Γράφει η δρ. Μαρία Γιαλλούση
Συγγραφέας του βιβλίου Shopping for Love
Για τον έρωτα στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (2024, εκδ. ΚΨΜ)
Με αφορμή την κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Christopher Nolan, ανακύπτει ένας έντονος προβληματισμός που αφορά όχι μόνο την ταινία, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο σήμερα επιλέγουμε να διαβάζουμε έναν από τους θεμελιώδεις μύθους του δυτικού πολιτισμού.
Η σύγχρονη ματιά συχνά οδηγεί την ιστορία του Οδυσσέα προς μια αυστηρά ψυχολογική ερμηνεία: ο ήρωας ως ένας τραυματισμένος άνθρωπος που αναζητά την αποκατάσταση του εαυτού του μετά τον πόλεμο.
Αναμφίβολα ο Όμηρος γνωρίζει τον πόνο, την απώλεια, την απουσία και τη μνήμη των νεκρών. Όμως η Οδύσσεια δεν είναι μόνο η ιστορία μιας πληγωμένης ψυχής. Είναι η ιστορία μιας βαθιάς ανθρώπινης μετάβασης: από τη βία στον βίο, από την επιβίωση στον κοινό κόσμο, από την αυθαίρετη δύναμη στη συγκρότηση κανόνων και θεσμών.
Ο Οδυσσέας δεν ωριμάζει απλώς επειδή υποφέρει. Ωριμάζει επειδή γνωρίζει και συγκρίνει διαφορετικούς κόσμους.
Ο Κύκλωπας είναι η εικόνα μιας εξουσίας χωρίς νόμο. Είναι η δύναμη που δεν αναγνωρίζει τον άλλον, τη φιλοξενία, την αμοιβαιότητα. Ο άνθρωπος απέναντί του επιβιώνει μόνο μέσα από την ευφυΐα και την πρακτική του σκέψη. Οι Λαιστρυγόνες, όμως, αποκαλύπτουν μια ακόμη πιο ακραία μορφή απειλής. Δεν πρόκειται απλώς για έναν ισχυρό αντίπαλο. Είναι η δύναμη που έχει χάσει κάθε ανθρώπινο μέτρο και μετατρέπεται σε ολοκληρωτική καταστροφή. Εκεί η ατομική ικανότητα του Οδυσσέα δεν αρκεί. Η ανθρώπινη κοινότητα δοκιμάζεται μπροστά σε μια βία που δεν μπορεί να ενσωματωθεί σε κανέναν κανόνα.
Και ακριβώς γι’ αυτό η απουσία των Φαιάκων από την ταινία αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Οι Φαίακες δεν συμμετείχαν στην εκστρατεία της Τροίας. Δεν ανήκουν στον κόσμο του πολέμου που οδήγησε τον Οδυσσέα στην περιπλάνηση. Είναι ένας άλλος κόσμος που ο ήρωας συναντά και βιώνει. Δεν είναι μια φανταστική υπόσχεση για το μέλλον· είναι μια ήδη υπάρχουσα μορφή ανθρώπινης συνύπαρξης.
Στους Φαίακες η δύναμη δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει μετασχηματιστεί. Η ναυτική τους ικανότητα δεν υπηρετεί την κατάκτηση αλλά τη σύνδεση. Η εξουσία του Αλκίνοου δεν βασίζεται στον φόβο αλλά στην εγγύηση της τάξης. Ο ξένος δεν αντιμετωπίζεται ως απειλή αλλά ως πρόσωπο που πρέπει να αναγνωριστεί.
Εκεί ο Οδυσσέας συναντά έναν κόσμο που του επιτρέπει να κατανοήσει τη διαφορά ανάμεσα στη δύναμη και στην πολιτική τάξη. Μέσα από τον Δημόδοκο, τον τυφλό αοιδό, η προσωπική εμπειρία μετατρέπεται σε συλλογική μνήμη. Και η μνήμη είναι η αρχή της συνείδησης.
Η επιστροφή στην Ιθάκη, επομένως, δεν είναι απλώς η επιστροφή ενός άνδρα στην οικογένειά του. Είναι η επιστροφή ενός ανθρώπου που έχει γνωρίσει τις καταστροφικές μορφές της δύναμης και αναζητά τους όρους ενός βιώσιμου κόσμου.
Γι’ αυτό η Πηνελόπη, ο Εύμαιος και ο Άργος έχουν τόσο μεγάλη σημασία. Η Πηνελόπη διατηρεί τη νομιμότητα του οίκου απέναντι στην αυθαιρεσία των μνηστήρων. Ο Εύμαιος εκπροσωπεί την εργασία, την πίστη και τη συνέχεια της καθημερινής ζωής. Ο Άργος, που τον περιμένει τόσα χρόνια πέρα από κάθε επίγνωση, γίνεται το σύμβολο μιας βαθύτερης, οργανικής σχέσης αφοσίωσης – μιας σύνδεσης με τη φύση και το ζωικό βασίλειο που παραμένει ζωντανή, προσφέροντας ένα σταθερό καταφύγιο μνήμης, όσο οι ανθρώπινοι θεσμοί αναζητούν ξανά το μέτρο τους. Η σφαγή των μνηστήρων δεν είναι μόνο μια πράξη εκδίκησης. Είναι η κρίση ενός κόσμου που έχει χάσει κάθε όριο και κάθε νομιμοποίηση.
Το ζητούμενο όμως της Οδύσσειας δεν είναι η επικράτηση της βίας. Είναι η υπέρβασή της μέσα από τη δημιουργία ενός κόσμου σχέσεων, κανόνων και ευθύνης.
Γι’ αυτό η απουσία των Φαιάκων δεν είναι μια απλή παράλειψη. Είναι η απουσία ενός κρίσιμου σταδίου στη διαδρομή του Οδυσσέα: της συνάντησης με έναν κόσμο όπου η ανθρώπινη δύναμη έχει ήδη γίνει πολιτισμός.
Και ίσως αυτό να είναι το ερώτημα που μένει στον θεατή:
– Γιατί, κύριε Nolan, μας στερήσατε το νησί των Φαιάκων;
– Γιατί μας στερήσατε τη δυνατότητα να δούμε ότι ο νόστος δεν είναι μόνο η επιστροφή ενός ανθρώπου στον εαυτό του, αλλά η επιστροφή της ανθρωπότητας στην αναζήτηση ενός κοινού κόσμου;
