Γράφει η Ελένη Κονιαρέλλη – Σιακή
Σήµερα η Εργατική Πρωτοµαγιά εξακολουθεί να έχει διττό χαρακτήρα. Αφ’ ενός είναι αργία (οι εργαζόµενοι δεν δουλεύουν και πολλά καταστήµατα παραµένουν κλειστά), και αφετέρου είναι ηµέρα απεργίας, κινητοποίησης, και µνήµης.
Ωστόσο, ο γενικός τόνος παραµένει ο εορτασµός των εργατικών κατακτήσεων, και πολλοί οµιλητές υπενθυµίζουν ότι δικαιώµατα σηµαντικά, όπως το 8ωρο, η πληρωµένη άδεια, η κοινωνική ασφάλεια… και άλλα πολλά δικαιώµατα, κατακτήθηκαν µετά από σκληρούς και αιµατοβαµµένους αγώνες.
Κάθε χρόνο η Πρωτοµαγιά δίνει την ευκαιρία να ξαναζωντανεύει και να ανανεώνεται το µήνυµα ότι οι εργαζόµενοι, ενωµένοι, δυναµικοί και δραστήριοι, µπορούν να διεκδικούν ένα καλύτερο και πιο ασφαλές µέλλον.
Ας θυµηθούµε τρεις σηµαντικές ηµεροµηνίες του Μαΐου, που βάφτηκαν µε το αίµα των εργαζοµένων, και που θα µείνουν ανεξίτηλες στη µνήµη όλων, όσα χρόνια και να περάσουν:
1. Ο «ΜΑΤΩΜΕΝΟΣ ΜΑΗΣ ΤΟΥ 1936»
Καθώς πλησίαζε ο Β’ Παγκόσµιος Πόλεµος, οι κοινωνικές εντάσεις στην Ελλάδα κορυφώνονταν. Σηµείο αναφοράς αποτελεί η «Πρωτοµαγιά του 1936 στη Θεσσαλονίκη», γνωστή και ως «Ο Ματωµένος Μάης».
Εκείνη την περίοδο η Ελλάδα περνούσε βαθειά οικονοµική κρίση και κοινωνικές αναταραχές. Η παγκόσµια ύφεση του 1929 είχε πλήξει τις εξαγωγές του καπνού και της σταφίδας, και η ανεργία στους καπνεργάτες είχε εκτοξευτεί στα ύψη πολύ επικίνδυνα. Από τις αρχές του 1936, οι καπνεργάτες είχαν ξεκινήσει απεργιακές κινητοποιήσεις σε πολλές πόλεις της χώρας, όπως Καλαµάτα, ∆ράµα, Βόλο, κ.ά., και µε κύριο επίκεντρο τη Θεσσαλονίκη, όπου υπήρχε ισχυρό Εργατικό Κέντρο. Στις 29 Απριλίου 1936, περίπου 6.000 καπνεργάτες στη Θεσσαλονίκη κατέβηκαν σε απεργία ζητώντας αυξήσεις µισθών και επαναπρόσληψη ανέργων. Οι κινητοποιήσεις κορυφώθηκαν, και την Πρωτοµαγιά του 1936 απεργίες και διαδηλώσεις ξέσπασαν σε όλη την πόλη και επεκτάθηκαν τις επόµενες ηµέρες και στις γύρω περιοχές.
Όµως οι εργοδότες αντέδρασαν άµεσα µε λοκ-άουτ, δηλαδή, κλείσιµο των επιχειρήσεων και η ένταση µεγάλωσε, µε κορύφωση στις 9 Μαΐου του 1936, όταν χιλιάδες απεργοί συγκρούστηκαν µε τη Χωροφυλακή στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Η Αστυνοµία άνοιξε πυρ για να διαλύσει τους διαδηλωτές. ∆ώδεκα εργάτες έπεσαν νεκροί από τα πυρά των Αρχών και εκατοντάδες τραυµατίστηκαν, και ακολούθησαν πολλές συλλήψεις.
Αυτά τα γεγονότα που διαδραµατίστηκαν στη Θεσσαλονίκη, εξαπλώθηκαν και σε πολλά εργοστάσια καπνών εκτός της Θεσσαλονίκης, ως ένδειξη συµπαράστασης των εργαζοµένων.
Όπως είπαµε, οι εργατικές κινητοποιήσεις κορυφώθηκαν στην πόλη τον Μάιο του 1936. Εναντίον τους χρησιµοποιήθηκε η Αστυνοµία και ο Στρατός και η µεγάλη απεργία και διαδήλωση των καπνεργατών, πνίγηκε στο αίµα από την κυβέρνηση του Ι. Μεταξά, µε συνολικά 12 νεκρούς και ανάµεσα σ’ αυτούς ο 25χρονος αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης, όταν ξαφνικά αστυνοµικοί άρχισαν να πυροβολούν προς τη συγκέντρωση, και αυτό που ακολούθησε είναι απερίγραπτο.
Όλα αυτά τα δραµατικά γεγονότα που διαβάζουµε παραπάνω, ενέπνευσαν τον ποιητή µας ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟ, να γράψει την ποιητική σύνθεση «ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ», που δηµοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 8 Ιουνίου 1936 στην εφηµερίδα «Ριζοσπάστης». Από τον προηγούµενο µήνα είχαν εκδοθεί από την ίδια εφηµερίδα τα 3 πρώτα άσµατα, από τα 20 συνολικά, µε τον τίτλο «Μοιρολόι στις 12 Μαΐου του 1936». Τα 10.000 αντίτυπα που είχαν κυκλοφορήσει, είχαν σχεδόν εξαντληθεί, ρεκόρ για την εποχή. Όµως εκείνη την περίοδο ανακηρύχτηκε δικτάτορας ο Ιωάννης Μεταξάς, και κάηκαν τα τελευταία 250 αντίτυπα που είχαν αποµείνει µαζί µε άλλα «ανατρεπτικά» βιβλία.
Την εποµένη ηµέρα, η εφηµερίδα «Ριζοσπάστης », αφιέρωσε το πρωτοσέλιδό του σ’ αυτά τα τροµερά γεγονότα, µαζί µε µια φωτογραφία που απεικόνιζε µια µητέρα να θρηνεί επάνω στο νεκρό παιδί της στη διασταύρωση των δρόµων Βενιζέλου και Εγνατία Οδό.
Ο Γιάννης Ρίτσος, αφού βλέπει αυτή τη σκληρή εικόνα, εµπνέεται. Κλείνεται στη σοφίτα του σπιτιού του, στην οδό Μεθώνης 30, και συγγράφει. Όπως λέει ο ίδιος «είχε κλειστεί δύο µερόνυχτα στη σοφίτα του, και έγραφε χωρίς να φάει και να κοιµηθεί, και την τρίτη ηµέρα δεν άντεξε…». Κατόπιν παρέδωσε στην εφηµερίδα τα πρώτα 3 ποιήµατα, από τα 20 συνολικά, τα οποία δηµοσιεύτηκαν αµέσως…
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟΝ «ΕΠΙΤΑΦΙΟ»
Ξεκινά µε τη µάνα, που διαπιστώνει ότι ο γιος της είναι νεκρός:
«Γιε µου, σπλάχνο των σπλάχνων µου,
καρδούλα της καρδιάς µου
πουλάκι της φτωχιάς αυλής,
ανθέ της ερηµιάς µου,
πώς κλείσαν τα µατάκια σου,
και δε θωρείς που κλαίω,
και δε σαλεύεις, δε γρικάς
τα που πικρά σου λέω ;
…
«Μέρα Μαγιού µου µίσεψες,
µέρα Μαγιού σε χάνω,
άνοιξη, γιε, που αγάπαγες
κι ανέβαινες απάνω»
…
«Πού πέταξε τ’αγόρι µου;
Πού πήγε ; πού µ’ αφήνει ;
Χωρίς πουλάκι το κλουβί,
χωρίς νερό η κρήνη».
Το ποίηµα «ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ» του Γιάννη Ρίτσου είναι γραµµένο σε οµοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο, µε επιρροές από Μανιάτικο Μοιρολόι και στοιχεία Κρητικής Αναγέννησης.
Το έτος 1959 έρχεται από το Παρίσι ο Μίκης Θεοδωράκης που έχει µελοποιήσει το ποίηµα και κάνει τη δική του ενορχήστρωση σε ερµηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση και εκτέλεση Μανόλη Χιώτη. ∆ιαβάζουµε ότι αυτή η εκτέλεση θα µπει σε όλα τα στόµατα, και θα αποχαιρετήσει νεκρούς (Γρηγόρης Λαµπράκης), και µαζί µε το άλλο ποίηµα του Γιάννη Ρίτσου η «Ρωµιοσύνη» θα εµπνέει τους Έλληνες για καινούργιους αγώνες.
2. «ΓΑΛΛΙΚΟΣ ΜΑΗΣ ΤΟΥ 1968»
Ρίχνοντας µια µατιά στην Εργατική Πρωτοµαγιά κάποιων άλλων χωρών, θα σταµατήσουµε στον «Μάη του 1968» στη Γαλλία, που είναι γνωστός και ως «ΓΑΛΛΙΚΟΣ ΜΑΗΣ ΤΟΥ 1968». Μας περιγράφει την πολιτική και κοινωνική αναταραχή που ξέσπασε στη Γαλλία, κατά τη διάρκεια των µηνών Μαΐου και Ιουνίου του 1968.
Τα γεγονότα ξεκίνησαν από τις κινητοποιήσεις των µαθητών και των φοιτητών και επεκτάθηκαν σε ΓΕΝΙΚΗ ΑΠΕΡΓΙΑ ΤΩΝ ΓΑΛΛΩΝ ΕΡΓΑΤΩΝ, και τελικά οδήγησαν σε πολιτική και κοινωνική κρίση, που άρχισε να παίρνει διαστάσεις Επανάστασης και τελικά οδήγησε σε διάλυση της Γαλλικής Εθνοσυνέλευσης και την προκήρυξη εκλογών από τον τότε Πρόεδρο Σαρλ Ντε Γκωλ.
Στη Γαλλία θεωρείται σηµείο – σταθµός, η µετάβαση από τον συντηρητισµό στις φιλελεύθερες ιδέες (ισότητα, ανθρώπινα δικαιώµατα, σεξουαλική απελευθέρωση, κ.ά.).
3. «ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ ΤΟΥ 1944»
Μια ακόµα Πρωτοµαγιά που παραµένει αλησµόνητη στη µνήµη µας, είναι αυτή που περιγράφει ο ποιητής µας Κώστας Βάρναλης στο ποίηµά του, «ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ ΤΟΥ 1944».
Ο ποιητής αποτυπώνει µε τον δικό του µοναδικό τρόπο, την εκτέλεση από τους Γερµανούς, των 200 κοµµουνιστών, από τις φυλακές της Ακροναυπλίας στην ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ ΤΟ 1944.
Η ΕΚΤΕΛΕΣΗ των 200 κοµµουνιστών ήταν τα αντίποινα στο χτύπηµα του ΕΛΑΣ, όταν µια διµοιρία ανταρτών του ΕΛΑΣ, χτύπησε µια µικρή φάλαγγα γερµανικών αυτοκινήτων στα οποία επέβαιναν υψηλόβαθµοι Γερµανοί αξιωµατικοί. Από αυτή την επίθεση σκοτώθηκε ο διοικητής Πελοποννήσου Στρατηγός Κρεζ, άλλοι 4 αξιωµατικοί, 16 στρατιώτες, και «χάθηκαν» χρήσιµα στρατιωτικά έγγραφα σχετικά µε τη διάταξη των ναζιστικών στρατευµάτων στα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ από το ποίηµα του ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ
«ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ του 1944 »
«Πέσε στα γόνατα, προσκύνα το πανάγιο χώµα,
µε την ψυχή κατάκορφα στον ουρανό υψωµένη,
όποιος και να σαι, όθε και να σαι κι ό,τι,
Άνθρωπος να σαι!
…
Είτανε πρώτη του Μαγιού, φως όλα µέσα κ’ έξω
(έξω τα χρυσολούλουδα και µέσα η καλωσύνη)
που αράδειασε πα στο σοβά, πιστάγκωνα δεµένους
και θέρισε µε µπαταριές οχτρός ελληνοµάχος
όχι έναν, όχι δυο και τρεις, διακόσια παληκάρια.
…
Κ’ είναι από τότες Μάης εδώ, φως όλα µέσα κ’ έξω.
Απ’ τα ιερά τους κόκκαλα, πρώτη του Μάη και πάλι
θα ξεπηδήσει ο καθαρµός κ’ η λευτεριά του ανθρώπου.
Κ’ είναι χιλιάδες στην Ελλάδα όµοιοι Πανάγιοι Τάφοι.
Και φέτος ξηµέρωσε λουλουδένιος ο Μάης µήνας!
Όµως, οι αιµάτινες µνήµες που ξυπνά στην ψυχή η Εργατική Πρωτοµαγιά, είναι οι φωνές των απεργών που θα ζητούν, δουλειά, ψωµί, και αγάπη!
