Γράφει o Παναγιώτης Κων. Στουραΐτης Ιστορικός Ευρωπαϊκού Πολιτισμού.
Αν και έχει περάσει ήδη ένας αιώνας από τα οδυνηρά γεγονότα του 1922 και τις θλιβερές συνέπειές τους για τον μικρασιατικό ελληνισμό, οι μνήμες παραμένουν ακόμα νωπές. Μια επίσκεψη στους προσφυγικούς συνοικισμούς της Αττικής ή και σε άλλες μεγάλες πόλεις αρκεί, όχι μόνο για να αναλογιστεί κανείς τις δύσκολες συνθήκες που βίωσαν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες, αλλά και να αντιληφθεί τον αντίκτυπο που είχαν συνολικά τα γεγονότα στην ανθρωπογεωγραφία και την κοινωνική σύνθεση της σύγχρονης Ελλάδας.
Η καταστροφή της Σμύρνης (13-22 Σεπτεμβρίου 1922) δεν προκάλεσε μόνο βαθιές ρωγμές στον πολιτικό κόσμο και την ελληνική κοινωνική πραγματικότητα της περιόδου, αλλά πρωτίστως επισφράγισε μια τραγωδία σε ανθρώπινο επίπεδο. Πέρα από τα θύματα των Ελλήνων Μικρασιατών που ακόμα και σήμερα δεν είναι εύκολο ο αριθμός τους να προσδιοριστεί με ακρίβεια, το εγχείρημα της Μικρασιατικής Εκστρατείας στοίχισε τη ζωή σε χιλιάδες Έλληνες στρατιώτες. Ο αριθμός των πεσόντων, υπολογίζεται στους 42.345 νεκρούς και αγνοούμενους. Στη Μικρά Ασία ο ελληνικός στρατός είχε τις μεγαλύτερες απώλειες απ’ όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις του 20ού αιώνα.
Μια επίσκεψη στα διάφορα Ηρώα της Ελλάδας επιβεβαιώνει τη θλιβερή πραγματικότητα που εξελίχθηκε σε εφιάλτη. Αρκετοί στρατιώτες που έλαβαν μέρος στη Μικρασιατική Εκστρατεία υπηρετούσαν ήδη από το 1912. Λαμβάνοντας υπόψη ότι σχεδόν κάθε ελληνική οικογένεια είχε τουλάχιστον ένα μέλος της να μάχεται στο μέτωπο, οι Μαρουσιώτες δεν αποτέλεσαν εξαίρεση. Λίγο μετά την έναρξη του πολέμου, το Μαρούσι αριθμεί 3.450 κατοίκους, εκ των οποίων οι 1.794 είναι άνδρες όλων των ηλικιών. Αρκετοί από αυτούς θα κληθούν στην επιστράτευση του Μαρτίου και Απριλίου του 1921, αν και ο ακριβής αριθμός παραμένει άγνωστος. Ωστόσο, όπως μαρτυρεί το Ηρώο της οδού Βασ. Σοφίας στο Μαρούσι, ένα μικρό ποσοστό των Μαρουσιωτών στρατιωτών δεν θα επιστρέψει ποτέ.
Αναλυτικότερα, το μνημείο θεμελιώθηκε το 1923 και είναι έργο του Αθηναίου γλύπτη Νικόλαου Γεωργαντή. Η μπροστινή πλευρά της μαρμάρινης στήλης φέρει ανάγλυφη γυναικεία μορφή η οποία φοράει αρχαιοελληνική ενδυμασία και κρατά στο ανοιγμένο χέρι της φύλλα δάφνης, σαν να αγκαλιάζει τα ονόματα των νεκρών της περιόδου 1912-1921. Στο πάνω μέρος της στήλης είναι τοποθετημένη η προτομή του βασιλιά Γεώργιου Α’ που δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1913. Τα ονόματα των πεσόντων έχουν χαραχτεί σε δύο διαφορετικές περιόδους. Αρχικά τα πρώτα ονόματα χαράχτηκαν κατά την εγκατάσταση του μνημείου και φέρουν στη δεξιά πλευρά την ημερομηνία θανάτου που προσδιορίζεται σε διετίες, όπως «18-19», «20-21», κ.λπ. Σε δεύτερο χρόνο χαράχτηκαν τα υπόλοιπα ονόματα χωρίς ημερομηνίες. Στην έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού διαπιστώθηκε πως το μνημείο φέρει αρκετές λανθασμένες χρονολογίες. Εντοπίστηκε, επίσης, η μη αναγραφή δύο ακόμα Μαρουσιωτών που σκοτώθηκαν στη Μικρά Ασία, ενώ δεν μπόρεσε να επιβεβαιωθεί η συμμετοχή ενός αξιωματικού που υπάρχει στη στήλη, παρότι στα δεξιά του αναγράφεται η ημερομηνία «20-21».
Τα παρακάτω στοιχεία δίνουν μια πιο σαφή εικόνα για τη δράση των Μαρουσιωτών που έχασαν τη ζωή τους στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από το αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού και διασταυρώθηκαν με τις πολεμικές δράσεις που καταγράφηκαν την περίοδο 1919-1922 μέσα από την επίσημη βιβλιογραφία του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Ακολουθεί ο πλήρης κατάλογος:
1. Γκλιάτης Παναγιώτης του Σπυρίδωνα
Γεννήθηκε το 1896 στο Μαρούσι, υπηρέτησε ως λοχίας στο 16ο Σύνταγμα Πεζικού και σκοτώθηκε στις 15.08.1921 στο Γόρδιον (Yassihüyük) της Μικράς Ασίας, 500 χιλιόμετρα ανατολικά της Σμύρνης. Με βάση την ημερομηνία και τον τόπο θανάτου, διαπιστώθηκε ότι ανήκε στο 2ο Τάγμα του 16ου Συντάγματος Πεζικού, που επιχειρούσε να περάσει τη στενωπό της περιοχής Πολατλί, αντιμετωπίζοντας τη σφοδρή αντίσταση των Τούρκων. Η επίθεση πραγματοποιήθηκε δια της λόγχης, δηλαδή μάχη σώμα με σώμα, καταλαμβάνοντας τελικά το στρατηγικό σημείο του Οδοντωτού Λόφου με τρομερές απώλειες. Ο Παναγιώτης Γκλιάτης σκοτώθηκε στη μάχη αυτή και πιθανόν ετάφη πρόχειρα, όπως ήταν σύνηθες στις πολεμικές επιχειρήσεις. Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων.
2. Εγγλέζος Ιωάννης του Αναστασίου
Γεννήθηκε το 1900 στο Μαρούσι, υπηρέτησε ως στρατιώτης στο 18ο Σύνταγμα Πεζικού. Εξαφανίστηκε κατά την άτακτη υποχώρηση του ελληνικού στρατού τον Αύγουστο του 1922 και θεωρήθηκε ως ένας από τους πολλούς αγνοούμενους. Το Σύνταγμα στο οποίο υπηρέτησε αιχμαλωτίστηκε στις 28.08.1922 καθοδόν προς τη Σμύρνη, στην τοποθεσία Παράδεισος από τις τουρκικές δυνάμεις. Πιθανότατα ο Ιωάννης Εγγλέζος έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας του όπως και εκατοντάδες άλλοι συγκρατούμενοι. Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων χωρίς ημερομηνία καθώς ο θάνατός του δεν μπόρεσε να διασταυρωθεί. Η διαδρομή προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης με βάση τις περιγραφές διασωθέντων ήταν μαρτυρική. Μεγάλο ποσοστό αιχμαλώτων δολοφονήθηκε πριν φτάσουν στον προορισμό τους. Ενδεικτική είναι η σφαγή των 600 περίπου αιχμαλώτων στη χαράδρα της Μαγνησίας. Οι περισσότεροι παρέμεναν άταφοι ή τοποθετούνταν σε πρόχειρους ομαδικούς τάφους.
3. Λίτσας Γεώργιος του Δημητρίου
Γεννήθηκε το 1894 στο Μαρούσι, έλαβε μέρος στη Μικρασιατική Εκστρατεία ως στρατιώτης, υπηρετώντας το Ανεξάρτητο Τάγμα Φρουράς. Στο αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού δηλώνεται ως αγνοούμενος τον Αύγουστο του 1922 κατά την ελληνική υποχώρηση. Πιθανόν αιχμαλωτίστηκε και στη συνέχεια απεβίωσε. Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων χωρίς ημερομηνία.
4. Μάρκου Παύλος του Νικολάου
Γεννήθηκε το 1888 στο Μαρούσι, υπηρέτησε ως στρατιώτης στη Μικρασιατική Εκστρατεία και απεβίωσε στις 18.03.1921 στο Πρόσκαιρο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Προύσας. Πιθανόν έχασε τη ζωή του κατά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Γ’ Σώματος Στρατού τον Μάρτιο του 1921 με σκοπό την κατάληψη του Εσκί Σεχίρ, αν και η επιχείρηση έληξε με ήττα του ελληνικού στρατού. Πιθανόν ετάφη στο στρατιωτικό νεκροταφείο της Προύσας όπως συνηθιζόταν σε ανάλογες περιπτώσεις. Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων με λανθασμένη ημερομηνία (18-19).
5. Μίσιος Παντελής του Σταμάτη
Πήρε μέρος στη Μικρασιατική Εκστρατεία ως στρατιώτης και απεβίωσε στις 20.08.1921 στο Α’ Αυτοκινούμενο Χειρουργείο στην περιοχή του Ινλάρ Κατρατζί. Πιθανόν τραυματίστηκε στις επιχειρήσεις κατάληψης του όρους Τσαλ Νταγ όπως προκύπτει απ’ την ημερομηνία θανάτου. Γενικά, οι βαριά τραυματίες είχαν ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης. Στο Ινλάρ Κατρατζί το πλήθος των τραυματιών ήταν τόσο μεγάλο, που τοποθετούνταν ακόμα και στους δρόμους χωρίς ιατρική περίθαλψη. Οι τραυματίες που απεβίωναν τοποθετούνταν κατά δεκάδες ή πενηντάδες σε ομαδικούς τάφους. Ο Παντελής Μίσιος πιθανόν ετάφη με τον ίδιο τρόπο. Το όνομά του δεν υπάρχει στο μνημείο πεσόντων παρότι τεκμηριώνεται από το αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού και δηλώνεται ως Μαρουσιώτης.
6. Μπογδάνος Αλέξανδρος του Γεωργίου
Γεννήθηκε το 1899 στο Μαρούσι, συμμετείχε στη Μικρασιατική Εκστρατεία ως στρατιώτης, ωστόσο, η ημερομηνία θανάτου και η τοποθεσία παραμένουν άγνωστες. Το όνομά του δεν υπάρχει στο μνημείο πεσόντων.
7. Μπόθος Χρήστος του Γεωργίου
Υπηρέτησε στο 7ο Σύνταγμα Πεζικού και σκοτώθηκε στις 12.08.1921. Το Σύνταγμά του από τις 11-14 Αυγούστου συμμετέχει σε μια από τις φονικότερες μάχες της Μικρασιατικής Εκστρατείας, στη μάχη του Ταμπούρ Ογλού. Μετά από τριήμερο αιματηρό αγώνα, ο ελληνικός στρατός τελικά καταλαμβάνει, αν και με σημαντικές απώλειες, τα υψώματα των Δίδυμων Λόφων (υψ. 1105). Οι μαρτυρίες είναι συγκλονιστικές καθώς οι επιζώντες μετά το πέρας της μάχης και λόγω της τρομερής εξάντλησης κοιμήθηκαν δίπλα στα διαμελισμένα σώματα των συμπολεμιστών τους, που είχαν σχεδόν καλύψει τους λόφους. Οι περισσότεροι νεκροί παρέμειναν άταφοι ή ενταφιάστηκαν πρόχειρα μαζί με τους Τούρκους. Στη μάχη αυτή σκοτώθηκε ο Χρήστος Μπόθος. Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων.
8. Σιδέρης Ευάγγελος του Ηλία
Γεννήθηκε το 1896 στο Μαρούσι, υπηρέτησε ως στρατιώτης στη Μικρασιατική Εκστρατεία και απεβίωσε στις 03.09.1920 στο Πρόσκαιρο Νοσοκομείο Ουσάκ από περιτονίτιδα. Είναι από τους ελάχιστους στρατιώτες που έχασε τη ζωή του από την αιτία αυτή. Η περιτονίτιδα ήταν πλέον αντιμετωπίσιμη. Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων με λανθασμένη ημερομηνία (18-19).
9. Τούντας Ευάγγελος του Ιωάννη
Έλαβε μέρος στη Μικρασιατική Εκστρατεία και απεβίωσε στις 16.10.1920 στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Σμύρνης, πιθανόν από ασθένεια. Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων επίσης με λανθασμένη ημερομηνία (18-19).
10. Χατζηαντωνίου Δημήτριος του Βασιλείου
Υπηρέτησε ως υπολοχαγός στη Μικρασιατική Εκστρατεία και σκοτώθηκε στις 14.08.1921 στην περιοχή Τσαλ Νταγ όπως καταγράφεται στο αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού. Εγείρει όμως αμφιβολίες η τοποθεσία θανάτου, καθώς η επίθεση επί του όρους Τσαλ Νταγ ξεκίνησε στις 17 Αυγούστου. Ενδεχομένως η ημερομηνία να είναι λανθασμένη, ίσως να σκοτώθηκε λίγες μέρες μετά. Σε διαφορετική περίπτωση, αν η μέρα θανάτου θεωρηθεί σωστή, τότε πολύ πιθανόν να έχασε τη ζωή του στα υψώματα του Καλέ Γκρότο (14 – 16 Αυγούστου 1921). Το όνομά του αναγράφεται στο μνημείο πεσόντων.
