Γράφει η Ελένη Κονιαρέλλη – Σιακή
Σήµερα θα γυρίσουµε το χρόνο πίσω και µε καλή διάθεση και µεγάλη περιέργεια θα φτάσουµε στ’αλώνια του χωριού για ν’ αλωνίσουµε όλοι µαζί τα σιτηρά.
Πρωί – πρωί µας ξύπνησε ο Ιούλιος µήνας -που λέγεται και Αλωνάρης και Αλωνιστής- που πήγαινε µπροστά µας σαν οδηγός, και κάθε τόσο σταµατούσε και σκούπιζε τον ιδρώτα που έσταζε κόµπους – κόµπους στο πρόσωπό του.
Οι πιο νέοι της παρέας, αγουροξυπνηµένοι καθώς ήταν, άρχισαν να δυσανασχετούν και να µουρµουρίζουν: «Μα… τι τα θέλουµε τώρα όλα αυτά να τα δούµε και να τα µάθουµε; Σήµερα υπάρχουν «σύγχρονες αλωνιστικές µηχανές» που σ’ ελάχιστο χρόνο καταφέρνουν να ξεπεράσουν τις ατέλειωτες ώρες δουλειάς, που κάτω από τον καυτό ήλιο, παιδευόταν ο πατέρας µου και ο παππούς µου για να πετύχει το αλώνισµα και το λίχνισµα του σταριού… Άσε που εύχονταν από το βράδυ να βοηθήσει ο Θεός και να τους στείλει τον κατάλληλο καιρό και τον σωστό αέρα για να κάνουν και το λίχνισµα του σταριού…».
Όµως το αυτί του έξυπνου Ιουλίου, αν και προχωρούσε πολύ πιο µπροστά απ’ όλη την παρέα που πήγαινε για ν’ αλωνίσει, «έπιασε» στον αέρα την αγανακτισµένη φωνή, που είχε ήδη αρχίσει να διαµαρτύρεται και θυµωµένος του είπε: «Αν ο πατέρας σου και οι παππούδες σου δεν ίδρωναν τότε κάτω από τον καυτό ήλιο, σήµερα, ούτε εσύ ούτε οι συνοµήλικοί σου θα υπήρχατε για να γκρινιάζετε όλοι µαζί. Τότε, ούτε αλωνιστικές µηχανές υπήρχαν, ούτε οι πολλές άλλες ευκολίες που έχουν µειώσει στο ελάχιστο τον ανθρώπινο κόπο, και την εξάρτηση του αλωνίσµατος από το ερώτηµα: «Άραγε, προς τα πού θα φυσήσει ο αέρας;» Αλλά εσείς ούτε να δείτε, ούτε να µάθετε θέλετε κάτι που οι περισσότεροι σήµερα δεν γνωρίζετε…».
Ήταν φανερό ότι ο Ιούλιος ήταν πολύ θυµωµένος. Τώρα είχαν όλοι σωπάσει και σκουπίζοντας τον ιδρώτα που έσταζε, αν και ήταν ακόµα πρωί, είχαν πάρει µια γεύση τι σηµαίνει να παλεύει ο αγρότης όλη τη χρονιά µε τα σπλάχνα της γης για να εξασφαλίσει στην οικογένεια µαζί µε τη θερµή προσευχή του και την παράκληση… «Τον άρτον ηµών τον επιούσιον δος ηµίν σήµερον».
Τον Ιούλιο οι αλλαγές του καιρού είναι συνεχείς και απρόβλεπτες, και αυτό έχει ιδιαίτερη σηµασία στις αγροτικές δουλειές όπως στη σπορά, στη συγκοµιδή και στις άλλες αγροτικές ασχολίες. Και ας δούµε πρώτα το αλώνι και το αλώνισµα:
Α) Το ΑΛΩΝΙ ήταν για τους γεωργούς τόπος ιερός. Είχε σχήµα κυκλικό µε διάµετρο τουλάχιστον 4 µέτρα και στη µέση βρισκόταν το ΣΤΡΕΝΤΖΕΡΟ ή ΣΤΡΟΓΕΡΟ (κατά τόπους είχε διαφορετικές ονοµασίες), το ξύλινο δοκάρι γύρω από το οποίο έτρεχαν τα ζώα που θα αλώνιζαν τα στάχυα· τα ζώα αυτά ήταν τα βόδια, τα άλογα, τα γαϊδούρια και τα µουλάρια. Το αλώνι το έφτιαχναν σε µέρος που φυσούν άνεµοι. Ήταν στρωµένο µε πέτρα (πετράλωνο) ή µε χώµα (χωµατάλωνο). Το ΑΛΩΝΙΣΜΑ ξεκινούσε µε το στρώσιµο του ΑΛΩΝΙΚΟΥ σ’ όλο το αλώνι µε το ∆ΙΧΑΛΙ ένα εργαλείο µε µακρύ χέρι σε σχήµα περισπωµένης, µε διχάλα στην επάνω άκρη της οποίας τα ΧΑΧΑΛΙΑ (τα δύο ανοιχτά µέρη) ήταν γυρισµένα προς τα επάνω µε άκρες χωρίς αιχµή (κούτουλες). Το στρώσιµο έπρεπε να είναι του ίδιου πάχους σε όλα τα σηµεία για να περνά πιο εύκολα ο ΒΟΛΟΣΥΡΟΣ που ήταν ένα γεωργικό εργαλείο φτιαγµένο από δύο σανίδες σκληρού ξύλου, συναρµολογηµένες σ’ ένα ενιαίο σώµα. Ήταν πιο στενό µπροστά και πιο πλατύ πίσω, µε προεξοχές – δόντια. Το µπροστινό µέρος ήταν κυρτωµένο προς τα επάνω για να διευκολύνει την ολίσθηση επάνω στο αλώνι. Στην κάτω πλευρά του βολόσυρου υπήρχαν υποδοχές µε σφηνωµένες βολοσυρόπετρες (κοφτερές πέτρες τσακµακόπετρας – πυρίτη) οι οποίες, καθώς περνούσε ο βολόσυρος επάνω από το αλώνι, έκοβαν το άχυρο και διευκόλυναν το αλώνισµα. Ο αλωνάρης οδηγούσε τα ζώα (ή το ζώο) που έσερνε τον βολόσυρο και ο βοηθός του συµπλήρωνε το αλωνικό όπου χρειαζόταν.
Το αλώνισµα γινόταν τις πιο ζεστές ώρες της ηµέρας γιατί το αλωνικό φρυγάνιαζε, δηλαδή, αποξηραινόταν και έτσι το αλώνισµα γινόταν πιο εύκολο. Οι πολύ ζεστές ανέφελες ηµέρες λεγόταν ΑΛΩΝΟΜΕΡΕΣ, ενώ στις συννεφιασµένες δεν γινόταν αλώνισµα γιατί µαλάκωνε το αλωνικό και δεν κοβόταν.
Β) ΤΟ ΛΙΧΝΙΣΜΑ: Η επόµενη διαδικασία ήταν το ΛΙΧΝΙΣΜΑ, που είχε σκοπό να χωρίσει τον καρπό από τα άχυρα. Όµως για να πετύχει το λίχνισµα χρειαζόταν να φυσά συνεχής αέρας, αλλά όχι δυνατός. Και αυτή η διαδικασία ήταν δύσκολη και απαιτητική και ήθελε εξειδικευµένα εργαλεία, όπως ήταν η ΒΟΛΙΣΤΗ (κόσκινο µε µεγάλες στρογγυλές τρύπες), το ∆ΙΚΡΑΝΙ, το ΠΑΡΑΣΥΡΟ (σκούπα), και τα ΖΕΥΓΑΤΙΚΑ. Αφού ολοκληρωνόταν το καθάρισµα, τοποθετούσαν τον καρπό σε τσουβάλια και τα πήγαιναν για άλεσµα στον µύλο, ενώ τα άχυρα µετατρέπονταν σε αχυρόµπαλες για το τάισµα των ζώων.
Γυρίσαµε τον χρόνο πίσω και ο ηλιόλουστος Ιούλιος µας ταξίδεψε στο «χτες» αργά και νοσταλγικά και έτσι ακούσαµε έκπληκτοι τα τόσα ονόµατα των εργαλείων, και τις διαδικασίες του αλωνίσµατος. Έτσι:
1. Πολλοί γνώρισαν ενδιαφέροντα και χρήσιµα πράγµατα που δεν τα ήξεραν καθόλου γιατί πίστευαν ότι, όλα γίνονταν πάντα µόνο µε «σύγχρονες αλωνιστικές µηχανές» και πολύ εύκολα γινόταν το ψωµί.
2. Άλλοι είχαν ακούσει από τους γονείς, συγγενείς κ.λπ. πολλά δύσκολα και πικρά γεγονότα, για το πόσο απαιτητική και απόλυτη είναι «η µάνα γη» στα ατελείωτα «θέλω» της, και µόνο ο αλµυρός ιδρώτας των αγροτών που συχνά δοκιµάζονται σκληρά (πληµµύρες, φωτιές, χαλάζι, κ.ά.), τη µαλακώνει και την εξευµενίζει.
3. Όµως υπάρχουν σήµερα και λίγοι άνθρωποι µε κάτασπρα µαλλιά και γένια, βαθιές ρυτίδες στο πρόσωπο, και ξεθωριασµένα µάτια. Είναι οι ηλικιωµένοι ΞΩΜΑΧΟΙ της ζωής, που περιµένουν πίσω από τα κλειστά παράθυρα, ρωτώντας µε αγωνία, «αν ετοιµάστηκε σωστά το αλώνι, αν έγινε το αλώνισµα και το λίχνισµα στο χωράφι, αν ο καρπός του σιταριού πήγε στον µύλο, αν ήταν γερός και µεγάλος…».
Ανάµεσα σ’ αυτούς είναι και ο κουρασµένος παππούς, που το θολό από τα χρόνια µυαλό του, δε γνωρίζει τίποτα για τις «σύγχρονες αλωνιστικές µηχανές», που τα κάνουν όλα χωρίς κούραση και αγωνία. Εκείνος, εξακολουθεί να ετοιµάζει στη σκέψη του, το αλώνι για το αλώνισµα και το λίχνισµα. Και µόνο όταν τον βεβαιώνουν ότι οι δουλειές τελείωσαν στα αλώνια και είναι χαρούµενοι γιατί όλα πήγαν πολύ καλά, όπως τότε που αλώνιζε εκείνος, µόνο τότε ένας ευτυχισµένος αναστεναγµός δραπετεύει από τα χείλη του…
