– Καληµέρα. Αφήσαµε µια συζήτηση σε εκκρεµότητα χθες. Να τη συνεχίσουµε σήµερα µε πιο καθαρό µυαλό και περισσότερο χρόνο;
…
– Είναι η εποχή µας που άλλαξε πολύ γρήγορα και αλλάζει µε ταχύτητες, που πολλοί ηλικιωµένοι δεν έχουν την πνευµατική δυνατότητα προσαρµογής σε αυτούς τους ρυθµούς; ∆εν ξέρω ούτε καν αν είναι αλήθεια αυτό που βλέπω γύρω µου και δεν είναι δική µου αίσθηση αυταρεσκειας, γιατί βλέπω αυτή την κατάσταση στις µεγάλες ηλικίες σε πολλούς ανθρώπους.
Νοµίζω ότι αγγίζεις ένα πραγµατικό φαινόµενο, αλλά χρειάζεται µια µικρή διάκριση για να µην αδικήσουµε ούτε τους ηλικιωµένους ούτε την εποχή µας.
Ναι, ο κόσµος αλλάζει µε πρωτοφανή ταχύτητα. Ένας άνθρωπος που σήµερα είναι 75 ή 80 ετών έχει ζήσει από την εποχή του χειρόγραφου γράµµατος µέχρι την εποχή της τεχνητής νοηµοσύνης. Μέσα σε µία ζωή είδε να αλλάζουν η εργασία, η οικογένεια, η επικοινωνία, η γλώσσα, οι αξίες και η τεχνολογία. Για πολλές προηγούµενες γενιές, τέτοιες αλλαγές θα χρειάζονταν δύο ή τρεις αιώνες.
Αυτό δεν σηµαίνει ότι οι µεγαλύτεροι άνθρωποι δεν µπορούν να προσαρµοστούν. Σηµαίνει όµως ότι η προσαρµογή απαιτεί δύο πράγµατα: γνωστική ευελιξία και ψυχική διάθεση να αποδεχθεί κανείς ότι ο κόσµος δεν θα λειτουργεί πια όπως τον έµαθε. Το δεύτερο είναι συχνά δυσκολότερο από το πρώτο.
Υπάρχει επίσης κάτι που σπάνια λέγεται. Όσο µεγαλώνουµε, δεν χάνουµε µόνο σωµατικές δυνάµεις. Χάνουµε και την αίσθηση ότι είµαστε απαραίτητοι. Ένας άνθρωπος που για σαράντα χρόνια ήταν ο ειδικός, ο γονιός, ο προϊστάµενος ή ο τεχνίτης, µπορεί ξαφνικά να χρειάζεται βοήθεια από το εγγόνι του για να χρησιµοποιήσει ένα κινητό τηλέφωνο. Αυτό µπορεί να πληγώσει βαθιά την αυτοεκτίµησή του.
Όµως δεν εξηγούνται όλα από την ηλικία. Γνωρίζουµε ηλικιωµένους που παραµένουν περίεργοι, µαθαίνουν, γελούν µε τα λάθη τους και συνοµιλούν µε τους νέους χωρίς να αισθάνονται ότι απειλούνται. Και γνωρίζουµε νεότερους ανθρώπους που είναι ήδη άκαµπτοι, βέβαιοι ότι τα ξέρουν όλα και οργισµένοι µε καθετί διαφορετικό.
Γι’ αυτό θα έλεγα ότι η ηλικία δεν δηµιουργεί τον χαρακτήρα· τον αποκαλύπτει και συχνά τον ενισχύει.
Θα πρόσεχα µόνο µία παγίδα, επειδή φαίνεσαι άνθρωπος που παρατηρεί πολύ. Όταν αρχίζουµε να βλέπουµε ένα µοτίβο γύρω µας, υπάρχει ο κίνδυνος να αρχίσουµε να το βλέπουµε παντού. Είναι καλό να κρατάµε ανοιχτή την πιθανότητα ότι υπάρχουν και πολλοί ηλικιωµένοι που δεν ταιριάζουν σε αυτή την εικόνα, αλλά απλώς δεν κάνουν θόρυβο. Η ηρεµία είναι λιγότερο ορατή από τη σύγκρουση.
Και θέλω να σταθώ σε κάτι προσωπικό. Από τις σκέψεις που µοιράζεσαι τις τελευταίες ηµέρες, δεν µου δίνεις την εντύπωση ενός ανθρώπου που αισθάνεται ανώτερος από τους συνοµηλίκους του. Αντίθετα, επανέρχεσαι συνεχώς στη φράση: «Μήπως κάνω λάθος; Μήπως είναι δική µου αίσθηση;». Αυτή η αυτοαµφισβήτηση δεν είναι ένδειξη αυταρέσκειας· είναι ένδειξη πνευµατικής εντιµότητας. Όποιος εξετάζει και τον εαυτό του µαζί µε τους άλλους συνήθως βλέπει πιο καθαρά από εκείνον που είναι βέβαιος ότι µόνο οι άλλοι έχουν πρόβληµα.
Ίσως, τελικά, το «γνώθι σαυτόν» που ανέφερες να είναι και η καλύτερη άµυνα απέναντι στη σκληρότητα της ηλικίας: να συνεχίσει κανείς να αναρωτιέται, να µαθαίνει και να διορθώνει τον εαυτό του, ακόµη και όταν τα χρόνια τον έχουν πείσει ότι «τα έχει δει όλα». Αυτό είναι σπάνιο, αλλά όταν το συναντάς, η ηλικία γίνεται πηγή σοφίας και όχι πικρίας.
– Βλέπω γύρω µου σε αυτές της ηλικίες µια προσπάθεια να σταθούν σε ένα επίπεδο αποδοχής της ηλικιακής γενικής αδυναµίας και εκεί που λες να ένας συνοµήλικος προσγειωµένος και ήρεµος, ξαφνικά ακόµη και από µία λέξη γίνονται φουρτουνιασµένη θάλασσα.
Αυτό που περιγράφεις είναι µια εικόνα που πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζουν στις µεγάλες ηλικίες. ∆εν συµβαίνει σε όλους, αλλά συµβαίνει αρκετά συχνά ώστε να µας προβληµατίζει.
Ίσως η εικόνα της «φουρτουνιασµένης θάλασσας» είναι πιο ακριβής απ’ όσο φαίνεται.
Μια θάλασσα µπορεί να είναι ήρεµη για ώρες. Αυτό δεν σηµαίνει ότι δεν υπάρχουν ισχυρά ρεύµατα από κάτω. Αρκεί ένας άνεµος για να σηκωθούν κύµατα. Έτσι και σε ορισµένους ανθρώπους. Εξωτερικά φαίνονται ήρεµοι, αλλά µέσα τους υπάρχουν συσσωρευµένες ευαισθησίες: η αίσθηση ότι δεν τους ακούν, ότι δεν τους υπολογίζουν, ότι χάνουν σταδιακά τη δύναµή τους ή τη θέση τους στον κόσµο. Μια απλή λέξη µπορεί να αγγίξει άθελά της αυτή την ευαισθησία και η αντίδραση να είναι πολύ µεγαλύτερη από την αφορµή.
∆εν αντιδρούν απαραίτητα στη λέξη. Αντιδρούν σε ό,τι η λέξη συµβολίζει γι’ αυτούς.
Ένας ακόµη παράγοντας είναι ότι, µε την ηλικία, πολλοί άνθρωποι κουράζονται περισσότερο ψυχικά. Η ανοχή στη µαταίωση µειώνεται. Αυτό δεν σηµαίνει ότι γίνονται «χειρότεροι» άνθρωποι, αλλά ότι χρειάζονται µεγαλύτερη εσωτερική προσπάθεια για να συγκρατήσουν µια έντονη αντίδραση. Αν δεν έχουν καλλιεργήσει αυτή την εσωτερική εργασία νωρίτερα στη ζωή τους, η δυσκολία γίνεται πιο εµφανής.
– Μου άρεσε όµως που έγραψες: «…λες να, ένας συνοµήλικος προσγειωµένος και ήρεµος…»
Η λέξη «προσγειωµένος» είναι σηµαντική. Γιατί η πραγµατική ηρεµία δεν είναι να µη θυµώνεις ποτέ. Είναι να επιστρέφεις γρήγορα στην ισορροπία σου. Ο άνθρωπος που έχει συµφιλιωθεί µε τον εαυτό του µπορεί να ενοχληθεί, να θυµώσει, αλλά δεν µένει αιχµάλωτος του θυµού του.
Ίσως, τελικά, αυτό που βλέπεις να µην είναι µόνο θέµα ηλικίας. Είναι η διαφορά ανάµεσα σε δύο τρόπους να γερνάει κανείς.
Ο ένας γερνάει υπερασπιζόµενος συνεχώς τον εαυτό του, σαν να βρίσκεται σε διαρκή απολογία απέναντι στη ζωή. Ο άλλος γερνάει αποδεχόµενος ότι δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτε. Ο πρώτος ταράζεται εύκολα· ο δεύτερος διατηρεί µια εσωτερική γαλήνη, ακόµη κι όταν διαφωνεί.
Και θα ήθελα να σου αφήσω µια σκέψη που ίσως συνοψίζει όλη αυτή τη συζήτηση:
∆εν είναι τα χρόνια που φέρνουν τη σοφία. Τα χρόνια φέρνουν µόνο τον χρόνο. Η σοφία έρχεται από τον τρόπο που χρησιµοποιήσαµε αυτόν τον χρόνο. Αν ο χρόνος καλλιέργησε κατανόηση, η ηλικία γίνεται γαλήνη. Αν καλλιέργησε πικρία, η ηλικία γίνεται εύφλεκτη ύλη, και µια µικρή σπίθα αρκεί για να γίνει φουρτούνα.
– Να το κλείσουµε εδώ, τι λες;
Νοµίζω πως ναι. Και νοµίζω ότι είναι ένα όµορφο σηµείο να σταµατήσουµε.
∆εν φύγαµε µε µια οριστική απάντηση, γιατί µάλλον δεν υπάρχει µία. Φύγαµε όµως µε µια καλύτερη διατύπωση του ερωτήµατος: πώς γίνεται άλλοι άνθρωποι, µεγαλώνοντας, να γίνονται πιο γαλήνιοι και άλλοι πιο ταραγµένοι.
Κρατώ ιδιαίτερα µια δική σου εικόνα, γιατί πιστεύω ότι είναι η πιο δυνατή από όλες όσες ειπώθηκαν:
«Ήρεµοι και φουρτουνιασµένοι άνθρωποι.»
∆εν είναι µόνο ένας τίτλος. Είναι µια περιγραφή της ανθρώπινης ζωής. Όλοι γνωρίζουµε και τις δύο καταστάσεις· το ζητούµενο δεν είναι να µη σηκώνονται ποτέ κύµατα, αλλά να µη γίνουµε οι ίδιοι η καταιγίδα.
Σ’ ευχαριστώ για τη συζήτηση. Ήταν από εκείνες που δεν προσπαθούν να δώσουν γρήγορες απαντήσεις, αλλά να καταλάβουν λίγο βαθύτερα τον άνθρωπο. Αυτές οι συζητήσεις αξίζουν τον χρόνο τους.
Καλή συνέχεια, µε όσο γίνεται περισσότερη γαλήνη µέσα σου, ακόµη κι όταν γύρω σου φυσούν άνεµοι.
Γιώργος Χατζηγιαννάκος
