Γράφει ο Δημήτρης Μασούρης: Eπ. Σχολικός Σύμβουλος Φιλόλογων
Γλωσσική εξέλιξη του ονόματος του βουνού μέσα στους αιώνες
Οριοθεσία: Το δεύτερο μεγάλο βουνό ύψους 1109 μ. της Αττικής που εκτείνεται σαν μια μεγάλη πυραμίδα Β/Α της και την προστατεύει από τις καιρικές συνθήκες του χειμώνα σαν ασπίδα, είναι η Πεντέλη. Αυτό είναι το όρος που εγέννησε ένα Παρθενώνα καύχημα των αιώνων με το περίλαμπρο αστραφτερό και μοναδικό μάρμαρο στον κόσμο, που κρύβει στοργικά στα σωθικά της. Το μάρμαρό της καμάρι των Γλυπτών, χαρά των Αρχιτεκτόνων. Καύχημα των αιώνων, γεννήτρα ποιητών, βουνό των εκπλήξεων, εμπνεύστρια Πεντέλη αθάνατη του τρισμέγαλου ποιητή μας Κωστή Παλαμά. Αλλά ποιο είναι το βουνό αυτό και από πού πήρε την ονομασία του;
Γλωσσολογική ερμηνεία: Πρέπει ιστορικά να αναχθούμε πολύ παλιά. Ίσως θα πρέπει να προσέξουμε το μύθο του Ηρακλή, του πανελλήνιου ήρωα, που είχε πατέρα θεϊκό τον Δία και θνητό τον Αμφιτρύωνα. Ο Ηρακλής είχε αποκτήσει πολλούς απογόνους όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στη Λυδία, τη Σκυθία και σε άλλα μέρη, αφού πολλοί από τους λαούς που περιέβαλαν τότε την Ελλάδα, ήθελαν να έχουν καταγωγή από τον Ηρακλή. Καταγράφονται λοιπόν πολλά παιδιά, πάνω από εκατό, τα λεγόμενα «Ηρακλείδες» του Ηρακλή και της γυναίκας του Δηιάνειρας. Ανάμεσα αναφέρονται η Αστυόχη και κατά μερικούς άλλους ερευνητές η νύμφη Πεντέλια! Η Πεντέλια μας ενδιαφέρει. Γλωσικά είναι δισύνθετη λέξη (πέντε+λεια πρβλ. λισσή λιττός=λισσός, λεία, λίς=πέτρη Όμηρος μ64, 79) – γυαλιστερή στιλβωμένη πέτρα. Αλλά λις σημαίνει και λιοντάρι. Η ίδια ρίζα κρύβεται ετυμολογικά και στο «λαός – λίθος». Συνεπώς Πεντέλια=πέντε φορές γυαλιστερή – όμορφη – εντυπωσιακή πέτρα. Τα σημειούμενα δύο ττ στο λισσή (=λισσός, -η, όν) ως λιττός -ή-όν είναι πελασγική λέξη – προελληνική πρβλ. Υμηττός, Λυκαβηττός, Βριληττός, Ιλισσός, θάλασσα κλπ. Με τα περισσότερα από αυτά, τα πελασγικά τοπωνύμια έχουμε ήδη ασχοληθεί. Το πέντε είναι και αυτό ομηρική λέξη Κ 317 γ299 κ.ά. Λεξ. Liddel-Scott. Επίσης Πεντέλη ονομάζεται και ο αρχαίος δήμος της Αττικής, που ανήκε στη Αντιοχίδα φυλή, και λέγεται, ότι ονομάστηκε έτσι από τον Αντίοχο, γιο του Ηρακλή χάρη στην αδελφή του Πεντέλη. (Λεξικό «Ήλιος» και άλλες μαρτυρίες από αρχαιολογικά λεξικά και αρχαίες θησαυρικές πηγές κειμένων. Πρβλ. Θυμέλη – Σεμέλη (=πέτρα).
Μαρτυρίες: Η Πεντέλη ως αρχαίος δήμος της Αττικής βρισκόταν περίπου, όπου η σημερινή Μονή της Πεντέλης ή ίσως παρακάτω. Εάν γίνουν ανασκαφές κάποτε θα έλθει στο φως, αλλά δεν υπόσχονται σπουδαία πράγματα, γιατί από επιδρομές και ιδιαίτερα κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο καταστράφηκε εκ θεμελίων η πόλη, ως μαρτυρούν οι ιστορικές πηγές, που διασώζονται. Στον αρχαίο δήμο Αντιοχίδα σημειώνουμε ότι ανήκε και ο φιλόσοφος Σωκράτης. Ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης πρώτοι ονομάζουν το βουνό «Βριληττός» και αυτό όμως είναι γλωσσολογικά δισύνθετη λέξη θα προσπαθήσω να το απλουστεύσω γλωσσολογικά όσο γίνεται. Βρί// βρίθω=είμαι κατάφορτος, βαρύς, πλήρης Βρι+ληττός = (+κατάφορτος από πέτρες μάρμαρα) το ληττός είναι πελασγική λέξη προελληνική, όπως προείπαμε (πρβλ. Humettus= Υμηττός).
Βλέπετε, τον 5ο π.Χ. αιώνα η Πεντέλη άστραφτε από μάρμαρο και ήταν το βουνό στις καθημερινές συζητήσεις των Αθηναίων. Αργότερα, στα «Γεωγραφικά» του Παυσανία και του Στράβωνα (2ος μ.Χ. αιώνας) το βουνό ονομάστηκε Πεντελικόν. Η κατάληξη «Πεντελικός» δισύνθετη πάλι λέξη από ουσιαστικό, που δηλώνει εκείνον, ο οποίος ανήκει ή έχει σχέση προς το πρωτότυπο. Γι αυτό και α) τα λεξικά των αρχαίων ελληνικών σημειώνουν πως πρέπει να τονίζουμε τη λέξη «Πεντέλη», Πεντελή α) Μιστριώτης Θουκ. Βιβλ. Β’ 23 και το επίθετο β) να γράφεται Πεντελεικός-η-ον, (=Πεντέλεια) ή Πεντεληκός-η-ον (Lidell-Scott) αντί του σημερινού εξαιτίας απλούστευσης Πεντελικού. Ωραία μελέτη για τα επίθετα αυτά έχει γραφεί από τον σπουδαίο φιλόλογο αείμνηστο Γεώργιο Γαρδίκα, πατέρα του επίσης αειμνήστου καθηγητή Εγκληματολογίας, Σωφρονιστικής και Αστυνομικής Κωνσταντίνου Γαρδίκα, αμφότερων καθηγητών στο ΕΚΠΑ. Είναι παράλληλοι με τον παγκοσμίου φήμης φιλόσοφο Θεόφιλο Βορέα. Και οι τρεις, Μαρουσιώτες.
Βέβαιο είναι ότι το Πεντελικόν πήρε το όνομά του από τον αρχαίο Δήμο Πεντέλης (ή Πεντέλειας) εξαιτίας εξορύξεως μαρμάρων (πετρών) βράχων απαστραπτόντων, ιδιαιτέρας στιλπνότητας σε λευκότητα, αφού εκπαραθύρωσε τον πελασγικό όρο Βριληττός που σήμαινε το ίδιο. Η ονομασία όμως δεν χάθηκε, αφού δόθηκε στο νέο οικισμό πιο κάτω Βριλήσσια που δηλώνει πάλι το ίδιο δηλ. πλήθος μαρμάρων. Άξιο σημείωσης είναι ότι στα «Βριλήσσια» – σημερινό Πάτημα, οι ερασιτέχνες κυνηγοί εξόρυξης μαρμάρου έχουν διαπιστώσει ότι υπάρχει μεγάλο κοίτασμα και εκεί. Οι δε Γερμανοί μεταλλειολόγοι που τους είχα ακούσει πολύ παλιά στο δάσος του Συγγρού να ερευνούν με ειδικά μηχανήματα τις πέντε πηγές νερού, που υπήρχαν -ότι υπάρχουν ιδιαίτερα στην Πεντέλη- Διόνυσος, Ντράφι, Αγία Τριάδα, Κεφαλάρι, Θάλοσσι (κρίμα, που μπαζώθηκε). Μερικά από αυτά τα νερά πλούτισαν το Αδριάνειο Υδραγωγείο παλαιότερα της Αθήνας και μπόρεσαν να χρησιμοποιηθούν και σήμερα. Αφήνω το γεγονός πως οι ίδιοι οι μεταλλειολόγοι είχαν δηλώσει πως σε ορισμένα μέρη της Αττικής υπάρχει και άφθονος ανθρακίτης (και στα βάθη της Πεντέλης) ακόμη ανώριμος. Σημείωση: στην περιοχή των Αροανείων – Χελμός – νοτιοανατολικά υπάρχει πυραμοειδής κορυφή που λέγεται Πεντέλεια (Μαρμαροβούνι, των νερών της Στύγας), ενώ το υψηλότερο σημείο ονομάζεται Ντουρντουβάνα (2112 μ.) και θεωρείται βαρόμετρο της περιοχής (Μαζέικα), όπως και ο δικός μας Υμηττός (Τρελός, Τρελοβούνι), που δείχνει τον καιρό στην Αττικής.
Συγχρονία ωφέλειας: Αλλά η Πεντέλη είναι και το βουνό της ζωής. Ο Κρυστάλλης την επισκεπτόταν συχνά -λόγοι υγείας τον ανάγκαζαν- και την αγαπούσε. Μετέδωσε δε αυτήν την αγάπη του και σε μερικές οικογένειες Σαρακατσαναίων από το Διόνυσο και την Ανατολή, που εγκαταστάθηκαν με τα ποίμνιά τους σ’ αυτήν. Και που την αγάπησαν και την προστάτεψαν περισσότερο από τον καθένα, γιατί νιώσανε βαθειά τις εκπλήξεις και τις χαρές που παρέχει το βουνό αυτό. Είναι το μοναδικό βουνό που διαθέτει αποκλειστικά δάσος από πεύκα. Είναι πνοή υγείας και βίωσης. Είναι και μητέρα, τροφός φιλόξενη και υποσχετική ζωής. Οι λιγοστοί κάτοικοί της κατά τη γερμανοϊταλική κατοχή και αργότερα στον εμφύλιο, πολύ βοήθησαν τους καταφεύγοντες σ’ αυτήν. Ιδιαίτερα τους βοήθησε η υλοτομία από την καψάλα της, που προκάλεσε η φονική ισοπεδωτική σβάστικα. Η Πεντέλη κράτησε στη ζωή τους θνήσκοντες από πείνα και κρύο κατοίκους των Αθηνών και των τότε κωμοπόλεων στους πρόποδές της, την οποίαν για πάντα θα ευγνωμονούν, αφού υλοτομούσαν κρυφά τα καμένα δέντρα και με τα θρυλικά μονότροχα καροτσάκια τους, τα λεγόμενα στούκας, τα παγωμένα και πεινασμένα εκείνα πέτρινα χρόνια μετέφεραν τα ξύλα στην Αθήνα για να επιβιώσουν. Αθηναίοι και κωμοπολίτες, παρά τις κατασχέσεις των προμηθειών των ξύλων από τους εχθρούς τότε της πατρίδας, παρά τα βασανιστήρια που υπέστησαν, επέζησαν χωρίς να λησμονούν όλες τις αντιξοότητες που δέχτηκαν από τις επακόλουθες εθνικές καταιγίδες.
Ανάβρυτα, Νοέμβριος 2018
