτερος του ναού σήμερα, έκλεισε μια είσοδο στην πλατεία μπροστά στον ναό που για πολλά χρόνια την είχε μετατρέψει σε ένα μεγάλο χώρο στάθμευσης αυτοκινήτων. Οι αντιδράσεις ήταν πολλές, σήμερα όμως στον συγκεκριμένο χώρο παίζουν παιδιά μέχρι αργά το βράδυ. Τα παιδιά αυτά μαζί με πολλά άλλα παρακολουθούν μαθήματα κατηχητικού, μαθήματα μουσικής και διαφόρων δραστηριοτήτων. Ενήλικες μαθαίνουν ζωγραφική, αγιογραφία, ψαλτική στο Κέντρο Νεότητας που λειτουργεί σε χώρο δίπλα στον ναό. Ένα φιλόπτωχο κέντρο φροντίζει για τους ανθρώπους που δυσκολεύονται σε μέρος του ίδιου χώρου. Όλα αυτά κινούνται από την αγάπη και την προσφορά των ιερέων της ενορίας και όλων εκείνων που προφέρουν εθελοντικά σε ένα έργο που στηρίζεται στην ορθόδοξη χριστιανική πίστη.
Και μπορεί στον ναό του Αγίου Γεωργίου να γίνονται πολλά και σημαντικά έργα, σήμερα όμως τα έργα αυτά έρχονται να ακολουθήσουν κάποια πολύ σημαντικά έργα του χθες….
Η αρχιτεκτονική του ναού Αγίου Γεωργίου είναι βυζαντινού ρυθμού, σταυροειδής με τρούλο, έχοντας αντικαταστήσει παλαιότερο ναό βασιλικού ρυθμού. Δίπλα του ακριβώς βρίσκεται ο ναός του Αγίου Φανουρίου.
Ένα από τα στοιχεία που τον κάνουν ξεχωριστό είναι οι αγιογραφίες του σημαντικού αγιογράφου, ζωγράφου και λογοτέχνη, Φώτη Κόντογλου (1895-1965), ο οποίος με την τέχνη του και τα… πινέλα του, αποτύπωσε με μοναδικό τρόπο τη μορφή του Χριστού, της Παναγίας, αλλά και πολλών Αγίων της Εκκλησίας μας.
Τα έργα αυτά, με απόφαση του Νοεμβρίου του 1986, η οποία δημοσιεύθηκε σε σχετικό ΦΕΚ (21/11/1986), κηρύχτηκαν ως χρήζοντα ειδικής κρατικής προστασίας, τόσο για την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου όσο και για το παρεκκλήσιο του Αγίου Φανουρίου. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η απόφαση, «…οι δύο ναοί έχουν αξιόλογες τοιχογραφίες του Φώτη Κόντογλου ο οποίος είναι συνεχιστής της βυζαντινής αγιογραφίας της παράδοσης στη σύγχρονη εποχή. Δείγματα της τέχνης του Κόντογλου υπάρχουν σε ελάχιστους ναούς των Αθηνών».
Το έργο του Φώτη Κόντογλου στον ναό του Αγίου Γεωργίου καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του. Η σπουδαιότητά του το έκανε να είναι μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Οι αγιογραφίες αυτές όμως αργοπεθαίνουν… Σημάδια φθοράς και διάβρωσης από την υγρασία, την έλλειψη συντήρησης και προσοχής, είναι ορατά παντού. Η Εκκλησία χρειάζεται συντήρηση, οι αγιογραφίες πρέπει να προστατευτούν! Ο ναός αυτός υπάγεται στην Αρχαιολογική Υπηρεσία και υποχρεωτικά, σύμφωνα με τους νόμους του κράτους, από εκεί πρέπει να ληφθεί η απόφαση αλλά και να γίνει η συντήρηση, λόγω όμως των συνθηκών δεν έχουν γίνει ακόμη ενέργειες.
Με τον χρόνο τα σημάδια της φθοράς γίνονται όλο και εντονότερα. Η ανάγκη για συντήρηση αλλά και ανάδειξη είναι πιο αναγκαία από ποτέ.
Πατέρας Μιχαήλ: «Χρειάζεται άμεση παρέμβαση»
Η ΑΜΑΡΥΣΙΑ επισκέφθηκε τον Ι.Ν. Αγίου Γεωργίου και συνομίλησε με τον πρωτοπρεσβύτερο, πατέρα Μιχαήλ Παππά, ο οποίος μας εξέφρασε την ανησυχία του για το μέλλον των έργων τέχνης που κοσμούν την εκκλησία που διακονεί. «Οι σπουδαίες αγιογραφίες, αυτά τα έργα τέχνης του Φώτη Κόντογλου βρίσκονται πλέον σε κίνδυνο» τονίζει αρχικά και προσθέτει: «Η υγρασία κατά κύριο λόγο έχει συντελέσει ώστε στις περισσότερες από τις αγιογραφίες να υπάρχουν έντονα τα σημάδια της διάβρωσης και να χρήζουν αυτής της ειδικής προστασίας».
Περιγράφοντας με αγωνία το πρόβλημα, ο π. Μιχαήλ τόνισε ότι προέρχεται από ρηγματώσεις στην εξωτερική τοιχοποιία, η οποία είναι πετρόκτιστη από τη δεκαετία του 1930, με υλικά της εποχής που διαβρώθηκαν με το πέρασμα του χρόνου.
«Λόγω της δομής της κατασκευής επηρεάστηκε και από έργα αποχέτευσης που έγιναν τη δεκαετία του 1990 στην πλατεία μπροστά, με χρήση βαρέων μηχανημάτων, τα οποία προκάλεσαν διαταραχή στη δομή της κατασκευής», πρόσθεσε. Αν στα παραπάνω συνυπολογίσουμε ότι στην περιοχή υπάρχει έντονη υγρασία μιας και διατρέχεται από υπόγεια ύδατα, καταλήγουμε στη γενεσιουργό αιτία των προβλημάτων στις αγιογραφίες.
«Πλέον το πρόβλημα έχει προχωρήσει και χρήζει άμεσης παρέμβασης από τους αρμόδιους φορείς, προκειμένου να προστατευτούν οι αγιογραφίες», τονίζει ο π. Μιχαήλ, σημειώνοντας ότι τα τελευταία χρόνια έχουν ζητηθεί προσφορές για την αποκατάσταση των αγιογραφιών, αλλά και τη συντήρηση του ναού, με το κόστος να ξεκινά από τις 40.000 ευρώ και να ξεπερνά τις 300.000 ευρώ, ανάλογα με τα εργασίες που θα γίνουν από τους ειδικούς.
Όπως υπογράμμισε, γίνονται προσπάθειες να βρεθούν οι απαραίτητοι οικονομικοί πόροι για την υλοποίηση των εργασιών, ενώ εξήγησε ότι η Μητρόπολη είναι δύσκολο να χρηματοδοτήσει το έργο, καθ’ ότι τρέχουν πολλά έργα προς υλοποίηση από τον πάντα δραστήριο Μητροπολίτη της περιοχής.
Η περίοδος των εργασιών του Φώτη Κόντογλου
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ναού, ο σπουδαίος ζωγράφος χρειάστηκε περισσότερα από 5 χρόνια για να ολοκληρώσει τις αγιογραφίες. Πιο συγκεκριμένα, ξεκίνησε το 1954 ενώ τις ολοκλήρωσε το 1959. Μάλιστα τη «σκυτάλη» πήραν στη συνέχεια μαθητές του, τόσο στον κεντρικό Ναό όσο και στο παρεκκλήσι του Αγίου Φανουρίου (έργο που ολοκληρώθηκε το 1992).
Στην αυλή του ναού υπάρχει η προτομή του κορυφαίου ζωγράφου. Πιο δίπλα παρατηρούμε έναν κίονα, σύμφωνα με την Αρχαιολογική Υπηρεσία και βάσει της τεχνοτροπίας του κιονόκρανου χρονολογείται μεταξύ τέλη 4ου και αρχές 5ου αιώνα.
Ένας κίονας της παλαιοχριστιανικής περιόδου.
Υπήρχε μια άποψη ότι ήταν κολώνα παλαιότερου τόπου λατρείας του Ηρακλή ή του Ηφαίστου, αλλά αυτό δεν ισχύει», είπε χαρακτηριστικά.
Ο πρώτος εφημέριος του Ναού
Όπως τονίζει στην ΑΜΑΡΥΣΙΑ ο πατέρας Μιχαήλ, πρώτος εφημέριος του Ναού ήταν ο Αρχιμανδρίτης Ιωακείμ Ζέρβας εξ Αργυροκάστρου Β. Ηπείρου (από 1922-1952), ο οποίος πρωτοστάτησε στην κατασκευή του ναού η οποία ξεκίνησε στις αρχές του 1930 και ολοκληρώθηκε το 1939. Τα οστά του φυλάσσονται σε οστεοφυλάκιο στον αύλειο χώρο του Ναού.
Στον ναό λειτούργησε πολλές φορές και ο Μακαριστός Μητροπολίτης Φλωρίνης Αυγουστίνος Καντιώτης ως ιεροκήρυκας τότε της αρχιεπισκοπής. Έκανε και κατηχητικό στα παιδιά όταν ήταν εφημέριος ο αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος Μουστάκας.
«Όταν αγιογραφούσε, έμοιαζε σαν να προσευχόταν»
Η παρουσία του Φώτη Κόντογλου να αγιογραφεί στον ναό έχει μείνει χαραγμένη στις μνήμες ανθρώπων της ενορίας που τον παρακολουθούσαν επί τω έργω, αντιλαμβανόμενοι πολύ αργότερα το μέγεθος της καλλιτεχνικής του αξίας.
Ελένη Θεοδωρίδου: «Μια μεγάλη προσωπικότητα»
Να γυρίσει τον χρόνο πίσω ζήτησε η ΑΜΑΡΥΣΙΑ από την Ελένη Θεοδωρίδου, η οποία όταν ο Φώτης Κόντογλου δημιουργούσε της αγιογραφίες ήταν μικρό παιδί.
« Ήταν ένας ήρεμος και γλυκός άνθρωπος…», μας είπε, ενθυμούμενη χαρακτηριστικά πόσο θαύμαζε τον τρόπο που με τα μικρά του πινέλα έκανε τις λεπτομέρειες στις αγιογραφίες: «Μας μίλαγε ήρεμα, και γενικά του άρεσε να εξηγεί στον κόσμο που συχνά τον παρακολουθούσε κατά τη διάρκεια της εργασίας του. Μεγαλώνοντας κατάλαβα και μέσω του έργου του ότι ήταν μια μεγάλη προσωπικότητα και αισθάνθηκα πολύ τυχερή που τον είχα γνωρίσει».
Βασιλική Σταυρίδου: «Θυμάμαι την ηρεμία του»
Παρόμοιες εικόνες έχει και η Βασιλική Σταυρίδου: «Στα παιδικά μου μάτια ήταν ένας μακρυπρόσωπος, αδύνατος άνδρας. Θυμάμαι την ηρεμία του, ειδικά απέναντι σε εμάς τα παιδιά που παρότι τριγυρνάγαμε συνεχώς ανάμεσα στις μπογιές του, ποτέ δεν μας φώναξε αλλά του άρεσε να υπάρχει κόσμος να βλέπει. Όταν ήταν επάνω στη σκαλωσιά και αγιογραφούσε, έμοιαζε σαν να προσευχόταν. Επίσης θυμάμαι το λιτό κολατσιό του αποτελούμενο από ψωμί, ντομάτα και τυρί».
O Φώτης Κόντογλου αποτυπώνει την κοινωνία της εποχής του
Επιμέλεια: Λία Βαλάτα – Τσιάμα, Ιστορικός – Ερευνήτρια
Σήμερα νομίζεται καλὸς σὲ ὅλα, ὅποιος εἶναι ἀδιάφορος, ὅποιος δὲν νοιάζεται γιὰ τίποτα, ὅποιος δὲν νιώθει καμιὰ εὐθύνη. Ἀλλιῶς τὸν λένε σωβινιστή, τοπικιστή, μισαλλόδοξο, φανατικό.
Ὅποιος ἀγαπᾶ τὴν χώρα μας, τὰ ἤθη καὶ ἔθιμά μας, τὴν παράδοσή μας, τὴν γλώσσα μας, θεωρεῖται ὀπισθοδρομικός. Οἱ ἀδιάφοροι περνοῦν γιὰ φιλελεύθεροι ἄνθρωποι, γιὰ ἄνθρωποι ποὺ ζοῦνε μὲ τὸ πνεῦμα τῆς ἐποχῆς μας, ποὺ ἔχουν γιὰ «πιστεύω» τὴν καλοπέραση, τὸ εὔκολο κέρδος, τὶς εὐκολίες, τὶς ἀναπαύσεις, κι ἂς μὴν ἀπομείνῃ τίποτα ποὺ νὰ θυμίζῃ σὲ ποιὸ μέρος βρισκόμαστε, ἀπὸ ποὺ κρατᾶμε, ποιοὶ ζήσανε πρὶν ἀπὸ μᾶς στὴν χώρα μας. Ἡ ξενομανία μᾶς ἔγινε τώρα σωστὴ ξενοδουλεία, σήμερα περνᾶ γιὰ ἀρετή, κι ὅποιος ἔχῃ τούτη τὴν ἀρρώστεια πιὸ βαρειὰ παρμένη, λογαριάζεται γιὰ σπουδαῖος ἄνθρωπος.
Ἡ Ἑλλάδα ἔγινε ἕνα παζάρι ποὺ πουλιοῦνται ὅλα, σὲ ὅποιον θέλῃ νὰ τά ἀγοράσῃ. Καταντήσαμε νὰ μὴν ἔχουμε ἀπάνω μας τίποτα ἑλληνικό, ἀπὸ τὸ σῶμα μας ἴσαμε τὸ πνεῦμα μας. Τὸ μασκάρεμα ἄρχισε πρῶτα ἀπὸ τὸ πνεῦμα, καὶ ὕστερα ἔφθασε καὶ στὸ σῶμα. Περισσότερο ἀντιστάθηκε σὲ αὐτὴ τὴν παραμόρφωση ὁ λαὸς καὶ βαστάξε καμπόσο, μὰ στὸ τέλος τὸν πῆρε τὸ ρεῦμα καὶ… πάει καὶ αὐτός. Μάλιστα εἶναι χειρότερος ἀπὸ τοὺς γραμματισμένους. Τώρα μαϊμουδίζει τὰ φερσίματα καὶ τὶς κουβέντες ποὺ βλέπει στὸν κινηματογράφο, ἔγινε ἀφιλότιμος καὶ ἀδιάντροπος. Ἐνῷ πρῶτα ξεχώριζε ἀπὸ ἄλλες φυλές, γιατὶ ἦταν σεμνός, φιλότιμος, ντροπαλός, καλοδεκτικός, τώρα ἔγινε ἀγνώριστος. Τὰ ὄμορφα χαρακτηριστικά του, σβήνουνε μέρα μὲ τὴν μέρα. Καὶ οἱ λιγοστοὶ ποὺ διατηροῦνε ἀκόμη λίγα σημάδια ἀπὸ τὴν ὀμορφιὰ τῆς ἑλληνικῆς ψυχῆς, παρασέρνονται σὲ αὐτὴ τὴν παραμόρφωση ἀπὸ τοὺς πολλούς, ποὺ εἶναι οἱ ἔξυπνοι, οἱ συγχρονισμένοι, οἱ μοντέρνοι, ἀλλὰ ποὺ εἶναι στὰ ἀληθινὰ οἱ ἀναίσθητοι καὶ οἱ ἀποκτηνωμένοι. Οἱ καλοὶ ντρέπονται γιατὶ εἶναι καλοί, συμμαζεμένοι καὶ μὲ ἀνατροφή. Οἱ ἄλλοι τοὺς λένε καθυστερημένους.
Συμπαθητικὸς ἄνθρωπος δύσκολα βρίσκεται πιὰ σήμερα στὸν τόπο μας. Ἡ μόδα εἶναι νὰ εἶναι κανεὶς ἀντιπαθητικός, κρύος, ἄνοστος καὶ μάγκας. Μάλιστα ὅπως ὅλα φραγκέψανε, φράγκεψε καὶ ὁ μάγκας.
Φώτης Κόντογλου
Ἀσάλευτο θεμέλιο
