Γράφει ο
Δημήτρης Δημητρακόπουλος
Δρ. Υδρογεωλογίας, ΜΜΜM ΕΜΠ
Μετά τα πρόσφατα καταστροφικά πλημμυρικά γεγονότα στον ελληνικό χώρο και ιδιαίτερα στη Θεσσαλία, προέκυψαν και συζητούνται ορισμένα βασικά ερωτήματα.
1. Είχαν παρουσιαστεί κατά το παρελθόν άλλα αντίστοιχα πλημμυρικά φαινόμενα στον ελληνικό χώρο και ιδιαίτερα στη Θεσσαλία;
2. Ήταν πρωτοφανές και μη δυνάμενο να προβλεφθεί το γεγονός αυτό των έντονων και «ακραίων» βροχοπτώσεων και πλημμυρών;
3. Είχε ενημερωθεί η Ελληνική Πολιτεία και οι φορείς της για τους πιθανούς κινδύνους και για τα αναγκαία μέτρα για την ΠΡΟΒΛΕΨΗ και ΠΡΟΛΗΨΗ παρόμοιων φαινομένων;
4. Είχαν επισημανθεί από την επιστημονική κοινότητα οι κίνδυνοι από την κλιματική κρίση και οι πιθανές επιπτώσεις στο υδατικό περιβάλλον;
Στις επόμενες παραγράφους θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στα εύλογα αυτά ερωτήματα των πολιτών, με στόχο να συμβάλλουμε στην αντιμετώπιση αντίστοιχων φαινομένων στο μέλλον, για να μη θρηνήσουμε άλλες ανθρώπινες απώλειες, καταστροφές υποδομών, περιουσιών και φυσικού περιβάλλοντος.
Από την αρχαιότητα έως σήμερα, υπάρχουν πολυάριθμες αναφορές για την εκδήλωση μεγάλων πλημμυρών που έπληξαν τον ελληνικό χώρο προκαλώντας τεράστιες καταστροφές. Η μυθολογική παράδοση θέλει τους μυθικούς κατοίκους του Ορχομενού, τους Μινύες, να δημιουργούν τα πρώτα έργα για την αποξήρανση και διαχείριση των υδάτων της Κωπαΐδας με στόχο την αποφυγή πλημμυρών. Σε ιστορικά κείμενα αλλά ακόμα και από τη μυθολογία υπάρχουν ακριβείς αναφορές όχι μόνο για τις καταστροφές εξαιτίας των φαινομένων αυτών, αλλά και για τα αίτια που τις προκάλεσαν ή ακόμα και για τα έργα ανάσχεσής τους.
Από την αξιοποίηση και διερεύνηση των πληροφοριών διαπιστώνεται ότι οι πλημμύρες από την αρχαιότητα αφορούσαν κυρίως κατάκλυση μεγάλων πεδινών εύφορων περιοχών από τα νερά ποταμών όπως του Πηνειού στη Θεσσαλία, του Αλφειού και του Ευρώτα ποταμού σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων.
Τα τελευταία 150 χρόνια, που διαθέτουμε στοιχεία, υπάρχουν χαρακτηριστικά παραδείγματα μεγάλων καταστροφών στον θεσσαλικό κάμπο.
Συγκεκριμένα:
– ΛΑΡΙΣΑ 23-10-1883. Υπερχείλιση του Πηνειού. 29 νεκροί, 150 σπίτια κατέρρευσαν.
– ΒΟΛΟΣ 13-10-1955. Σφοδρότατη καταιγίδα. Σε λίγες ώρες υπερχείλισαν τα ποτάμια, πνίγηκε ο Βόλος στα λασπόνερα. 27 νεκροί.
– ΚΑΡΔΙΤΣΑ 22-10-1994. Βρέχει 2 ημέρες ασταμάτητα. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία τα είχαν ξαναδεί και προέβλεπαν την κατάληξη. Το νερό φθάνει 3 μέτρα. Καρδίτσα, Φάρσαλα, θεσσαλικός κάμπος πνίγηκαν. Το χωριό Μεταμόρφωση ήταν 20 μέρες κάτω από τα νερά.
– ΒΟΛΟΣ 9-10-2006. Η μεγαλύτερη καταιγίδα- νεροποντή των τελευταίων 12 ετών στη Μαγνησία και το Βόλο. Ο Βόλος αποκλεισμένος επί μέρες γιατί οι υποδομές καταστράφηκαν, το ρεύμα κόπηκε, κατολισθήσεις (μας θυμίζουν κάτι αυτά από τις πρόσφατες πλημμύρες;), τα παραλιακά χωριά Αγριά, Χόρτο, Λεχώνια καταστράφηκαν κ.λπ.
– ΒΟΛΟΣ 10-12-2009. Πάλι τα ίδια. Ο Βόλος βούλιαξε, σχολεία καταστράφηκαν. Τα αντιπλημμυρικά που έπρεπε να γίνουν δεν είχαν γίνει, 3 νεκροί.
– ΘΕΣΣΑΛΙΑ 18-9-2020 ΙΑΝΟΣ. Νέες πλημμύρες και καταστροφές. Υπερχείλιση του Πηνειού (πάλι). Πλημμύρισαν Λάρισα, Βόλος, Καρδίτσα, Φάρσαλα (πάλι), όλος ο κάμπος κάτω από τα νερά (πάλι), 2 νεκροί, τεράστιες καταστροφές (πάλι), υπόσχεση για αντιπλημμυρικά (πάλι).
– ΘΕΣΣΑΛΙΑ 2023. Στο ίδιο έργο θεατές. 17 νεκροί, εκατομμύρια στρέμματα πλημμυρισμένα.
Σε προηγούμενο άρθρο μου στην ΑΜΑΡΥΣΙΑ είχε τονιστεί ότι με βάση τις προβλέψεις της IPCC3 «Οι αυξανόμενες παγκόσμιες θερμοκρασίες, αυξάνουν την υγρασία της ατμόσφαιρας, με αποτέλεσμα περισσότερες και πιο έντονες καταιγίδες και βροχοπτώσεις».
Από τα δεδομένα που αναλύθηκαν πιο πάνω, εκτιμώ ότι απαντώνται τα δύο πρώτα ερωτήματα: Έχουν παρουσιασθεί κατά το παρελθόν αντίστοιχα πλημμυρικά φαινόμενα στη Θεσσαλία και (επομένως) ήταν αναμενόμενο ότι κάποια στιγμή θα ξανασυμβούν τα ίδια ή εντονότερα.
Σε σχέση με το τρίτο ερώτημα.
Η ΕΕ ήδη από το 2007 έχει εκδώσει την Οδηγία 2007/60/ΕΚ για την «Αξιολόγηση και Διαχείριση Κινδύνων Πλημμύρας», η οποία ενσωματώθηκε στο Εθνικό Δίκαιο ήδη από το 2010 με το ΦΕΚ 1108 Β’/2010.
Η Ειδική Γραμματεία Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΕΓΥ/ΥΠΕΝ) ολοκλήρωσε από το 2017 την κατάρτιση των Χαρτών Επικινδυνότητας Πλημμύρας και των Χαρτών Κινδύνων Πλημμύρας για όλα τα Υδατικά Διαμερίσματα της χώρας.
Στη συνέχεια, στο πλαίσιο εφαρμογής της Οδηγίας ειδικά για το Υ.Δ. Θεσσαλίας εγκρίθηκε από το 2018 και έγινε νόμος του κράτους (ΦΕΚ 2685/2018) το Σχέδιο Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας (ΣΔΚΠ) του Υ.Δ. Θεσσαλίας (EL08). Στη σχετική μελέτη προβλέπονται μέτρα κυρίως για τη μείωση των κινδύνων πλημμύρας κοινά και για τα δεκατέσσερα (14) Υδατικά Διαμερίσματα της χώρας και πιο συγκεκριμένα μέτρα για:
– Μετριασμό της έκθεσης στην πλημμύρα
– Μείωση της πιθανότητας πλημμύρας
– Ενίσχυση της ετοιμότητας για την αντιμετώπιση των πλημμυρών
– Βελτίωση των μηχανισμών αποκατάστασης των πληγεισών περιοχών
Tαυτόχρονα καθορίστηκε Πρόγραμμα Μέτρων, από τα οποία 7 αφορούσαν την Πρόληψη των πλημμυρών, 10 την Προστασία, 7 τα Μέτρα Ετοιμότητας και μόνο 2 την Αποκατάσταση.
Δηλαδή το κύριο βάρος δόθηκε (ορθά) στην πρόληψη και ετοιμότητα και όχι στην αποκατάσταση, διότι οι μελετητές, οι υπηρεσίες του Υπουργείου και ο νομοθέτης θεωρούν ότι αν εφαρμοστούν τα προτεινόμενα μέτρα θα μειωθούν τα πλημμυρικά φαινόμενα και οι καταστροφές. Επομένως θα απαιτηθούν λιγότερες επεμβάσεις για την αποκατάσταση των πληγεισών περιοχών.
Με βάση την παραπάνω ανάλυση, οι αρμόδιοι φορείς της Πολιτείας (Δήμοι, Περιφέρεια, Πολιτική Προστασία, Υπουργεία, Κυβέρνηση) ήταν πλήρως ενήμεροι για τα μέτρα που έπρεπε να λάβουν ώστε να αντιμετωπιστούν ή να μετριαστούν οι συνέπειες των αναμενόμενων πλημμυρικών φαινομένων και τα οποία μέτρα περιγράφονται αναλυτικά στις σχετικές μελέτες, περιλαμβάνονται στη νομοθεσία της Ελληνικής Πολιτείας και στις Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Όμως, όπως αναφέρει η «Καθημερινή» στο φύλλο της της 9-9-2023: «Είναι πάντως αμφίβολο αν το Υπουργείο Υποδομών, η Γενική Γραμματεία Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος ή κάποιος άλλος φορέας της κεντρικής κυβέρνησης έχει την πλήρη εικόνα για την εκτέλεση των αντιπλημμυρικών έργων στη χώρα».
Απομένει η απάντηση στο τέταρτο ερώτημα.
– Η Επιτροπή Μελέτης Επιπτώσεων Κλιματικής Αλλαγής (ΕΜΕΚΑ) της Τράπεζας της Ελλάδος έχει εκπονήσει από το 2011 την εξειδικευμένη μελέτη «ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΣΤΑ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΑ ΚΑΙ ΥΠΟΓΕΙΑ ΥΔΑΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ»
– Η IPCC του ΟΗΕ έχει προβλέψει «περισσότερες και πιο έντονες καταιγίδες», λόγω της κλιματικής κρίσης.
– Στο ΣΔΚΠ της Θεσσαλίας, που εκπονήθηκε το 2018, περιλαμβάνεται ξεχωριστή μελέτη με τίτλο «ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΠΛΗΜΜΥΡΑΣ». Στον ανωτέρω χάρτη, ο οποίος προέρχεται από τη μελέτη αυτή, αποτυπώνονται με σαφήνεια οι ζώνες δυνητικά υψηλού κινδύνου πλημμύρας της Θεσσαλίας (με ροζ χρώμα).
Επομένως και η επιστημονική κοινότητα είχε έγκαιρα «κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου», είχαν επισημανθεί οι κίνδυνοι από την κλιματική κρίση και οι πιθανές επιπτώσεις της στο υδατικό περιβάλλον και είχαν προσδιοριστεί οι περιοχές που ήταν επικίνδυνες να πλημμυρίσουν.
Απομένει στους φορείς της Πολιτείας πρώτα να ενημερωθούν, να λάβουν υπόψη τους και να μην απαξιώνουν τις προβλέψεις των επιστημόνων, να υλοποιήσουν πρώτα τα έργα πρόβλεψης και πρόληψης των πλημμυρικών φαινομένων και τέλος να υλοποιήσουν τα έργα αντιπλημμυρικής προστασίας, αν θέλουμε να αποφύγουμε τις τραγικές συνέπειες της ανετοιμότητας την επόμενη φορά.
1 Ευθ. Λέκκας 1994 Φυσικές και τεχνολογικές καταστροφές
2 ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 8-9-2023
3 Intergovernmental Panel on Climate Change, UN
4 Πηγή ΕΓΥ/ΥΠΕΝ
