Τι ακριβώς είναι όμως το σύνδρομο αυτό;
Είναι η ψυχολογική αντίδραση που παρατηρείται συνήθως σε θύματα απαγωγής και σε αντίστοιχες περιπτώσεις «αιχμαλωσίας», κατά την οποία ο απαχθείς αναπτύσσει έντονα συναισθήματα πιστής υπακοής, θαυμασμού, ταύτισης ή ακόμη και «αγάπης» απέναντι στον απαγωγέα του. Για να δημιουργηθεί μια τέτοια κατάσταση, πρέπει να υπάρξουν μικρά δείγματα «ευγενικής» συμπεριφοράς από τον απαγωγέα προς το θύμα.
Ακόμη και το να μην τον σκοτώσει ή το να τον αφήσει να φάει κάτι, μπορεί υπό αυτές τις συνθήκες να εκληφθεί σαν ευγενική συμπεριφορά. Επίσης σημαντικό είναι να υπάρχει απομόνωση, με αποτέλεσμα το θύμα να έχει πρόσβαση μόνο στην «οπτική γωνία» του απαγωγέα (δηλαδή, χωρίς πρόσβαση σε αντικειμενικά μέσα μαζικής ενημέρωσης). Τέλος πρέπει να υπάρχει ανικανότητα του θύματος να δραπετεύσει από τη δεδομένη κατάσταση.
Το πως εξηγείται ψυχοδυναμικά η τόσο «περίεργη» αυτή ψυχική κατάσταση είναι πραγματικά ενδιαφέρον. Το θύμα περιέρχεται σ’ ένα ψυχολογικό στάδιο, όπου κυριαρχείται από μια διαρκή και σοβαρή απειλή προς την επιβίωσή του, μακριά από άλλους ανθρώπους που θα μπορούσαν να του προσφέρουν προστασία. ΄Ετσι, προσπαθεί να αναπληρώσει την ανάγκη του αυτή αναζητώντας την, έστω και ασυνείδητα από τον δράστη, περνώντας σε μια κατάσταση ασυνείδητης «αποσύνδεσης» από τη φυσιολογική αντίληψη της κατάστασης, με αποτέλεσμα να αρνείται να συνειδητοποιήσει την αρνητική πλευρά του δράστη, η οποία προκάλεσε και εξ αρχής όλη αυτή την κατάσταση!
Με σκοπό να μπορέσει να καταλάβει τον δράστη (έτσι ώστε να εκπληρώνει τις επιθυμίες του και να εξασφαλίζει την επιβίωσή του), αρχίζει να βλέπει τα πάντα από την οπτική γωνία του δράστη, με αποτέλεσμα να υιοθετεί την δική του προοπτική και σταδιακά να ταυτίζεται πλήρως μαζί του. Τελικά, η εικόνα του εαυτού του θύματος, ταυτίζεται με τον τρόπο που αντανακλάται μέσα από τα μάτια του δράστη. Εικόνα η οποία –στην περίπτωση ενήλικα– αντικαθιστά την προηγούμενη εικόνα για τον εαυτό του, όπως πολύ παραστατικά επιχειρήθηκε με το περίφημο «μαζί τα φάγαμε»!
Το σύνδρομο αυτό εμφανίζεται και σε διάφορες ομάδες ανθρώπων, όταν υπάρχει σχέση θύτη-θύματος, εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου, όπως:
* Κακοποίηση γυναικών ή παιδιών
* Φυλακισμένοι πολέμου
* Σχέσεις που βασίζονται στην άσκηση εξουσίας και το φόβο
Συμπτώματα του «Συνδρόμου της Στοκχόλμης»
* Θετικά συναισθήματα από το θύμα προς το άτομο που το κακοποιεί ή το ελέγχει
* Αρνητικά συναισθήματα από το θύμα προς την οικογένειά του, τους φίλους ή τις αρχές που προσπαθούν να το «σώσουν»
* Υποστήριξη για τους λόγους που οδηγούν τον θύτη στη συγκεκριμένη συμπεριφορά
* Ανικανότητα του θύματος να διαλύσει το δεσμό του με τον θύτη του
Το συναισθηματικό δέσιμο με τον θύτη αποτελεί στην ουσία μια στρατηγική επιβίωσης για τον άνθρωπο που έγινε θύμα κακοποίησης και φόβου. Από ψυχολογική άποψη, το άτομο που γίνεται θύμα και αναπτύσσει συναισθηματικό δέσιμο με τον θύτη του, φέρεται κατά κάποιον τρόπο κι εντελώς ασυνείδητα, με τον τρόπο που θα λειτουργούσε κι ένα βρέφος, προκειμένου να επιβιώσει.
Η ψυχολογική αυτή αντίδραση του συναισθηματικού δεσίματος δεν δημιουργείται σε κάθε περίπτωση ομηρίας ή σχέσης κακοποίησης. Φαίνεται ότι υπάρχουν τέσσερις καταστάσεις που καθορίζουν την εμφάνιση του συνδρόμου σε καταστάσεις ομηρίας ή μέσα σε σχέσεις, όπως η σημερινή,
* Η αίσθηση του θύματος ότι υπάρχει απειλή στην φυσιολογική ή ψυχολογική επιβίωση του ατόμου και η πεποίθηση ότι ο θύτης θα εκτελέσει την απειλή του (η συνεχής τρομοκρατία, για την περίπτωση «αποτυχίας της σωτηρίας μας»!)
* Η αίσθηση του θύματος ότι υπάρχει μια έστω και μικρή καλοσύνη από τον θύτη προς το θύμα (τα μέτρα θα μπορούσαν να είναι πολύ χειρότερα…)
* Απομόνωση του θύματος από τη γνώμη άλλων ατόμων εκτός από του θύτη (η αντίθετη γνώμη λοιδορείται και οι εκφραστές της απομονώνονται…)
* Η αίσθηση του θύματος ότι δεν υπάρχει δυνατότητα να ξεφύγει από αυτή την κατάσταση (δεν υπάρχει εναλλακτική, ο περίφημος «μονόδρομος»!).
Χρήστος Φωτιάδης
