Γράφει ο Ευστάθιος Χιώτης
Δρ. Μεταλλειολόγος μηχανικός ΕΜΠ Μηχανικός Πετρελαίων Imperial College πρώην διευθυντής στη Δημόσια Επιχείρηση Πετρελαίων και στο Ινστιτούτο Γεωλογίας και Ερευνών Υπεδάφους
Στο άρθρο εξετάζεται το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου από μια σκοπιά που επιμελώς αποφεύγεται˙ ο ρόλος δηλαδή του δίδυμου καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης – οπτικών ινών για την υποθαλάσσια επιτήρηση της Ανατολικής Μεσογείου. Με οπτικές ίνες μπορούν να καταγράφονται υποβρύχια σήματα από απόσταση δεκάδων χιλιομέτρων, να αναλύονται με τεχνητή νοημοσύνη και να ανιχνεύονται σε πραγματικό χρόνο οι πηγές εκπομπής δονήσεων, στρατιωτικού, γεωλογικού ή γενικού ενδιαφέροντος.
Στο γεωπολιτικό πεδίο παρουσιάζονται τα αδύνατα σημεία της συμφωνίας Ελληνο-Αιγυπτιακής ΑΟΖ και οι επιπτώσεις τους στην οριοθέτηση της Ελληνο-Κυπριακής ΑΟΖ.
Σημείωση: Οι ηλεκτρονικοί σύνδεσμοι προς τις πηγές βιβλιογραφίας σημειώνονται ερυθροί και ο τίτλος των πηγών δίνεται μέσα σε αγκύλες.
Εισαγωγή
Το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ υλοποιείται από την ειδικού σκοπού θυγατρική του ΑΔΜΗΕ Great Sea Interconnector. Περιγράφεται ως το «πιο φιλόδοξο, τεχνικά σύνθετο και γεωστρατηγικά κρίσιμο έργο υποθαλάσσιας ηλεκτρικής διασύνδεσης» {Το Great Sea Interconnector αλλάζει τον ενεργειακό χάρτη – Η γαλλική «ασπίδα», το DeepTech του βυθού και η γεωπολιτική σκακιέρα Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ, 2026}.
Θεωρείται επίσης ότι η πρόσφατη εξέλιξη με την είσοδο του γαλλικού επενδυτικού κολοσσού Meridiam εξασφαλίζει τη χρηματοδοτική βιωσιμότητα του έργου, προϋπολογισμού άνω των 2,5 δισεκατομμυρίων ευρώ. Στα πλεονεκτήματα τονίζεται κυρίως ότι «επανατοποθετεί την Ελλάδα στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού ενεργειακού γίγνεσθαι, ξεκλειδώνοντας παράλληλα ένα πρωτοποριακό σύστημα τεχνολογικών εφαρμογών για τον βυθό της Μεσογείου», εμβληματική διατύπωση που μόνον οι μυημένοι κατανοούν.
Ανάμεσα στα βήματα τεχνολογικής πρωτοπορίας του έργου συμπεριλαμβάνεται η ανάπτυξή του σε βάθη που αγγίζουν μεταξύ Κρήτης και Κύπρου τα 3.000 μέτρα, στις πλέον απότομες και αφιλόξενες υποθαλάσσιες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου. Δεν σχολιάζεται συνήθως το εχθρικό γεωλογικό περιβάλλον, κατά μήκος της επαφής λιθοσφαιρικών πλακών με έντονη σεισμικότητα, σμήνη ενεργών ρηγμάτων, εναλλαγή τάφρων και υβωμάτων, σε πεδίο ρευμάτων στροβιλισμού. Κορυφαίοι γεωλόγοι περιγράφουν το προκλητικό γεωλογικό πλαίσιο, με σύνθεση ειδικών μελετών {A new approach to the opening of the eastern Mediterranean Sea and the origin of the Hellenic subduction zone. Part 2: The Hellenic subduction zone, 2018}. Προσωπικά θεωρώ ότι απρόβλεπτες τεχνικές δυσκολίες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ολοκλήρωση του έργου, αλλά σε κάθε περίπτωση οφείλουμε να αντιπαλέψουμε την πρόκληση, με νέες τεχνολογικές επινοήσεις στη πορεία του έργου, αναλόγως των συνθηκών.
Το ηλεκτρικό καλώδιο συνοδεύεται από καλώδιο οπτικών ινών, «Digital Twin» (ψηφιακό δίδυμο) του ηλεκτρικού καλωδίου. Το σύστημα παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο την τάση των οπτικών ινών, τη θερμοκρασία περιβάλλοντος και τις μικρο-πιέσεις στον βυθό, η ερμηνεία των οποίων δίνει πολύτιμες πληροφορίες.
Το ψηφιακό δίδυμο του ηλεκτρικού καλωδίου εξασφαλίζει σε χρόνο μηδέν πληροφορίες που αφορούν όχι μόνο το καλώδιο, αλλά και την ευρύτερη περιοχή σε ακτίνα χιλιομέτρων. Αυτό ακριβώς, κατά την εκτίμησή μου, αποτελεί την αιτία αντίδρασης της Τουρκίας, και αφορά εξ ίσου και τους Ρώσους, οι οποίοι δεν διαμαρτύρονται μέχρι τώρα, αφού τους καλύπτει επιθετικότερα η Τουρκία. Το θέμα αυτό δεν σχολιάζεται ανοικτά, αλλά κατά τη γνώμη μου το ψηφιακό καλώδιο αποτελεί τον κύριο άρρητο σκοπό του έργου, σε σχέση με τη σχετικά μικρή ισχύ των 1.000 MW της ηλεκτρικής διασύνδεσης. Υπαρκτά τα ενεργειακά πλεονεκτήματα, που εκθειάζονται, μάλλον σε υπερβολικό βαθμό, αλλά οι πληροφορίες του ψηφιακού καλωδίου είναι πολυτιμότερες για στρατιωτικές εφαρμογές.
Η αρχή της μεθόδου κατανεμημένης ακουστικής ανίχνευσης ΚΑΑ
Το καλώδιο οπτικών ινών στον θαλάσσιο πυθμένα λειτουργεί ως συστοιχία χιλιάδων αισθητήρων που κατανέμονται κατά μήκος της οπτικής ίνας. Αυτό ακριβώς περιγράφει η αρχή λειτουργίας, της «κατανεμημένης» ακουστικής ανίχνευσης {DAS: What is Distributed Acoustic Sensing – How Does it Work?}.
Οπτικές ίνες από γυαλί σχεδιάζονται για να μεταδίδουν φως σε μεγάλες αποστάσεις, δεκάδων χιλιομέτρων, χάρις στη χαμηλή απώλεια ενέργειας στη διάδοση του φωτός. Το βασικό φυσικό φαινόμενο στο οποίο βασίζεται η Κατανεμημένη Ακουστική Ανίχνευση (ΚΑΑ) είναι η σκέδαση Rayleigh {Rayleigh Scattering, NASA}. Όταν το φως ταξιδεύει μέσα από την ίνα, ένα μικρό μέρος του σκεδάζεται προς όλες τις κατευθύνσεις και μεταφέρει πληροφορίες του περιβάλλοντος, από ακουστικά κύματα ή από μεταβολή της πίεσης ή της θερμοκρασίας.
Στα συστήματα ΚΑΑ, μια πηγή λέιζερ (Interrogator Unit) εκπέμπει παλμούς φωτός στο καλώδιο οπτικών ινών. Καθώς οι παλμοί ταξιδεύουν, υφίστανται σκέδαση Rayleigh κατά μήκος της ίνας. Οι εξωτερικές διαταραχές κατά μήκος της ίνας, όπως οι δονήσεις που προκαλούνται από ακουστικά κύματα ή οι φυσικές κινήσεις, επηρεάζουν τους παλμούς του «ανακλώμενου» φωτός (του σκεδαζόμενου φωτός για την ακρίβεια) που επιστρέφει στην πηγή και αναλύεται για τις πληροφορίες που περιέχει.
Μετρώντας τον χρόνο που χρειάζεται για να επιστρέψει το «ανακλώμενο» φως στην πηγή, το σύστημα μπορεί να προσδιορίσει τη θέση της διαταραχής κατά μήκος της ίνας με ακρίβεια λίγων μέτρων. Αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης αναλύουν αυτό το σήμα σε πραγματικό χρόνο, προσδιορίζοντας με ακρίβεια τη θέση, την ταχύτητα και την κατεύθυνση της πηγής διαταραχής -δηλαδή του υποβρύχιου στόχου- σε όλο το μήκος του καλωδίου οπτικής ίνας.
Ένα από τα σημαντικά πλεονεκτήματα της ΚΑΑ είναι η ικανότητά της να παρέχει συνεχή παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο, ανεξάρτητα από τις καιρικές συνθήκες. Το σύστημα μπορεί να αναλύει συνεχώς τα δεδομένα από την οπτική ίνα, επιτρέποντας την άμεση ανίχνευση σημάτων οπουδήποτε κατά μήκος του καλωδίου, καθώς αυτά συμβαίνουν. Έχουν αναπτυχθεί προηγμένοι αλγόριθμοι, οι οποίοι προβαίνουν σε ταξινόμηση ακουστικής υπογραφής (acoustic signature classification) για τον εντοπισμό, αλλά και διαγνωστικό χαρακτηρισμό, συγκεκριμένων ακουστικών σημάτων, όπως βήματα, κινήσεις οχημάτων, κατολισθήσεις, πτώσεις βράχων, αναρρίχηση ή κοπή φράχτη, σεισμική δραστηριότητα και άλλα.
Εφαρμογές της ΚΑΑ στην Τουρκία
Από την πλευρά της Τουρκίας υπάρχουν σαφείς και επανειλημμένες απειλές για το έργο, οι οποίες εκφράζονται τόσο σε ρητορικό όσο και σε επιχειρησιακό επίπεδο, σε βαθμό που δεν αναμένεται για ένα ηλεκτρικό καλώδιο. Η Άγκυρα επιχειρεί συστηματικά να παρεμποδίσει την υλοποίηση του Great Sea Interconnector (GSI) και αξιώνει προηγούμενη ενημέρωση και αδειοδότησή της για την πόντιση του καλωδίου.
Προβάλλει επίσης απαιτήσεις συνδιαχείρισης, αμφισβητώντας κυριαρχικά δικαιώματα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Όλα δείχνουν ότι ο έλεγχος των θαλασσών, κατ’ εξοχήν στη Μεσόγειο, την Αρκτική και τον Ειρηνικό, είναι ένα μεγάλο διακύβευμα τον 21ο αιώνα.
Η Τουρκία γνωρίζει πολύ καλά τις δυνατότητες καλωδίων οπτικών ινών και έχει προχωρήσει σε εμπορικές εφαρμογές στη θάλασσα και στην ξηρά {περιμετρική ασφάλεια φωτοβολταϊκών πάρκων, φυλακές υψηλής ασφαλείας, ασφάλεια δικτύων και αγωγών: FOTAS – Advancing Security with Distributed Acoustic Sensing System, 2025}. Έχει αναπτύξει και δοκιμάζει ενεργά συστήματα ΚΑΑ στην ευαίσθητη περιοχή της Θάλασσας του Μαρμαρά. Αν και πολλά από τα τρέχοντα προγράμματά της επικεντρώνονται επίσημα στην έγκαιρη ανίχνευση σεισμών κατά μήκος του Ρήγματος της Βόρειας Ανατολίας, η υποδομή αυτή έχει άμεση διπλή χρήση {Thousand-Kilometer DAS Array Reveals an Uncatalogued Magnitude-5 Dynamically Triggered Event After the 2023Turkey Earthquake, 2024}. Τα ίδια υποβρύχια καλώδια οπτικών ινών που καταγράφουν γεωλογικές δονήσεις χρησιμοποιούνται για τη συγκέντρωση δεδομένων θαλάσσιας παρακολούθησης στρατιωτικών πληροφοριών. Γνωρίζει επομένως η Άγκυρα πολύ καλά τις δυνατότητες του δίδυμου καλωδίου.
Όριο ΑΟΖ Ελλάδας – Κύπρου
Τις θαλάσσιες ζώνες δικαιοδοσίας της Ελληνικής Δημοκρατίας αποτυπώνει ο χάρτης του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού (Εικόνα 1), τον οποίο ανακοίνωσε με μεγάλη καθυστέρηση στις 16-4-2025 το ΥΠΕΝ, σε εκπλήρωση δεσμευτικής Ευρωπαϊκής Οδηγίας {ΥΠΕΝ, Για πρώτη φορά στη χώρα Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός, 2025}. Ο συγκεκριμένος χάρτης αποτυπώνει για πρώτη φορά σε ρυθμιστικό κείμενο της Ε.Ε., προς χρήση από την Κομισιόν και την Ε.Ε. τα όρια των ελληνικών θαλασσίων ζωνών βάσει της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS: United Nations Convention on the Law of the Sea), αναγνωρίζοντας πλήρη επήρεια τόσο στην ηπειρωτική χώρα όσο και στα νησιά, συμπεριλαμβανομένου του κρίσιμου συμπλέγματος Καστελλόριζου – Στρογγύλης.
Εξακολουθεί επομένως να παραμένει ανοικτό το θέμα της οριοθέτησης της ΑΟΖ της Ελλάδας με την Κυπριακή Δημοκρατία. Η δεύτερη όμως έχει ήδη καταθέσει στον ΟΗΕ την πρότασή της για το βόρειο και δυτικό όριο της δικής της ΑΟΖ στις 4 Μαΐου 2019, με συντεταγμένες κατά μήκος της μέσης γραμμής μεταξύ Κύπρου και Τουρκίας {Energypress, Ανάλυση: Όλα τα δεδομένα στην κυπριακή ΑΟΖ, 13-6-2019}. Στην Εικόνα 2 σημειώνεται θεωρητικά το Ελληνο-Κυπριακό όριο της ΑΟΖ, σε μήκος της τάξεως των τριάντα χιλιομέτρων.
Η Ελληνο-Αιγυπτιακή ΑΟΖ κλειδί και για την Ελληνοκυπριακή
Στην περίπτωση της Ελληνο-Αιγυπτιακής συμφωνίας, όπως φαίνεται στην Εικόνα 3, η οριοθέτηση είναι μερική, δυτικά του μεσημβρινού των 38ο και έγινε βόρεια από το όριο μέσης γραμμής του Οργανισμού MarineRegions, εις βάρος της Ελληνικής πλευράς. Η προσαύξηση υπέρ της Αιγύπτου υπολογίσθηκε κατά προσέγγιση σε ποσοστό 15,5%, οπότε αναγνωρίζεται μειωμένη επήρεια των νήσων Κάσου – Καρπάθου σε 84,5% αντί 100%, όπως υποστηρίζει γενικά η Ελλάδα. Συμπεραίνεται ότι η συμφωνία Ελλάδος – Αιγύπτου αναγνωρίζει μειωμένη επήρεια των ελληνικών νήσων, στα ίδια περίπου επίπεδα με αυτά του Διεθνούς Δικαστηρίου στην περίπτωση Μάλτας – Λιβύης.
Σημειώνεται ότι πριν την έναρξη ισχύος της Σύμβασης Montego Bay, προηγήθηκε προσφυγή Λιβύης και Μάλτας στο Δικαστήριο της Χάγης για την οριοθέτηση της ΑΟΖ {CASE CONCERNING THE CONTINENTAL SHELF -LIBYAN ARAB JAMAHIRIYA/MALTA, 1985}. Με σκεπτικό που περιγράφεται σε προηγούμενο άρθρο, το Δικαστήριο της Χάγης υπέδειξε παράλληλη μετάθεση της μέσης γραμμής Λιβύης – Μάλτας προς βορρά. Αναγνωρίστηκε έτσι μειωμένη επήρεια της Μάλτας σε ποσοστό 82,4% {Energypress, Ε.Χιώτης, Ο ιστός της Ελληνικής ΑΟΖ: Πως φθάσαμε στο «Casus Belli» 2023}.
Η μερική Ελληνο-Αιγυπτιακή ΑΟΖ σταματά ανατολικά στον μεσημβρινό 38ο, όπως διεκδικεί η Τουρκία. Η μειωμένη επήρεια της Ελλάδας αναγνωρίζεται και στον χάρτη του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού της Εικόνας 1. Ανατολικά της οριοθετημένης ΑΟΖ με την Αίγυπτο, κατά μήκος του μεσημβρινού 38ο, ακολουθεί ένα «πήδημα» του ορίου από βορρά προς νότο για να επανέλθει στη μέση γραμμή. Εντούτοις ο σχεδιασμός αυτός δεν έχει συμφωνηθεί με την Αίγυπτο και η μερική οριοθέτηση της ΑΟΖ αποκρύπτει μια άλλη τραγική συνέπεια. Το μήκος, αλλά και η ύπαρξη καθαυτή της κοινής Ελληνο-Κυπριακής ΑΟΖ εξαρτάται από την καλή θέληση της Αιγύπτου σε μελλοντική συμφωνία. Το Κάιρο, αποφεύγοντας να προεκτείνει τη γραμμή ανατολικά του 38ου μεσημβρινού, κρατάει την πόρτα ανοιχτή για μελλοντική διαπραγμάτευση με την Τουρκία, αφήνοντας την ελληνική πλευρά σε καθεστώς στρατηγικής ομηρείας.
Επίλογος
Η ηλεκτρική διασύνδεση με την Κύπρο ήταν ένα από τα θέματα δημοσκόπησης μαζί με άλλα ερωτήματα για τη στρατηγική συμφωνία με το Ισραήλ, και τα θαλάσσια πάρκα. Το ερώτημα για τα θαλάσσια πάρκα και την ηλεκτρική διασύνδεση ήταν κοινό και «η πλειοψηφία θέλει να συνεχιστεί ο σχεδιασμός κανονικά, παρά τις τουρκικές απειλές με ποσοστό που αγγίζει το 60%» {Υπέρ της στρατηγικής συμφωνίας με το Ισραήλ οι πολίτες, θέλουν να συνεχιστεί ο σχεδιασμός για την ηλεκτρική σύνδεση με Κύπρο}.
Αξιολογείται δηλαδή στη δημοσκόπηση η ενεργειακή διάσταση, αλλά χωρίς την απαραίτητη πληροφόρηση για τον γεωστρατηγικό ρόλο του καλωδίου. Όπως περιγράφηκε, δεν πρόκειται απλά για ένα καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης, αλλά κατ’ εξοχήν για ένα ηλεκτρονικό σύστημα επιτήρησης του υποθαλάσσιου χώρου της Ανατολικής Μεσογείου.
Στο άρθρο αποφεύγεται η διατύπωση προσωπικών εκτιμήσεων ή προβλέψεων εκδήλωσης πιθανής κρίσης και της έκβασης αυτής. Συνοψίζεται όμως έγκυρη τεκμηρίωση για ειδικά θέματα, άγνωστα στο ευρύ κοινό, τα οποία επιτρέπουν στον αναγνώστη να εκτιμήσει τουλάχιστον κατά πόσον η πόντιση του ηλεκτρικού καλωδίου είναι σημαντικό διακύβευμα για την Τουρκία, τις γειτονικές Μεσογειακές χώρες, τις μεγάλες δυνάμεις και γενικότερα για την παρακολούθηση και επιτήρηση της Ανατολικής Μεσογείου. Εξηγούνται επίσης τα ασθενή σημεία της Ελληνο-Αιγυπτιακής ΑΟΖ και οι παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η οριοθέτηση Ελληνο-Κυπριακής ΑΟΖ.
