Γράφει η Μαρία Μ. Μόσχου
Αριστούχος διδάκτωρ τμήματος Μουσικών Σπουδών Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών – Μουσικοκριτικός
Με αφορμή την πρόσφατη εκδημία του εξαίρετου Έλληνα μουσικοσυνθέτη μας Μίκη Θεοδωράκη, το παρόν άρθρο επιχειρεί να εστιάσει κυρίως στο συνθετικό έργο του και να φωτίσει μια άγνωστη στο ευρύ κοινό πλευρά της μουσικής προσωπικότητάς του μέσα από το πρίσμα της μουσικοκριτικής θεώρησης του εθνικού μας μουσουργού Μανώλη Καλομοίρη (1883-1962).
Έχουν γραφτεί, και αναμένεται να γραφτούν ακόμη περισσότερα, γύρω από τη ζωή και το έργο του ταλαντούχου και λαοφίλητου συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη τόσο από ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών, από επαΐοντες της μουσικής τέχνης, όσο και από απλούς μουσικόφιλους, καθώς η απήχηση του έργου του φέρει σφραγίδα όχι μόνο μουσική αλλά και έντονα ιδεολογική.
Αντίστοιχα εμποτισμένος με την ανώτερη ιδέα και επιθυμία για τη δημιουργία και εγκαθίδρυση της Ελληνικής Εθνικής Σχολής Μουσικής, ο εθνικός μας συνθέτης, Μανώλης Καλομοίρης, ως πολυσχιδής προσωπικότητα, από τις αρχές του εικοστού αιώνα, μέσω της μουσικοκριτικής του στήλης στην εφημερίδα Έθνος, δεν παρέλειπε να σχολιάζει και να επιβραβεύει την συνθετική προσπάθεια των Ελλήνων -και δη των νέων- συνθετών της εποχής του οι οποίοι με το ταλέντο τους και κυρίως την πηγαία έμπνευσή τους, οδηγούσαν στην επίτευξη του οράματός του. Έτσι, αναπόφευκτα δεν θα μπορούσε να «ξεφύγει» από την μουσικριτική του γραφίδα ο νέος, τότε, Έλληνας συνθέτης Μίκης Θεοδωράκης, καθώς διαπίστωνε την ειδική σχέση του νέου συνθέτη Θεοδωράκη με τη λαϊκή μουσική. Η «γραφίδα» αυτή -ο γλαφυρός κριτικός λόγος του Καλομοίρη- αξίζει να παρατεθεί αυτούσιος.
Σε μουσικοκριτικό σημείωμά του, στις 12 Μαΐου 1950, ο Καλομοίρης κάνει μια πρώτη αναφορά επισημαίνοντας το ταλέντο του Μίκη Θεοδωράκη με τα εξής: «[…] Ο κ. Θεοδωράκης είναι ένας νέος με πραγματικό συνθετικό τάλαντο. Έχει το αίσθημα του χρώματος στην ορχήστρα και ξέρει να συνταιριάζει ζωηρούς ρυθμούς και νεωτεριστικές αρμονίες […]».
Τρία χρόνια αργότερα, στις 9.7.1953 με αφορμή την εκτέλεση από την Κρατική Ορχήστρα του Πανηγυριού της Άση Γωνιάς (του Θεοδωράκη), ο Καλομοίρης, αφού τον χαρακτηρίζει ως «φέρελπι νέο», προσθέτει, επιβεβαιώνοντας την αρχική του γνώμη: «Ο κ. Θεοδωράκης είναι ένας νέος συνθέτης με ταλέντο. “Το Πανηγύρι της Άση Γωνιάς” είχε δοθεί πριν από δύο ή τρία χρόνια σε πρώτη εκτέλεση από την Κρατική μας Ορχήστρα. Είναι ένα πρωτόλειο […] Έχει καλή ενορχήστρωση γεμάτη από ζωή και χρώμα, ωραίες μελωδικές εμπνεύσεις και ρυθμική ζωντανή και αρκετά εντυπωσιακή… Το Πανηγύρι αυτό, γραμμένο από ένα νέο συνθέτη, αποτελεί μιαν ελπιδοφόρο προσφορά· ελπίζω πως αν ο κ. Θεοδωράκης εξακολουθήσει τον δρόμο του με τα φτερά και τη δύναμη της νιότης, η ελληνική μουσική θα κερδίσει έναν άριστο δημιουργό».
Δύο χρόνια αργότερα, το 1955, η πρώτη εκτέλεση της 1ης Συμφωνίας του Θεοδωράκη από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών με επικεφαλής τον Ανδρέα Παρίδη, έδωσε αφορμή στον Καλομοίρη να κάνει ουσιαστικές παρατηρήσεις για επιδράσεις στο έργο του νέου συνθέτη από τον μεγάλο προγενέστερό του Σοστακόβιτς αλλά και κάνοντας φανερό ότι ο μουσικοκριτικός, παρακολουθούσε συστηματικά την πορεία των νέων Ελλήνων συνθετών, με ιδιαίτερη προσήλωση σ’ εκείνους που προσέβλεπε ότι θα προσέθεταν σημαντικές σελίδες στην ιστορία της ελληνικής μουσικής, χωρίς να περιορίζεται μονόπλευρα και αόριστα σε γενικόλογα εγκωμιαστικά σχόλια, αλλά έμπαινε στην ουσία της μουσικής δημιουργίας την οποία σχολίαζε. Έτσι για την εν λόγω συναυλία σε κριτικό σημείωμά του στις 18.11.1955, ο Καλομοίρης ανέφερε μεταξύ άλλων τα εξής:
«Ο κ. Μίκης Θεοδωράκης είναι νέος συνθέτης με αληθινό, πηγαίο, δημιουργικό τάλαντο. Αυτό διαπιστώσαμε αρκετές φορές παραακολουθώντας μερικές συμφωνικές συνθέσεις μικροτέρας ολκής, αλλά που πάντα αναπηδούσαν σπινθήρες μιας πραγματικής εμπνεύσεως και μελωδικής και ρυθμικής ιδιοτυπίας. Η 1η του Συμφωνία είναι ένα έργο με πολύ μεγαλύτερες προοπτικές και αξιώσεις. Και πρέπει ευθύς αμέσως να αναγνωρίσωμε πως η 1η αυτή Συμφωνία είναι ένα έργο. […] και δείχνει πως ο συνθέτης έχει όχι μόνο τα τεχνικά εφόδια, αλλά και την ψυχική ανάταση, τη διανόηση, και την καρδιά που μπορεί να ξανοιχθεί και να τραγουδήσει φυσικά κι αβίαστα, έτσι που να συγκινήσει πραγματικά τον ακροατή. Και το τραγούδι που τραγουδά ο κ. Θεοδωράκης είναι πάντα σχεδόν βγαλμένο από τους μελωδικούς θησαυρούς της ελληνικής λαϊκής μούσας, κι αυτό -σύμφωνα πάντα με τον Καλομοίρη- είναι εξαιρετικά ευχάριστο και πολύτιμο».
Και ολοκληρώνει το σημείωμα αυτό για τον Μίκη με τα εξής «προφητικά», όπως αποδείχθηκε, λόγια: «[…] με τον καιρό και την καλλιτεχνική ωριμότητα, η προσωπικότης του νέου συνθέτου θα βρει τον δρόμο της που θα τον φέρει στις απάτητες κορφές του Ψηλορείτη, της περήφανης και δυναμικής πατρίδας του».
Ας είναι αιωνία η μνήμη του και ας υμνεί με την τέχνη των ήχων του στα ουράνια πλέον σκηνώματα τον Ποιητή του παντός!
