Η Κυριακή της Ορθοδοξίας, κινητή εορτή της Ορθόδοξης Χριστιανοσύνης, εορτάζεται πάντα πανηγυρικά την πρώτη Κυριακή της Αγίας και Μεγάλης Σαρακοστής, της πλέον κατανυκτικής περιόδου του εκκλησιαστικού έτους. Οι απανταχού της γης Ορθόδοξοι πανηγυρίζουν την επικράτηση και τον θρίαµβο της ορθής πίστης επί των αιρέσεων και των εικονοµάχων. Έληξε µια διαµάχη 100 και πλέον χρόνων που ταλαιπώρησε την Ρωµαίικη αυτοκρατορία, την Εκκλησία και δίχασε τον Λαό. Εκκλησία και πολιτεία βρήκαν τον δρόµο τους και την ησυχία τους.
Tα 100 αυτά χρόνια (729-787, 815-843) ήταν περίοδος πολιτικής και θεολογικής έριδας µε διώξεις., εξορίες, κλείσιµο εκκλησιών, κατέβασµα και καταστροφή των ιερών εικόνων και αγιογραφιών από τις εκκλησίες, κλείσιµο µοναστηριών. Πολλά αξιόλογα έργα τέχνης (εικόνες και αγιογραφίες) καταστράφηκαν δια παντός.
Η εικονοµαχία άρχισε το 726 όταν ο αυτοκράτορας Λέων ο Γ’ απαγόρευσε την ανάρτηση των ιερών εικόνων στις εκκλησίες. Οι λόγοι της απόφασης αυτής είναι πολλοί. Ο κυριότερος λόγος ήταν δογµατικός και πνευµατικός. Οι πιστοί είχαν αρχίσει να λατρεύουν τις µορφές των ιερών εικόνων και τα ιερά λείψανα αντί να αποδίδουν λατρεία στο αρχέτυπο δηλαδή στο Θεό και στους αγίους. Στην πρώτη αυτή φάση υπέρµαχος των εικόνων, υπήρξε ο άγιος Ιωάννης ο ∆αµασκηνός, µια κορυφαία πατερική µορφή.
Η δεύτερη φάση της εικονοµαχίας άρχισε το 815 από τον αυτοκράτορα Λέοντα Ε’ τον Αρµένιο και έληξε το 843 µε την µόνιµη ανάρτηση των εικόνων στους ναούς. Στη δεύτερη φάση κορυφαία πατερική µορφή υπέρ των εικόνων ήταν ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης.
Το 843 µε σθεναρή πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, χήρας του εικονοµάχου αυτοκράτορος Θεοφίλου επιτρόπου του ανηλίκου διαδόχου Μιχαήλ του Γ’, πραγµατοποιήθηκε σύνοδος µε πρόεδρο τον εικονόφιλο πατριάρχη Μεθόδιο. Στο τέλος της πρώτης συνεδρίασης, όλοι έκαναν µια θριαµβευτική ποµπή από το ναό της Παναγίας των Βλαχερνών στην Αγιά Σοφιά, επαναφέροντας τις εικόνες στον αυτοκρατορικό ναό. Αυτό συνέβη στις 11 Μαρτίου 843 (που εκείνο το έτος ήταν η πρώτη Κυριακή της Τεσσαρακοστής). Η Σύνοδος αυτή, όρισε να τελείται κάθε χρόνο πανηγυρική γιορτή στην επέτειο αυτής της ηµέρας και την ονόµασε «Κυριακή της Ορθοδοξίας». Η σύνοδος αυτή επικύρωσε πανηγυρικά την απόφαση Οικουµενικής Συνόδου σχετικά µε την αναστήλωση και προσκύνηση των ιερών συνόδων που έγινε στη Νίκαια το 787 την οποία είχε συγκαλέσει η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία. Έτσι δόθηκε η λύση σ’ αυτό το µεγάλο εκκλησιαστικό πρόβληµα.
Με την λήξη της εικονοµαχίας ξεκαθαρίσανε κάποια δογµατικά ζητήµατα. Η Οικουµενική σύνοδος µε βάση τα θεολογικά κείµενα του Ιωάννη ∆αµασκηνού διασαφήνισε την λειτουργία των εικόνων ως γέφυρα πνευµατικής επικοινωνίας του πιστού µε το αρχέτυπο της εικόνας που είναι ο αποδέκτης της λατρείας του: ; «… ἀνατίθεσθαι τὰς σεπτὰς καὶ ἁγίας εἰκόνας ἐν ταῖς ἁγίαις τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις…καὶ …ταύταις ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προσκύνησιν ἀπονέμειν, οὐ μὴν τὴν κατὰ πίστιν ἡμῶν ἀληθινὴν λατρείαν, ἣ πρέπει μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει …Ἡ γὰρ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει καὶ ὁ προσκυνῶν τὴν εἰκόνα προσκυνεῖ ἐν αὐτῇ τοῦ ἐγγραφομένου τὴν ὑπόστασιν».
Η Σύνοδος του 843 δεν έθεσε τέλος µόνο στην εικονοµαχική περίοδο, αλλά έβαλε τέλος και στις χριστολογικές έριδες, δηλαδή στις συζητήσεις και τις αιρετικές συζητήσεις περί της υποστάσεως, των δυο φύσεων του Χριστού και του µυστηρίου της Θείας ενσαρκώσεως. Η τιµή των εικόνων βασίζεται στην δογµατική διδασκαλία της Εκκλησίας σχετικά µε την ενανθρώπηση του Υιού και της ένωσης της θείας και της ανθρώπινης φύσης στο πρόσωπό Του. Άρα είναι «εὐαπόδεκτον καὶ εὐάρεστόν ἐστιν ἐνὠπιον τοῦ Θεοῦ» το να εικονίζεται η ανθρώπινη µορφή του Χριστού, που έχει λόγω ανθρώπινης φύσεως Του, η οποία είναι ενωµένη µε τη θεϊκή Του φύση. Αντίθετα, η άρνηση εικονικής αποτύπωσης του Χριστού ισοδυναµεί µε άρνηση της θεολογίας της ενανθρώπισής Του και της σωτηριολογικής σηµασίας για τον άνθρωπο.
Κατά τις διώξεις των πρώτων αιώνων οι πρώτοι χριστιανοί χρησιµοποιούσαν σύµβολα για να εκφράσουν τις αλήθειες της Χριστιανικής πίστης. Γι’ αυτό στις κατακόµβες συναντούµε διάφορα σύµβολα που έχουν θεολογική σηµασία. Η άγκυρα συµβόλιζε την σταθερότητα της πίστεως, η κιβωτός του Νώε την Εκκλησία, ο Ιωνάς στην κοιλία του κήτους την Ανάσταση του Χριστού, το ψάρι (ΙΧΘΥΣ) τον Σωτήρα Χριστό, το ψωµί και το κρασί το σώµα και το αίµα του Χριστού καθώς και το µυστήριο της Θείας Ευχαριστίας µυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας
Η εικόνα για την Ορθοδοξία δεν είναι µια θρησκευτική ζωγραφιά. Είναι µια αγιογραφία, δηλαδή µια λειτουργική τέχνη ή και οµολογία της αλήθειας της θείας αποκάλυψης, που έχει σκοπό να µεταµορφώσει και ν’ αναπλάσει τ’ ανθρώπινα πράγµατα.
Η αναστήλωση των εικόνων είναι ένα γεγονός που έχει θεολογική σηµασία αυτό καθ αυτό. Ταυτόχρονα συνδέεται µε τη σύνολη διδασκαλία της Εκκλησίας για το πρόσωπο του Χριστού (χριστολογία) και τη σωτηρία που προσφέρει στον άνθρωπο (σωτηριολογία). Γι’ αυτό η εορτή για την αναστήλωση των εικόνων είναι ο θρίαµβος της αληθείας, δηλαδή της Ορθόδοξης διδασκαλίας, εναντίον των αιρέσεων. Η Εκκλησία βγήκε νικήτρια, διότι είναι θεανθρώπινος οργανισµός που δεν πρόκειται ποτέ να χαθεί, διότι «πύλαι άδου ου κατισχύσουσιν αυτής».
Την ηµέρα αυτή, τελείται µια λιτανεία ιερών εικόνων και αγίων λειψάνων (όπου αυτά υπάρχουν). Κατά τη διάρκειά της αναγιγνώσκεται υπό του ιερέως µια περίληψη του «Συνοδικού της Ορθοδοξίας», ενός κειµένου που αποτυπώνει την ορθόδοξη διδασκαλία για τις εικόνες και πολλά άλλα θεολογικά ζητήµατα. Επίσης, σ’ αυτό το κείµενο µνηµονεύονται άγιοι (πατριάρχες, κληρικοί, µοναχοί και αυτοκράτορες) που στήριξαν µε τον αγώνα τους την ορθόδοξη πίστη, απαντώντας στους αιρετικούς (επίσης πατριάρχες, κληρικούς, µοναχούς και αυτοκράτορες).
Μυργιώτης Παναγιώτης
Μαθηµατικός
