Γράφει ο
Γιώργος
Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
∆ηµοσιογράφος – ∆ηµοσιολόγος
Οι σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας στο ανεξάρτητο Ελλαδικό κράτος ήταν ένα κακέκτυπο των σχέσεων αυτών που υπήρχαν κατά την περίοδο της Ρωµαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας. Τότε ο Αυτοκράτορας (ανεξαρτήτως των πραγµατικών γεγονότων) ήταν πιστός Χριστιανός, υπεύθυνος για την επικράτηση του χριστιανικού ηθικού νόµου και της έννοµης τάξης και από αυτό το γεγονός αποκτούσε το δικαίωµα οι κληρικοί να του οφείλουν τέλεια υπακοή, όπως κάθε προστατευόµενος στον προστάτη του. Όµως οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας από την πλευρά τους αναγνώριζαν την θεωρητική ιερότητα που περιέβαλλε το αξίωµα του Αυτοκράτορα και του αναγνώριζαν τα ιδιαίτερα προνόµια που αυτός απολάµβανε, όµως τον θεωρούσαν έναν από τους πιστούς, που έπρεπε να υπακούει και να συµµορφώνεται µε τους κανόνες Της – όσους αφορούσαν το πνευµατικό πεδίο -, που µόνο µε αυτούς και την βοήθειά Της µπορούσε να ελπίζει ότι θα λυτρωθεί και θα σώσει την ψυχή του.
Μετά την δηµιουργία του Ελλαδικού κράτους, την δολοφονία του Καποδίστρια και την επιβολή του ετεροδόξου (Ρωµαιοκαθολικού) Βαυαρού πρίγκηπα Όθωνα ως βασιλιά των Ελλήνων, η κατάσταση άλλαξε και η σχέση που επιβλήθηκε τότε µεταξύ Πολιτείας και Εκκλησίας φθάνει έως σήµερα. Οι φορείς της κρατικής εξουσίας, µε ελάχιστες εξαιρέσεις, ελάχιστα γνώριζαν και γνωρίζουν για την Εκκλησία και την Εκκλησιαστική Ιστορία, δεν είναι φιλακόλουθοι Χριστιανοί, ακολουθούν εκκοσµικευµένες ατραπούς και, το πολύ, τηρούν κάποιους τύπους, αφού, ακόµη, ο λαός θρησκεύει και χρειάζονται τις ψήφους του…
Επί της Αντιβασιλείας του Όθωνος (αυτός ήταν ακόµη ανήλικος) επιβλήθηκε στυγνό πολιτειοκρατικό καθεστώς, που εκδηλώθηκε µε τις εξής ∆ιατάξεις: Πρώτον ο βασιλιάς ανακηρύχθηκε εξωτερικός αρχηγός της Εκκλησίας, ενώ ήταν Ρωµαιοκαθολικός στο δόγµα (!) και δεύτερον συγκροτήθηκε πενταµελής ∆ιαρκής Ιερά Σύνοδος (∆ΙΣ), µε µέλη που όρισε το Κράτος. Σε αυτήν παρίστατο βασιλικός επίτροπος, που διόρισε η Αντιβασιλεία, χωρίς την παρουσία του οποίου και την αποδοχή των απόψεών του κάθε απόφαση και πράξη της ∆ΙΣ ήταν άκυρος…
Ήταν πολύ λυπηρό για την Εκκλησία πως οι επί της Επαναστάσεως αγωνιστές Ιεράρχες δέχθηκαν σχεδόν αδιαµαρτύρητα τις αποφάσεις των ετεροδόξων της Αντιβασιλείας. Ο φιλόσοφος και θεολόγος Χρίστος Ανδρούτσος (1869-1935), σε σύγγραµµά του, σηµείωσε έναν οξύτατο χαρακτηρισµό για τους αποδεχθέντας τα κρατικά δεσµά Μητροπολίτες, ότι ήσαν «υδαρείς τον χαρακτήρα». Βεβαίως όποιος Επίσκοπος εναντιωνόταν στο ετερόδοξο Κράτος υπέφερε. Ένας από αυτούς ήταν ο Βρεσθένης Θεοδώρητος (1787-1843). Ηρωική µορφή της Επανάστασης αντιτάχθηκε στην κρατικοποίηση των Επισκοπών που προώθησε η Αντιβασιλεία καθώς και στο κλείσιµο εκατοντάδων µονών και στην αρπαγή της περιουσίας τους. Ο Θεοδώρητος διακήρυξε πως δεν µπορεί ο Επίσκοπος να καταστεί κρατικός υπάλληλος και να ταυτισθεί µε τον Νοµάρχη, όπως καθιέρωσε το κράτος του Όθωνα. Τώρα το Κράτος του Μητσοτάκη ταύτισε µισθολογικά τους Επισκόπους µε τους Γενικούς Γραµµατείς Υπουργείων… Η πλήρης εκκλησιαστικού ήθους οµολογία του Βρεσθένης τον έριξε στη δυσµένεια του Κράτους, που τον τιµώρησε αποµακρύνοντάς τον από την Επισκοπή του. Ο Θεοδώρητος δεν υποχώρησε και απεβίωσε εις οίκηµα «καλύβης µικρόν διαφέρον, µε πενιχρά έπιπλα και τράπεζα λιτή…». (Κων. Οικονόµου Λόγος Επιτάφιος εις τον Αοίδιµον Σελλασίας Θεοδώρητον, Αθήνησι 1843). Ο Βασιλικός ή κυβερνητικός Επίτροπος ήταν αποφασιστικός παράγοντας στη λήψη αποφάσεων της Ιεράς Συνόδου έως το 1977. Τότε ψηφίστηκε από την Βουλή ο Νόµο 590 περί του Καταστατικού Χάρτου της Εκκλησίας της Ελλάδος. Έκτοτε ρόλο ποδηγετήσεως της Ιεράς Συνόδου έχει αναλάβει η εκάστοτε Κυβέρνηση… Στα 176 χρόνια λειτουργίας της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας της Ελλάδος τα παραδείγµατα των επεµβάσεων των Κυβερνήσεων στα της διοίκησης της Εκκλησίας είναι πολλά. Θα αναφερθούν ολίγα. Το 1873 η Ι. Σύνοδος εξέλεξε Μητροπολίτη Αθηνών τον Αρχιεπίσκοπο Κερκύρας Αντώνιο Χαριάτη. Η Κυβέρνηση όµως του Επ. ∆εληγιώργη δεν δέχθηκε την εκλογή, αφού δεν είχε δώσει σχετική εντολή… Λόγω του προκληθέντος θορύβου ο εκλεγείς επέστρεψε στην Κέρκυρα, όπου έτυχε λαµπροτάτης υποδοχής!
Ο Εθνικός ∆ιχασµός είχε επιπτώσεις και στην Εκκλησία. Ο µε την σύµπραξη Της αναθεµατισµός του Πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου επέφερε την καθαίρεση του Μητροπολίτου Αθηνών Θεοκλήτου Μηνόπουλου και την εκλογή, µε διορισµένη από την κυβέρνηση αριστίνδην Σύνοδο, του Επισκόπου Κιτίου Κύπρου Μελετίου Μεταξάκη. Η επαναφορά της Βασιλείας, το 1920, είχε ως αποτέλεσµα την αποµάκρυνση του Βενιζελικού Μελετίου και την επιστροφή του βασιλόφρονος Θεοκλήτου… Το 1921 γίνεται νέα αναγκαστική απαλλοτρίωση αγροτικής εκκλησιαστικής περιουσίας από τη φιλοβασιλική κυβέρνηση. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή η επαναστατική κυβέρνηση αποµακρύνει από τον θρόνο των Αθηνών τον Θεόκλητο και δια αριστίνδην Συνόδου εκλέγει Αρχιεπίσκοπο τον αρχιµανδρίτη Χρυσόστοµο Παπαδόπουλο…
Ο νέος Αρχιεπίσκοπος επιχείρησε να επαναφέρει την Ιεραρχία στην κανονική τάξη, όµως ο δικτάτορας Θεόδ. Πάγκαλος είχε άλλη άποψη… Φερόµενος αυταρχικώς προς την Εκκλησία, όπως και προς όλους τους Ελλαδίτες, επέβαλε την µαταίωση της Ιεραρχίας, την οποία είχε συγκαλέσει ο Αρχιεπίσκοπος, επειδή εκείνος δεν είχε δώσει σχετική έγκριση… Για να επιβάλει τη µαταίωσή της διέταξε να επέµβουν δυνάµεις της Αστυνοµίας και να απαγορεύσουν την κίνηση των Μητροπολιτών προς την Αθήνα!
Επέµβαση και µάλιστα σε εκλογή Αρχιεπισκόπου Αθηνών υπήρξε και επί δικτατορίας Μεταξά. Η Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος συνεκλήθη στις 5 Νοεµβρίου 1938 και κατά την εκλογή ο Μητροπολίτης Κορίνθου ∆αµασκηνός έλαβε 31 ψήφους και ο από Τραπεζούντος Χρύσανθος 30. Το καθεστώς και το παλάτι ήθελαν τον Χρύσανθο. Τρεις Μητροπολίτες, που ήσαν φιλικοί προς το καθεστώς, προσέφυγαν στο Συµβούλιο της Επικρατείας και αυτό ακύρωσε την εκλογή του ∆αµασκηνού. Στη συνέχεια η δικτατορική κυβέρνηση µε αναγκαστικό νόµο αφαίρεσε από την Ιεραρχία το δικαίωµα εκλογής Αρχιεπισκόπου Αθηνών (!) και το έδωσε σε 12µελή Σύνοδο, µε µέλη Μητροπολίτες φιλικούς προς αυτήν, που φυσικά εξέλεξαν τον Χρύσανθο. Ο ∆αµασκηνός εξορίστηκε στη Μονή Φανερωµένης Σαλαµίνας…
Η πολιτική εξουσία (κυβερνήσεις Ενώσεως Κέντρου και Αποστατών) αναµίχθηκε µε αυταρχικότητα στην µη εκλογή Μητροπολιτών επί Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσοστόµου (Χατζησταύρου). Τον ίδιον τον Αρχιεπίσκοπο η δικτατορία των συνταγµαταρχών τον αποµάκρυνε από τον θρόνο του µε αναγκαστικό Νόµο, δια του οποίου επεξέτεινε το όριο ηλικίας των 80 ετών, που είχε ψηφιστεί στη Βουλή για τους Μητροπολίτες, και στον Αρχιεπίσκοπο. Ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος µε την άρνησή του να παραιτηθεί, παρά την πίεση που δέχθηκε από την χούντα και το παλάτι, έδειξε εξαιρετική αντοχή και παραδειγµατική προσκόλληση στους Ιερούς Κανόνες, χαρακτηριστικά που τον διέκριναν σε όλη του την ποιµαντική ζωή.
Η χούντα µετά την αποµάκρυνση του κανονικού Αρχιεπισκόπου κατήργησε την Ιεραρχία και µε Αριστίνδην Σύνοδο της αρεσκείας της εξέλεξε ως Αρχιεπίσκοπο τον πρωθιερέα των Ανακτόρων και καθηγητή Πανεπιστηµίου Αρχιµανδρίτη Ιερώνυµο Κοτσώνη. Παρέµβαση στην Εκκλησία υπήρξε και από την υπό τον συνταγµατάρχη Ιωαννίδη χούντα. Ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυµος οδηγήθηκε σε παραίτηση και µε αναγκαστικό νόµο δηµιούργησε µιαν Ιεραρχία, στην οποία δεν συµµετείχαν οι εκλεγέντες επί Αρχιεπισκόπου Ιερωνύµου Μητροπολίτες, ως «αντικανονικοί». Η εν λόγω Ιεραρχία, στη συνεδρία της οποίας παρίστατο και ο τότε Υπουργός Παιδείας Παν. Χρήστου, εξέλεξε Αρχιεπίσκοπο τον Μητροπολίτη Ιωαννίνων Σεραφείµ, φίλο του δικτάτορος Ιωαννίδη και του Υπουργού Παιδείας.
Μετά τη Μεταπολίτευση η λαϊκιστική και αριστερής λογικής κυβέρνηση του Α. Παπανδρέου, µε υπουργό Παιδείας και Θρησκευµάτων τον µακαρίτη Αντώνη Τρίτση, επιχείρησε να ολοκληρώσει το έργο της Αντιβασιλείας του Όθωνα και να αφαιρέσει από την Εκκλησία την ελάχιστη περιουσία που της είχε αποµείνει µε τον «αλήστου µνήµης» Νόµο 1700/1987. Κλήρος και λαός ξεσηκώθηκαν κατά της αδικίας, ο Α. Παπανδρέου υπεχώρησε και ο Α. Τρίτσης αποµακρύνθηκε από το Υπουργείο, αν και δεν τον αποφάσισε µόνος του … Ο Νόµος είχε ψηφιστεί από το κυβερνόν Κόµµα του ΠΑΣΟΚ µε την έγκριση του τότε πρωθυπουργού…
Ο διάδοχος του Α. Παπανδρέου στην πρωθυπουργία και στην προεδρία του ΠΑΣΟΚ Κων. Σηµίτης µε τους συνεργάτες και συµβούλους του ήσαν υπέρ της καθιερώσεως στην Ελλάδα του συστήµατος της άθεης Γαλλίας και της περιθωριοποίησης της Ορθόδοξης πίστεως και της Εκκλησίας. Συνεργός τους ο παλαιότερα συντηρητικών αρχών Πρόεδρος της ∆ηµοκρατίας µακαρίτης Κων. Στεφανόπουλος. Απέναντί τους ήταν ο µακαριστός Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος και η πλειονοψηφία του λαού. Επί των ηµερών Σηµίτη συνεχίστηκε και εντάθηκε η επιχείρηση ο «εκσυγχρονισµού» και «προοδευτισµού» της κοινωνίας, αρχίζοντας από τη νεολαία. Εν γνώσει τους προωθήθηκε το ξεχαρβάλωµα αρχών και αξιών, η διαστρέβλωση ιστορίας και πολιτισµικής παράδοσης, η υποβάθµιση της ελληνικής γλώσσας, η επιχείρηση µετατροπής των Ελλήνων σε άµορφη µάζα, χωρίς Πατρίδα, χωρίς παρελθόν και χωρίς µέλλον…
Ο «αριστερός» και συνεχιστής του λαϊκισµού του Α. Παπανδρέου Αλέξης Τσίπρας, ως πρωθυπουργός, αυτή τη φορά µε τη συµφωνία του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύµου, επιχείρησε, εκ νέου, να προωθήσει την γαλλικού τύπου ουδετεροθρησκεία του Κράτους, που πριν θέλησε να επιβάλει ο Κων.
Σηµίτης. Συγκεκριµένα στο εκ 15 σηµείων κοινό ανακοινωθέν Τσίπρα – Αρχιεπισκόπου, το οποίο παρουσιάστηκε από τους δύο σε εθνική τηλεοπτική µετάδοση, είχε αποφασιστεί να διαγραφούν από την Ενιαία Αρχή Πληρωµών του ∆ηµοσίου οι 10.000 κληρικοί και εκκλησιαστικοί υπάλληλοι. Αντί για την πληρωµή από το ∆ηµόσιο είχε αποφασιστεί να υπάρξει µια ετησία επιδότηση του Κράτους προς την Εκκλησία, αυτή θα περιερχόταν σε ειδικό ταµείο της Εκκλησίας και θα µοιραζόταν µε την αποκλειστική ευθύνη Αυτής.
Επίσης συµφωνήθηκε από Τσίπρα και Αρχιεπίσκοπο η Εκκλησία να παραιτηθεί από την εκκλησιαστική της περιουσία… Αυτά συνεζητούντο µεταξύ των δύο επί 3,5 χρόνια χωρίς την έγκριση της Ιεραρχίας, η οποία, όταν Την συγκάλεσε ο Αρχιεπίσκοπος, απέρριψε τη συµφωνία του µε τον Αλ. Τσίπρα… Σηµειώνεται ότι κατά τηλεοπτική παρουσία που είχε ο Αρχιεπίσκοπος µε τον Αλ. Τσίπρα, είπε προς αυτόν: «Αν προχωρήσει η δυνατότητα η Εκκλησία να έχει ελευθερία και αυτοτέλεια θα µείνει στην Ιστορία ότι είσθε ο πρώτος που έβαλε σε αυτή την εξέλιξη την υπογραφή του…». Ακολούθησαν χειραψία και ασπασµοί. Κατά την περίοδο κυβέρνησης Τσίπρα σιγή ιχθύος υπήρξε από την ηγεσία της Εκκλησίας, πλην ολίγων εξαιρέσεων, στο θέµα της Συµφωνίας των Πρεσπών, που, εκκλησιαστικά, παραµένει ακανθώδες και, έως τώρα, άλυτο και εθνικά έχει βάλει τη χώρα σε περιπέτειες..
Συνεχιστής της αντιµετώπισης της Εκκλησίας από τους Αν. Παπανδρέου, Κων. Σηµίτη και Αλ. Τσίπρα, ο Κυρ. Μητσοτάκης. Ως πρωθυπουργός, µε την άρνηση σηµαντικού αριθµού βουλευτών του Κόµµατός του και την υποστήριξη των αριστερών και αθέων βουλευτών των Κοµµάτων της «Αντιπολίτευσης», πανηγύρισε µαζί µε την τότε Πρόεδρο της ∆ηµοκρατίας την ψήφιση του Νόµου, που καθιέρωσε τον «γάµο» των οµοφυλοφίλων και την εκ µέρους τους τεκνοθεσία! Αυτά µε την ουσιαστική ανοχή του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύµου και των ηγετών της Εκκλησίας, στους οποίους πρόσφατα η κυβέρνηση Μητσοτάκη προσέφερε διπλασιασµό των µισθών τους.
Η Εκκλησία – κλήρος και λαός – πορεύεται επί 2000 χρόνια. Γνώρισε κρίσεις, δοκιµασίες, προδοσίες, κλυδωνίστηκε πολλές φορές, αλλά δεν βυθίστηκε, γιατί Την προστατεύει ο Ιησούς Χριστός. Αυτό θα συνεχιστεί έως το τέλος των αιώνων.
Για το κείµενο χρησιµοποιήθηκαν τα βιβλία και τα ανάτυπα:
• Γιάννη Καραγιαννόπουλου «Το Βυζαντινό κράτος», Εκδ. Ερµής, Αθήνα, 1983.
• Γερασίµου Κονιδάρη «Σταθµοί εκκλησιαστικής πολιτικής εν Ελλάδι από του Καποδιστρίου µέχρι σήµερον», Εν Αθήναις, 1971.
• Γ. Ν. Παπαθανασόπουλου «Κιβωτός Πατριδογνωσίας – Μορφές του 1821 πριν, κατά και µετά την Επανάσταση», Εκδ. ΤΗΝΟΣ, Αθήνα, 2021.
• «Οι Προκαθήµενοι Αθηνών και πάσης Ελλάδος», Εκδ. Ιεράς Μητροπόλεως ∆ηµητριάδος, Βόλος, 1997.
• Ιωάννου Κωνσταντινίδου «Προκόπιος Β΄ Οικονοµίδης Μητροπολίτης Αθηνών» Ανάτυπο από περ/κό «Θεολογία», Εν Αθήναις, 1972.
• Ιωάννου Κωνσταντινίδου «Θεόφιλος Βλαχοπαπαδόπουλος, Μητροπολίτης Αθηνών», Ανάτυπο εκ της «Θεολογίας», Εν Αθήναις, 1972
• Ιωάννου Κωνσταντινίδου «Προκόπιος Γεωργιάδης, Μητροπολίτης Αθηνών», Ανάτυπον εκ της «Θεολογίας», Εν Αθήναις, 1973.
• Παναγιώτου Στάµου «Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρύσανθος ο από Τραπεζούντος», Αθήναι, 1994.
• ∆ηµοσθένη Κούκουνα «Ο Αρχιεπίσκοπος ∆αµασκηνός», Εκδόσεις ΜΕΤΡΟΝ, Αθήνα,1991.
• Ελένης Καπνιά – Αραποστάθη «Σε πρώτο πρόσωπο – Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσόστοµος Β΄ ο Χατζησταύρου», Εκδ. Τσουκάτου, Αθήνα, 2022
• Φωτίου Οικονόµου «Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείµ» Β΄ Έκδοση, Αθήναι, 1993.
• Αλέξη Τσίπρα «Ιθάκη», Εκδ. Gutenberg, Αθήνα, 2025
