Ένα ιεραποστολικό έργο συντελείται στην τέχνη της αγιογραφίας, ένας ίμερος για την πραγμάτωση έξοχων δημιουργιών διαφαίνεται στη συνολική προσπάθεια του εκπροσώπου της ναζαρηνής τέχνης στην Ελλάδα -και καύχημα για μας τους Μαρουσιώτες- στην Παναγία τη Μαρουσιώτισσα, του Σπυρίδωνα Χατζηγιαννόπουλου (1832-1905). Ο μεγάλος τεχνίτης του χρωστήρα στους τοίχους του καθεδρικού ναού του Μαρουσιού αποτύπωσε τον πόθο του δημιουργικού του είναι και επιδίωξε μια τολμηρή για την εποχή (1870-1874) που χτίστηκε η εκκλησία, «ανανέωση» ή βελτίωση της βυζαντινής τέχνης-παράδοσης στις τοιχογραφίες, που είχε από αιώνες καθιερωθεί στη χριστιανική-βυζαντινή αρχαιολογία.
Μια αδιάκοπη έρευνα, μια απέραντη γνώση και πλατιά καλλιτεχνική παιδεία αποτελούν τους αποκλειστικούς δρόμους, που οδηγούν στη δημιουργία μια νέας μορφής στην τέχνη της αγιογραφίας, που δυστυχώς δεν θα μπορέσει να έχει τους συνεχιστές της σήμερα στην παραδοσιακή της μορφή.
Ο Χατζηγιαννόπουλος ανήκει στους γενάρχες και δασκάλους της μετεπαναστατικής (1821) ελληνικής τέχνης. Δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί, αν ήταν συνειδητή ή ασυνείδητη αυτή η απομάκρυνση από τη βυζαντινή τέχνη ή τέλος πάντων η αποκοπή της απ' αυτήν. Αυτή είναι μια τέχνη οντολογική και όχι ψυχολογική, όπως η τέχνη της Δύσης.
Άλλωστε, ο καλλιτέχνης αγιογράφος Σπ. Χατζηγιαννόπουλος, όπως φυσικά και ο πρώτος διδάξας την τέχνη σ' αυτόν Κ. Φανέλλης, δεν φαίνεται να είναι άμοιρος και απαθής από τις πολιτικές και εν γένει ιστορικές συνθήκες της χώρας στην οποία δημιουργεί. Άλλωστε, η βαυαρική πολιτική ηγεσία, που είχε επιβληθεί στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος σχεδόν αμέσως μετά την απελευθέρωση από τον οθωμανικό ζυγό, σφράγισε όλους τους τομείς της ελληνικής κοινωνίας, ακόμη και τους πιο πνευματικούς, όπως είναι η Εκκλησία και η τέχνη. Μια αμυδρή εκτίμηση στην ομιλία του Αποστόλου Παύλου στον Άρειο Πάγο μπορεί να καθορίσει ενδεικτικά την κατάσταση.
Αυτή η τοιχογραφία, που υπάρχει στην Παναγία στο Μαρούσι και οι αντίστοιχες στην Αγία Ειρήνη τη Χρυσοσπηλαιώτισσα και στο δημαρχείο της Αθήνας εύγλωττα καθορίζουν τις τάσεις της εποχής.
Ένα πράγμα όμως είναι βέβαιο και τούτο εκφράζεται έντονα μέσα στο έργο του. Πραγματοποιεί έναν υπερατομικό πόθο για να υπηρετήσει την τέχνη του. Δεν έψαξε για θιασώτες ή αντιφρονούντες στην εικαστική δημιουργία του. Ήταν μια γνήσια καλλιτεχνική φύση, είχε ένα πιστεύω στη λεκτική διατύπωση της εικαστικής τέχνης, στοιχεία, που έντονα χαρακτηρίζουν τις αγιογραφίες του στη Μητρόπολη του Μαρουσιού. Ανάλογα πιστεύω στην τέχνη της βυζαντινής αγιογραφίας βρίσκουμε και στον σπουδαίο μα ατυχώς βραχύχρονο Μαρουσιώτη αγιογράφο Δημήτρη Αντωνόπουλο, που είχε φιλοτεχνήσει τις αγιογραφίες στον ναό -και όχι μόνον- των Αγιωργήτικων Τριπόλεως.
Ο Χατζηγιαννόπουλος ανήκε στη σχολή των Ναζαρηνών. Για τους αναγνώστες σημειώνουμε πως ναζαρηνή τέχνη ονομάστηκε από τα μέλη της κοινοβιακής αδελφότητας του Αγίου Λουκά. Αυτοί ίδρυσαν στην Ευρώπη το μεγαλύτερο θρησκευτικό κίνημα της θρησκευτικής ζωγραφικής και έφεραν το όνομα Ναζαρηνοί! Οι Ναζαρηνοί είχαν την ιδεολογία της απόσχισης-αποχώρησης από την ακαδημία της Βιέννης (1809). Ζούσαν κοινοβιακά, είχαν τεράστια επίδοση στα θρησκευτικά θέματα, στον βιβλικό τρόπο ζωής τους, στην ενδυμασία (χαρακτηριστική αμφίεση), άψογο τρόπο συμπεριφοράς και επειδή πολύ συχνά αναφέρονταν στον Ναζωραίο, έλαβαν αυτή την ονομασία.
Αυτοί θέλουν να δώσουν το αιώνο μήνυμα της παράδοσης με βάση τα ιστορικά δεδομένα της κοινωνίας, που βιώνουν οι σύγχρονοι άνθρωποι προς τους οποίους απευθύνονται. Οι εικονιζόμενοι άγιοι ως πρόσωπα έχουν σύγχρονη παρουσία στη ζωή μας. Δεν απομακρύνονται από μας, είμαστε εμείς. Οι φυσιογνωμίες τους είναι τόσο οικείες και προσεγγίσιμες.
Οι τοιχογραφίες του Χατζηγιαννόπουλου έχουν δικές τους αρχές. Χαράζεται βέβαια σ' αυτές η είσοδος του ευρωπαϊκού πολιτισμού με την παρουσία του ζωγράφου, που απομακρύνεται από τον κόσμο της μεσαιωνικής τάξης. Έχει απαλλάξει τις αγιογραφίες του από κάθε είδος βυζαντινού ιδεολογήματος και πλησιάζει η σύγχρονη ζωή με ανανεωτικές τάσεις. Η τέχνη του απομακρύνεται από τα πρότυπα της βυζαντινής παράδοσης, που κατάντησαν σήμερα να γίνονται τυποποιημένες επαναλήψεις απεικονισμένες σε σεντόνια, επικολλούμενες στους τοίχους των εκκλησιών. Και εδώ έχουμε άφαντη την προσωπική πρωτοβουλία και έκφραση του καλλιτέχνη. Αυτός έχει πια αιχμαλωτιστεί από τα παλαιά πρότυπα. Δεν αναδεικνύει στη δική του τέχνη (Ars sacra) το προσωπικό του ύφος, τη δική του έκφραση, το ταλέντο του, όπως στη ναζαρηνή τεχνοτροπία.
Έξοχο υπόδειγμα ναζαρηνής τέχνης ανάμεσα σε πολλές άλλες και η εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου στο θαυμάσιο επιβλητικό τέμπλο. Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα υποδέχονται μέσα σε μια ουρανόδρομη, ουρανόσταλτη νεφέλη, που μεταβάλλεται με τα διαδοχικά νεφελώματα, που τη συγκροτούν σε πλούσια άχνη λιβανωτού θυμιάματος. Με την παρουσία αγγέλων η ψυχή της Θεομήτορος ίσταται με ανοιγμένα τα φτερά της και γίνεται αποδεκτή από τον Γιο της. Είναι η θριαμβική μετάσταση στα ουράνια ύψη από τις γήινες καταστάσεις, που σηματοδοτούνται με δραματική ένταση προβληματισμού και αγωνίας από το μεγάλο καλλιτέχνη.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου στο τέμπλο, που κατασκευάστηκε επί επιτροπείας Σωτηρίου Χαϊμαντά (1886) πάνω σε σχέδια Δημ. Σκορδαρά υλοποιήθηκε από τον Ι. Καρακατσάνη. Υπάρχει ενότητα στο εικόνισμα και εσωτερική συνοχή. Η παρουσία του Εβραίου Ιεφωνίου, που αποπειράθηκε στο πρώτο πλάνο να ρίξει στο έδαφος το σώμα της Παναγίας, αντικαθίσταται από μια παρακλητική σκηνή. Στο δεύτερο πλάνο έχουμε το ιερό σκήνωμα της Παναγίας με την παρουσία των Αποστόλων και πλήθους πιστών, που συνωθούνται ευλαβικά. Στο τρίτο πλάνο ακολουθούν η αποθέωση, ο θρίαμβος.
Όμως σήμερα στο ναό οι τοιχογραφίες έχουν ανάγκη επιμελούς στήριξης, συντήρησης και αποκατάστασης. Αυτή όμως η ενέργεια βραδύνει. Οχτώ χρόνια από το μεγάλο σεισμό του 1999 οι τοιχογραφίες χρειάζονται φροντίδα. Οι σκαλωσιές κρύβουν τις έξοχες απεικονίσεις και ιδιαίτερα την έξοχη παρουσία του Αποστόλου Παύλου στον Άρειο Πάγο. Οι άνθρωποι που φροντίζουν τον ναό, έχουν έντονη παρουσία. Οι εργασίες όλο και συνεχίζονται, μα η συμπαράσταση του κοινού είναι αναγκαία. Χρειάζεται το απέραντο ενδιαφέρον όλων μας για τη διάσωση του σπουδαίου καλλιτεχνήματος, που μας παρέδωσαν οι πρόγονοί μας με τα ελάχιστα οικονομικά μέσα που διέθεταν και που προέρχονταν αποκλειστικά από τη γεωργική και κτηνοτροφική τους παραγωγή. Δεν θα ήταν σύμφωνο με τις προθέσεις τους να δείξουμε εμείς σήμερα οι απόγονοί τους αδιαφορία. Αυτοί μας άφησαν ένα θαυμάσιο και μοναδικό στο χώρο μας μουσείο ναζαρηνής τέχνης. Κάλεσαν για την εποχή τους έναν από τους πιο αξιόλογους αγιογράφους, τον Σπ. Χατζηγιαννόπουλο, τον μαθητή του μεγάλου Γερμανού ζωγράφου Λουδοβίκου Θείρσιου (1825-1909), καθηγητή της Σχολής Καλών Τεχνών. Είχαν κάνει οι Μαρουσιώτες πρόγονοί μας την επιλογή τους για ό,τι καλύτερο διέθετε η τέχνη της ζωγραφικής εκείνη την εποχή.
Και αυτό ήταν παράδοση. Η επιτροπή Χαϊμαντά, Πέππα και Λέκα απέδιδε μεγάλη σημασία για την ανάδειξη του ναού και την επιβολή του στα άλλα γύρω προάστια. Έμεινε παράδοση. Αφού η επιτροπή αντιδρούσε ακόμη και στην τοποθέτηση νέων απλών διακόνων στον ναό από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών. Λέγεται πως δεκάδες διακόνους είχαν ακροαστεί για να επιλέξουν τον άριστο φωνητικά Κωνσταντίνο Αλεξανδρόπουλο, ιερέα και οικονόμο του ναού αργότερα. Είχαν λοιπόν οι κάτοικοι καλλιτεχνικές ευαισθησίες και αναζητήσεις.
Σήμερα ελάχιστοι συμπαρίστανται στο έργο του ναού. Αμέριστη η προθυμία του εκκλησιαστικού συμβουλίου, ακάματη η προσπάθεια του φιλόπονου ιερατείου και πέρα από κάθε ανθρώπινη αντοχή η φιλότιμη καταβολή κόπων του ακατάβλητου αιδεσιμολογιωτάτου ιερέα πατρός Χρήστου Μαρούδα.
Όμως ένα κεράκι συμπαράστασης ας είναι από μας ένα φωτεινό δείγμα ενδιαφέροντος προς Εκείνη, την Πολιούχο της πόλης μας, για όσα για χάρη μας πράττει ως μεσολαβήτρια προς τον Κύριο Υιό της και Θεό μας. Tα αιτήματά μας σήμερα είναι πολλά και αλληλοδιαδέχονται ασφυκτικά τη ζωή μας. Η παράκλησή μας προς Αυτήν, ας είναι το χάρισμα, να έχουμε ζωντανή παρουσία στη ζωή μας και τα προβλήματα που αναφύονται, αφού δεν είναι δυνατόν να αποφευχθούν, να είναι τέτοια, ώστε να μην μπορούν να ξεπεράσουν τα ανθρώπινα μέτρα της αντοχής μας.
Δημήτρης Mασούρης
