Ο Ανδρέας Οικονόμου, ιστορικός ερευνητής και ιδρυτής της εκδοτικής Belle Époque, μιλάει στην ΑΜΑΡΥΣΙΑ για το magnum opus της εκδοτικής εταιρείας με έδρα τα Μελίσσια που δεν είναι άλλο από το ογκώδες λεύκωμα αφιερωμένο στη Λεωφόρο, το μυθικό γήπεδο της ομάδας του Παναθηναϊκού, που κυκλοφόρησε πρόσφατα και το οποίο υπογράφει ο ίδιος.
Το βιβλίο για το οποίο χρειάστηκαν δέκα χρόνια έρευνας περιλαμβάνει 612 σελίδες, πάνω από 1000 σπάνιες φωτογραφίες, αμέτρητες άγνωστες ιστορίες, αρχιτεκτονικές μελέτες, θρυλικούς αγώνες, συναυλίες και κοινωνικά δρώμενα που φιλοξενήθηκαν στον εμβληματικό αθλητικό πολυχώρο που δεσπόζει στο κέντρο της Αθήνας για πάνω από έναν αιώνα.
Συνέντευξη: Τάσος Μεργιάννης
Ως ιστορικό ερευνητή το λεύκωμα της «Λεωφόρου» σε δυσκόλεψε περισσότερο από άλλα βιβλία;
Σίγουρα με δυσκόλεψε περισσότερο απ΄ οποιαδήποτε άλλη έρευνα με την οποία έχω καταπιαστεί, γιατί η Λεωφόρος δεν κουβαλάει μόνο την ιστορία ενός γηπέδου, αλλά κάτι πολύ περισσότερο. Δεν είναι απλώς ένα γήπεδο στο οποίο έχουν γίνει 5-10 σπουδαία παιχνίδια. Είναι ένα γήπεδο -σύμβολο της Αθήνας για δεκαετίες. Ενδεχομένως να είναι και το μοναδικό στον κόσμο που για να κατασκευαστεί χρειάστηκαν 40 περίπου χρόνια, καθώς ξεκίνησε το 1922 και ολοκληρώθηκε το 1960. Αυτό το γεγονός δείχνει τι σήμαινε για τον σύλλογο αλλά και για την πόλη των Αθηνών αυτό το γήπεδο.
Ποιες ήταν οι πηγές σου και ποιοι σε βοήθησαν στην έρευνα;
Ήταν πολύ δύσκολο να ολοκληρωθεί η έρευνα, γιατί έπρεπε να εστιάσουμε σε αμέτρητες πηγές. Φτάσαμε ακόμα και σε υπόγεια της Εθνικής Τράπεζας στα οποία κρατούνται ιστορικά αρχεία ανάμεσα στα οποία ανακαλύψαμε αρχιτεκτονικές και στατικές μελέτες για το πρώτο μεγάλο πέταλο του γηπέδου.
Ερευνήσαμε και ψάξαμε ενδελεχώς όχι μόνο εφημερίδες της εποχής, αλλά και τα αρχεία των Ομοσπονδιών, τα αθλήματα των οποίων φιλοξενούνται στα «έγκατα» της Λεωφόρου. Είχαμε την τύχη να έχουμε πρόσβαση σε ένα μέρος του αρχείου του Απόστολου Νικολαϊδη, που υπήρξε ο άνθρωπος κλειδί για να κατασκευαστεί το γήπεδο, που αφιέρωσε τη ζωή του στην προσπάθεια να γιγαντωθεί ο ελληνικός αθλητισμός μέσα από τη Λεωφόρο.
Ξεκοκαλίσαμε και συνθέσαμε κάθε δυνατή πηγή ώστε -δέκα χρόνια από την στιγμή που ξεκινήσαμε την έρευνα- να φτάσει αυτό το λεύκωμα στο στάδιο της παραγωγής.
Θα τολμούσες να πεις ότι η «Λεωφόρος» είναι το «magnum opus» για την εκδοτική Belle Epoque;
Σίγουρα είναι κάτι τέτοιο, γιατί δουλέψαμε πολύ σκληρά. Για όλη την ομάδα της εκδοτικής, η Λεωφόρος σημαίνει πάρα πολλά και θέλαμε με έναν τρόπο να κρατήσουμε την ιστορία του γηπέδου ζωντανή είτε προχωρήσει η «Διπλή Ανάπλαση» είτε όχι. «Να μην περάσει ποτέ πάνω από τη Λεωφόρο η σκόνη της λήθης, ακόμα και αν, κάποτε, το γήπεδο δεν υπάρχει» όπως λέω στον πρόλογο του βιβλίου.
Ότι και αν μας επιφυλλάσει το μέλλον, θέλαμε να έχουμε ένα εφόδιο που να μας θυμίζει τις ρίζες μας, ποιος είναι ο προορισμός του Παναθηναϊκού και πόσο σκληρά πρέπει να εργάζεται όποιος υπηρετεί την Ιδέα αυτού του Συλλόγου.
Τι είναι αυτό που καθιστά το «Απόστολος Νικολαΐδης» κάτι παραπάνω από ένα απλό ποδοσφαιρικό γήπεδο;
Με το γήπεδο της Λεωφόρου συνδέθηκαν όχι μόνο αθλητικά αλλά και κοινωνικά γεγονότα. Οι σπουδαιότερες συναυλίες της σύγχρονης Ιστορίας έχουν γίνει στη Λεωφόρο. Το μεγαλύτερο συγκρότημα που έχει έρθει ήταν οι Rolling Stones, σε μια συναυλία που χαρακτηρίστηκε «προπομπός της Χούντας» καθώς έγινε μόλις 4 ημέρες πριν το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών που σήμαινε τον έναρξη της δικτατορίας. Μεγάλες συναυλίες στη Λεωφόρο έχουν δώσει ο Joe Cocker, oι Black Sabbath, ο Ian Gillan αλλά και οι μεγαλύτεροι Έλληνες καλλιτέχνες ειδικά από την Μεταπολίτευση και μετά.
Μιλάμε για συναυλίες που έδωσαν το στίγμα της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας στην Ελλάδα, όπως του Νίκου Ξυλούρη, του Γιάννη Μαρκόπουλου, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Μίκη Θεοδωράκη, ενώ και ο Γιάννης Ρίτσος έχει απαγγείλει τους στίχους της «Ρωμιοσύνης» σε μεγάλη αντιφασιστική εκδήλωση το 1975.
Όπως γίνεται κατανοητό, η Λεωφόρος δεν είναι ένα απλό γήπεδο, αλλά ένας κοινωνικός χώρος, ο οποίος κατά την άποψή μου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της πόλης των Αθηνών.
Ο Αντώνης Αντωνιάδης σε συνέντευξή του την είχε χαρακτηρίσει ως την «Ακρόπολη του ελληνικού αθλητισμού», φράση που κοσμεί το εξώφυλλο της παρούσας έκδοσης και την οποία, φυσικά, προσυπογράφω απόλυτα.
Οι χρονολογίες – ορόσημο του γηπέδου της Λεωφόρου
Ποιες ήταν οι χρονολογίες ορόσημο της Λεωφόρου;
Σχεδόν σε κάθε δεκαετία γίνονταν μεγάλα έργα στη Λεωφόρο. Έργα τα οποία συμβόλιζαν την πρόοδο του αθλητισμού στην Ελλάδα. Τα περισσότερα αθλήματα, πλην όσων φιλοξενούνταν στο Παναθηναϊκό Στάδιο, γιγαντώθηκαν στη Λεωφόρο με πρώτο και καλύτερο το ποδόσφαιρο που απέκτησε ουσιαστική υπόσταση μέσα σ’ αυτήν.
Η πρώτη χρονολογία-ορόσημο ήταν το 1922 όταν έπειτα από πολύ μεγάλους αγώνες ο Δήμος Αθηναίων (με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου της 23ης Φεβρουαρίου 1922) αποφάσισε να παραχωρήσει την έκταση της «Περιβόλας» στον Παναθηναϊκό. Αμέσως ξεκίνησαν πυρετώδεις εργασίες με τους ίδιους τους αθλητές και παράγοντες του συλλόγου να δουλεύουν νυχθημερόν για να μπορέσουν να μετατρέψουν σε αθλητικό χώρο μια έκταση με πετρώδες έδαφος που βρισκόταν στους πρόποδες του Λυκαβηττού. Οι εργασίες κράτησαν έναν χρόνο και το 1923 έγιναν οι πρώτοι αγώνες.
Άλλη μια χρονιά ορόσημο ήταν το 1924 όταν η Δ΄ Συντακτική Εθνοσυνέλευση παραχώρησε το γήπεδο οριστικά στον Παναθηναϊκο, καθώς είχε προηγηθεί (22/12/1923) βασιλικό διάταγμα για απαλλοτρίωση του γηπέδου για να δοθεί υπέρ του 9ου Συνοικισμού στρατιωτικών και δημοσίων υπαλλήλων. Στις «μάχες» που έδωσαν οι άνθρωποι του Παναθηναϊκού πρωτοστατούσε ο βουλευτής του Βενιζέλου Παντελής Καρασεβδάς.
To 1936 τοποθετήθηκαν οι πρώτοι προβολείς. Σε μια δύσκολη περίοδο, ο Παναθηναϊκός κατάφερε να θέσει ευρωπαικές βάσεις στον αθλητισμό, ώστε τα μεγάλα παιχνίδια να γίνονται το βράδυ. Έτσι το ποσόσφαιρο έγινε περισσότερο «θέαμα» παρά άθλημα.
Στην περίοδο της Κατοχής το γήπεδο της Λεωφόρου έγινε χώρος αντίστασης. Μέσα στα μικρά υπόγεια δωμάτια της, ο διευθυντής της Λεωφόρου Αντώνης Βρεττός ο Ευάγγελος Σταμάτης (ιστορικός των Μαθηματικών και τότε πρόεδρος του συλλόγου) και ο επιστάτης Θανάσης Νίκαινας είχαν φροντίσει ώστε να λειτουργεί ένας παράνομος ραδιοφωνικός σταθμός που μετέδιδε τα νέα του BBC, ενώ εξέδιδαν και μια εφημερίδα με τίτλο «τα νέα του ΠΑΟ».
Στις 8 Οκτωβρίου 1944 και ενώ η γερμανική κατοχή όδευε προς την λήξη της, ο Αντώνης Βρεττός ύψωσε στο γήπεδο της Λεωφόρου απέναντι από τις φυλακές Αβέρωφ την ελληνική σημαία.
Όπως καταλαβαίνουμε, η Λεωφόρος πάντα έδινε το μήνυμα της ανασυγκρότησης και της αναδημιουργίας στην κοινωνία μετά από μεγάλες συμφορές και καταστροφές.
Πώς κύλησε για τη Λεωφόρο η περίοδος μετά τον πόλεμο;
Μετά τα Δεκεμβριανά, η Λεωφόρος ήταν ένα ερείπιο. Η εξέδρα επί της οδού Τσόχα ήταν κατεστραμμένη, οι προβολείς είχαν διαλυθεί. Μέσα σε λίγα χρόνια, ο Παναθηναϊκός ξεκίνησε νέα έργα και μπόρεσε όχι μόνο να ξαναδημιουργήσει αλλά και να επεκτείνει το γήπεδο, φτιάχνοντας πρώτα την εξέδρα της Θύρας 13 (1950) και μετά την απέναντι της οδού Κυριακού (1960).
Το 1958, ο Παναθηναϊκός γιόρτασε τα 50 χρόνια από την ίδρυσή του και με απόφαση του Ανδρέα Βγενόπουλου (παππού του αείμνηστου σύγχρονου παράγοντα της «πολυμετοχικότητας») ιδρύθηκαν νέα τμήματα στον σύλλογο (ξιφασκία, πάλη) ενώ τοποθετήθηκε χλοοτάπητας στο γήπεδο. Έτσι, η Λεωφόρος έγινε το πρώτο γήπεδο με χόρτο στην Ελλάδα, κάτι που βοήθησε όχι μόνο τον Παναθηναϊκό αλλά και την Εθνική Ελλάδας, τον Ολυμπιακό και την ΑΕΚ που έδιναν εκει τα ευρωπαικά τους ματς.
Μιας και ανέφερα την Εθνική Ελλάδας, να υπενθυμίσω ότι οι αγώνες για τα προκριματικά τόσο του Euro 1980 όσο και του αξέχαστου Euro 2004 πραγματοποιήθηκαν στο γήπεδο της Λεωφόρου.
Όσον αφορά την πορεία προς το Γουέμπλει (1971) θεωρώ περιττό να αναφέρω την συμβολής της δυναμική της Λεωφόρου και της ώθησης που έδωσε το γήπεδο στους παίκτες του Πούσκας για να πετύχουν αυτόν τον άθλο απέναντι σε ομάδες μεγαθήρια του ευρωπαϊκού μεγαθήριου. Ο Παναθηναϊκός όχι μόνο δεν ηττήθηκε, αλλά δεν δέχτηκε ούτε τέρμα στη Λεωφόρο εκείνη την σεζόν στην Ευρώπη.
Από την σύγχρονη ιστορία μπορείς να αναφέρεις κάποιες χρονολογίες ορόσημο;
Το 2000 ο Παναθηναϊκός επέστρεψε στη Λεωφόρο, η οποία είχε πάρει μια πιο νέα και σύγχρονη μορφή με την τοποθέτηση καθισμάτων και των εκσυγχρονισμό των αποδυτηρίων και των δημοσιογραφικών θεωρείων.
Αυτή η ευρωπαϊκή αύρα του γηπέδου έκανε πολλές ευρωπαίκές ομάδες -ανάμεσα στις οποίες και η μεγάλη Μπαρτσελόνα του 2001- 2002- να «προσκυνήσουν» στη Λεωφόρο, καθώς οι αντίπαλοι είχαν την αίσθηση ότι «πνίγονται» σ’ αυτό το γήπεδο.
Τα μελλοντικά εκδοτικά σχέδια της Belle Epoque
Έχουν περάσει 4 χρόνια από την δημιουργία του εκδοτικού οίκου «Belle Epoque». Κάνοντας έναν απολογισμό της μέχρι τώρα πορείας του, κατά πόσο θα έλεγες ότι έχουν επιτευχθεί οι στόχοι που είχες θέσει με τους συνεργάτες σου;
Οι στόχοι μας φυσικά και δεν έχουν επιτευχθεί, γιατί είναι πολύ νωρίς ακόμα. Δεν μας αρκεί να λέμε ότι βγάλαμε 10-15 βιβλία. Ως στάση ζωής μας αρέσει να κοιτάμε πολύ μακριά.
Ο μεγάλος μας στόχος είναι γίνουμε κοινωνοί των μηνυμάτων των ανθρώπων που γιγάντωσαν τον σύλλογο του Παναθηναϊκού ώστε οι ιδέες τους να φτάσουν στη σύγχρονη κοινωνία και να μάθει ο κόσμος να αγαπάει όχι μόνο τον σύλλογο αλλά και τον αθλητισμό γενικότερα με μια ματιά πιο ρομαντική, που ίσως δεν ταιριάζει τόσο στη σύγχρονη εποχή.
Επειδή έχω μια καθημερινή αλληλεπίδραση με τον χώρο του βιβλίου (εκδότες, χονδρέμπορες, βιβλιοπωλεία) θέλω να τονίσω ότι ο κόσμος του Παναθηναϊκού δείχνει πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το αθλητικό βιβλίο απ΄ ότι οι φίλαθλοι άλλων μεγάλων ομάδων. Αυτό δείχνει ότι οι Παναθηναϊκοί διαφέρουν και θέλω να πιστεύω ότι σε αυτό κάπως έχουν συμβάλει και οι εκδόσεις της «Belle Epoque».
Έχει αρχίσει να αποφέρει καρπούς και στο οικονομικό κομμάτι το εγχείρημά σας;
Το σίγουρο είναι ότι εάν ασχολείσαι με τον χώρο του βιβλίου στην Ελλάδα, δεν πρόκειται να ζήσεις…πλουσιοπάροχα! Το σημαντικό είναι ότι πλέον έχουμε φτάσει σε ένα επίπεδο που το ένα βιβλίο να μπορεί να «χρηματοδοτεί» το επόμενο, ώστε να μην «μπαίνουμε μέσα» για να το πω λαϊκά.
Ξέρουμε ότι με την δουλειά μας έχουμε χτίσει μια βάση φίλων της εκδοτικής μας, οι οποίοι θα αγοράσουν τα βιβλία μας για να στηρίξουν την προσπάθειά μας και αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Ποια είναι τα επόμενα εκδοτικά σχέδια της «Belle Epoque»;
Από την «Belle Epoque» κυκλοφορεί το βιβλίο «Γκολ στα χαρακώματα» (σ.σ. συγγραφέας: Ανδρέας Οικονόμου), το οποίο ιχνηλατεί την αθλητική κίνηση στο Μικρασιατικό Μέτωπο καθώς και το «Ντιέγκο: εμπιστευτικό» των Φερνάντο Σινιορίνι και Λουσιάνο Βερνίκε. Πρόκειται για ένα βιωματικό βιβλίο που αποκαλύπτει πολλά στοιχεία τόσο για τη ζωή του Μαραντόνα όσο και τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά του. Με τον Λουσιάνο Βερνίκε έχουμε συμφωνήσει για ακόμα τρία βιβλία που πρόκειται να κυκλοφορήσουν μέσα στο 2023 και το 2024.
Επίσης, έχουμε ξεκινήσει μια σειρά βιβλίων Ψυχολογίας με την βοήθεια του Δημήτρη Κατσίκη, ο οποίος είναι ειδικευμένος σε μια σύγχρονη μέθοδο Ψυχοθεραπείας που ονομάζεται Λογικοθυμική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία (Rational Emotive Behavior Therapy, REBT).
Σε προσωπικό επίπεδο έχουμε βοηθηθεί πολύ απ΄αυτήν την μέθοδο και δεν θέλουμε να κρατήσουμε αυτήν την εμπειρία για τον εαυτό μας. Μέσα στον Ιανουάριο θα κυκλοφορήσει ένα νέο σχετικό βιβλίο από την εκδοτική μας ώστε αυτή η Γνώση να μεταφερθεί στους ανθρώπους που την έχουν ανάγκη.
«Εκατό χρόνια Λεωφόρος» με γέλια και δάκρυα στο Μέγαρο Μουσικής
Σπαρταριστές αφηγήσεις, αποκαλύψεις και άκρως φορτισμένες στιγμές, συνέθεσαν το κοντράστ συναισθημάτων στην παρουσίαση του λευκώματος «Λεωφόρος» στον Πολυχώρο του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής», το Σάββατο 19 Νοεμβρίου. Στο πάνελ βρίσκονταν ο άσος της ομάδας του Γουέμπλεϊ, Τότης Φυλακούρης, ο εκ των κορυφαίων Ελλήνων μπασκετμπολιστών Τάκης Κορωναίος, ο μουσικός και ραδιοφωνικός παραγωγός Αλέξης Βάκης, ο συγγραφέας και αρθρογράφος Αριστοτέλης Μπενόγλου (ο οποίος συντόνιζε) και ο συγγραφέας του λευκώματος Ανδρέας Οικονόμου.
Οι καλεσμένοι και οι βραβευθέντες ήταν «ένας κι ένας». Ο Γιώργος Καραγκούνης, ο Μίμης Δομάζος και ο Αντώνης Αντωνιάδης έλαβαν αναμνηστική πλακέτα και προκάλεσαν κύματα συγκίνησης με τις αναμνήσεις που μοιράστηκαν. Τις βραβεύσεις τους έκανε ο μουσικός παραγωγός Θοδωρής Μανίκας. Ανάμεσα στο κοινό που γέμισε την αίθουσα, υπήρχαν εκπρόσωποι των τμημάτων του Ομίλου, της ΠΑΕ, της ΚΑΕ και παλαίμαχοι αθλητές. Ο Τότης Φυλακούρης έκλεψε την παράσταση, με το κοινό να λύνεται στα γέλια, όσο ο παλαίμαχος ποδοσφαιριστής θυμήθηκε όλο το στόρι με τον περίφημο κόκορα, αλλά και την επιστροφή της ομάδας από το Μοντεβιδέο, όταν άθελα του πραγματοποίησε αεροπειρατεία! Τάκης Κορωναίος και Απόστολος Κόντος, δύο από τις μεγαλύτερες μορφές του ελληνικού μπάσκετ, βραβεύτηκαν και θυμήθηκαν κάποιες από τις πιο σημαντικές στιγμές της ομάδας στο «κλειστό» της Λεωφόρου, τον περίφημο «Τάφο του Ινδού».
Τη βράβευσή τους έκανε ο Μιχάλης Γεωργαντής, μυθικός βολεϊμπολίστας του Τριφυλλιού και στέλεχος της ΚΑΕ Παναθηναϊκός. Τα ερασιτεχνικά τμήματα έχουν επίσης γράψει σπουδαία ιστορία στο γήπεδο της Λεωφόρου και τιμήθηκαν δύο εκπρόσωποι βαρέων αθλημάτων: ο Γιάννης Αϊδινιώτης, για την προσφορά του στην ελληνική πυγμαχία και ο παγκόσμιος πρωταθλητής και ολυμπιονίκης Λεωνίδας Σαμπάνης.
Ο ηθοποιός Βασίλης Μπισμπίκης τίμησε με την παρουσία του την εκδήλωση, ενώ βραβεύτηκαν μέλη της Θύρας 13. Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, παίχτηκαν δύο βίντεο. Το πρώτο ήταν ντυμένο με ένα σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο: τη φωνή του Πατριάρχη του Παναθηναϊκού, Απόστολου Νικολαΐδη, να αφηγείται στιγμές από τα πρώτα χρόνια του γηπέδου. Το δεύτερο ήταν ένα εναλλακτικό, αμοντάριστο τέλος της βιντεοταινίας του 1995 για την ιστορία του Συλλόγου. Σε αυτό ακούγεται ο αείμνηστος σκηνοθέτης Κλεόβουλος Ζαμίδης (η μνήμη του οποίου, επίσης, τιμήθηκε) να απαγγέλει το ποίημα του Λευτέρη Παπαδόπουλου για τη Λεωφόρο.
Το φινάλε ήταν αυτό που καθιέρωσε η Belle Epoque στις εκδηλώσεις της: παλαίμαχοι, εν ενεργεία αθλητές, φίλαθλοι και οπαδοί, τραγουδήσαν –με όλη τους την ψυχή– τον ύμνο του μεγαλύτερου ελληνικού αθλητικού συλλόγου.
Παράλληλα με την παρουσίαση, εκτέθηκαν πενήντα φωτογραφίες (κάποιες εκ των οποίων αδημοσίευτες) και προέρχονταν από το αρχείο του Μιχάλη Κρίσπη, άλλοτε συμπαίκτη του ιδρυτή του Παναθηναϊκού, Γιώργου Καλαφάτη, ενώ ο προπονητής τμημάτων υποδομής της ΠΑΕ Παναθηναϊκός, Άγης Μερεμέτης, απόγονος του Κρίσπη, παρέλαβε αναμνηστική πλακέτα.
