Γράφει ο Φώτης Αλεξόπουλος
Οικονοµολόγος
Μέλος του ΙΝΚΑ/Γενική Οµοσπονδία
Καταναλωτών Ελλάδος
… και η ανάγκη µιας νέας εθνικής στρατηγικής που ονοµάζεται χιλιοµετρική αναδιανοµή…
Το ζήτηµα της κοινωνικής ένταξης των ΡΟΜΑ αποτελεί διαχρονικά µία από τις µεγαλύτερες αποτυχίες του ελληνικού κράτους από τη Μεταπολίτευση µέχρι σήµερα. Παρά τις κατά καιρούς εξαγγελίες κυβερνήσεων και τις νοµοθετικές παρεµβάσεις, η πραγµατικότητα παραµένει σκληρή: οι καταυλισµοί συνεχίζουν να υπάρχουν, η κοινωνική περιθωριοποίηση διευρύνεται και η παραβατικότητα σε ορισµένες περιοχές αυξάνεται, προκαλώντας έντονη ανασφάλεια στις τοπικές κοινωνίες.
Κατά την προσωπική µου άποψη, το µεγαλύτερο λάθος όλων των κυβερνήσεων ήταν ότι αντιµετώπισαν το ζήτηµα αποσπασµατικά και επικοινωνιακά, χωρίς µακροπρόθεσµο σχεδιασµό και χωρίς ουσιαστική στόχευση στην κοινωνική ενσωµάτωση. Παρεµβάσεις όπως ο Νόµος 4183/17 καθώς και η προσπάθεια εφαρµογής της Κοινής Υπουργικής Απόφασης (ΦΕΚ 412, Τεύχος Β’, αριθµός ΡΟ64), που προωθήθηκε ως ένα σχέδιο µετεγκατάστασης των ΡΟΜΑ, απέτυχε ώστε να δώσει πραγµατική λύση. Και αυτό γιατί επιχειρήθηκε για ακόµη µία φορά να αντιµετωπιστεί ένα σύνθετο κοινωνικό πρόβληµα µε πρόχειρες διοικητικές κινήσεις και χωρίς συνολικό εθνικό σχέδιο.
Η αλήθεια είναι ότι τέτοια ζητήµατα δεν λύνονται ούτε µε προσωρινές «πιλοτικές» παρεµβάσεις ούτε µε λογικές εντυπωσιασµού. Το πρόβληµα των ΡΟΜΑ δεν αφορά αποκλειστικά την Ελλάδα. Είναι ένα διαβαλκανικό κοινωνικό ζήτηµα µε ιστορικές, πολιτισµικές και οικονοµικές διαστάσεις, που απασχολεί όλες σχεδόν τις χώρες της περιοχής εδώ και δεκαετίες.
Από το 1992 και µετά, µε τις µεγάλες γεωπολιτικές αλλαγές στα Βαλκάνια, υπήρξε σηµαντική µετακίνηση πληθυσµών ΡΟΜΑ προς την Ελλάδα από χώρες όπως η Ρουµανία, η Βουλγαρία, η Αλβανία και τα Σκόπια. Οι λόγοι ήταν κυρίως οικονοµικοί: καλύτερες συνθήκες διαβίωσης, πρόσβαση σε κοινωνικές παροχές, επιδόµατα και ευκαιρίες επιβίωσης. Ωστόσο, η έλλειψη σοβαρής κρατικής πολιτικής οδήγησε τελικά στη δηµιουργία ακόµη µεγαλύτερων θυλάκων φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισµού.
Η Ελλάδα δεν µπορεί να σηκώσει µόνη της το βάρος ενός συνολικού βαλκανικού προβλήµατος. Για αυτό και η ελληνική πολιτεία οφείλει να επικεντρωθεί πρωτίστως στην οργανωµένη κοινωνική ένταξη των Ελλήνων ΡΟΜΑ, µέσα από µια νέα εθνική στρατηγική που θα στηρίζεται στον ρεαλισµό και όχι στις ιδεοληψίες.
Πρώτο και βασικό βήµα πρέπει να είναι η οριστική εγκατάλειψη του µοντέλου των καταυλισµών. Οι καταυλισµοί απέτυχαν παταγωδώς. ∆ηµιούργησαν γκετοποίηση, αποµόνωση, παραβατικότητα και έναν µόνιµο κοινωνικό αποκλεισµό που µεταφέρεται από γενιά σε γενιά. ∆εν µπορεί η πολιτεία να µιλά για ένταξη, όταν επιτρέπει τη διατήρηση περιοχών έξω από κάθε ουσιαστικό κοινωνικό και θεσµικό πλαίσιο.
Αντίθετα, απαιτείται σταδιακή κοινωνική ενσωµάτωση µέσα στον κοινωνικό ιστό, µε παράλληλη διάλυση των καταυλισµών και εφαρµογή προγραµµάτων στέγασης που δεν θα δηµιουργούν νέες «κλειστές» κοινότητες. Η λύση δεν είναι να µεταφερθεί απλώς το πρόβληµα από έναν δήµο σε έναν άλλο, αλλά να υπάρξει πραγµατική ανακατανοµή του πληθυσµού και ένταξη µε ανθρώπινους όρους.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να χρηµατοδοτήσει γενναία προγράµµατα εκπαίδευσης, επαγγελµατικής κατάρτισης και κοινωνικής ενσωµάτωσης. Η υποχρεωτική εκπαίδευση των παιδιών πρέπει να αποτελεί αδιαπραγµάτευτη προτεραιότητα. ∆εν µπορεί να υπάρξει καµία ουσιαστική αλλαγή χωρίς πρόσβαση στη γνώση, στην εργασία και στις ίσες ευκαιρίες.
Ωστόσο, δικαιώµατα χωρίς υποχρεώσεις δεν µπορούν να υπάρξουν. Η πολιτεία οφείλει να συνδέσει τις κοινωνικές παροχές µε την τήρηση βασικών υποχρεώσεων απέναντι στο κράτος και την κοινωνία. Η νόµιµη διαµονή, η φοίτηση των παιδιών στο σχολείο, ο σεβασµός των νόµων και η συνεργασία µε τις δηµόσιες αρχές πρέπει να αποτελούν αυτονόητες προϋποθέσεις για κάθε µορφή κρατικής στήριξης.
Επιπλέον, οι δήµοι και οι περιφέρειες πρέπει επιτέλους να προχωρήσουν σε ουσιαστική καταγραφή των οικογενειακών µερίδων, των µόνιµων κατοικιών και των πραγµατικών κοινωνικών δεδοµένων κάθε κοινότητας. Χωρίς πραγµατικά στοιχεία και χωρίς διοικητική οργάνωση, οποιαδήποτε πολιτική είναι καταδικασµένη να αποτύχει.
Το σηµαντικότερο όµως είναι ότι η λύση δεν µπορεί να επιβληθεί µονοµερώς. Απαιτείται ειλικρινής διάλογος µεταξύ της πολιτείας, των κοινοτήτων ΡΟΜΑ και των τοπικών κοινωνιών. Η συνύπαρξη δεν µπορεί να βασίζεται ούτε στον φόβο ούτε στην ανοχή της παραβατικότητας, αλλά στον αµοιβαίο σεβασµό, στη νοµιµότητα και στην κοινωνική συµµετοχή.
Η χώρα χρειάζεται επιτέλους µια σοβαρή, µακροχρόνια και εθνική πολιτική για το ζήτηµα των ΡΟΜΑ. Όχι άλλες πρόχειρες εξαγγελίες, όχι άλλες αποσπασµατικές παρεµβάσεις και όχι άλλη µετάθεση του προβλήµατος στο µέλλον. Γιατί όσο η πολιτεία αποτυγχάνει να ενσωµατώσει κοινωνικά χιλιάδες ανθρώπους, τόσο θα διευρύνονται οι κοινωνικές ανισότητες, η παραβατικότητα και η ανασφάλεια.
Η κοινωνική ένταξη δεν είναι µόνο θέµα ανθρωπισµού. Είναι θέµα κοινωνικής συνοχής, δηµόσιας ασφάλειας και εθνικής ευθύνης.
