Γράφει η Ελένη Καραμπέτσου
Εκπαιδευτικός
Aνηφορίζοντας από την παραθαλάσσια Ναύπακτο προς την ορεινή Ναυπακτία, ύστερα από διαδρομή δύο ωρών φτάνουμε στο κεφαλοχώρι της Άνω – Χώρας (1.060 μ. υψόμετρο). Πυκνό ελατόδασος σκεπάζει τους ορεινούς όγκους και ρίχνει τη σκιά του σε γκρεμούς, σάρες, ποτάμια. «Ελβετικό χειμερινό θέρετρο» σήμερα, κρησφύγετο των κλεφταρματωλών τότε. Στην πλατεία της πετρόχτιστης εκκλησίας, μας υποδέχεται η προτομή του Κοσμά του Αιτωλού. Λίγο πιο κάτω, νοτιοανατολικά, στο νομό Φωκίδας, είναι το μοναστήρι της Βαρνάκοβας. Εδώ είχαν καταφύγει γυναικόπαιδα και μετρημένοι Σουλιώτες, ανάμεσά τους και ο Κίτσος Τζαβέλλας, ύστερα από την έξοδο του Μεσολογγίου. Το μοναστήρι πολιορκήθηκε από τον Κιουταχή και είχε την τύχη της ηρωικής πόλης, ένα μήνα αργότερα, στις 26/5/1826.
Η ελληνική επανάσταση του 1821 δεν ήταν αιφνίδιο γεγονός. Προϋπήρξαν πεδία αναβάθμισης της ιδέας της ελευθερίας, ζυμώσεις και διεργασίες αφύπνισης της ιστορικής συνείδησης των υποδούλων πολλά χρόνια πριν. Ξεχωριστές προσωπικότητες, προικισμένες με τη διαίσθηση να πράξουν αυτό που οι περιστάσεις απαιτούσαν, όπως πνευματική ή επαναστατική δράση, ανταποκρίθηκαν την κατάλληλη ώρα, πληρώνοντας με τη ζωή τους αυτή την αποστολή. Μία εξ αυτών και ο Κοσμάς ο Αιτωλός, κατά κόσμον «Κώνστας Δημητρίου».
Γεννήθηκε στο μικρό χωριό «Μεγάλο Δένδρο» της Αιτωλίας το 1714. Μαθήτευσε στη Σεγδίτσα Φωκίδας και στα Βραγγιανά Αγράφων πλησίον ιεροδιδασκάλων. Το 1749 φοιτά στην Αθωνιάδα Σχολή με δάσκαλο τον Ευγένιο Βούλγαρη και γίνεται μοναχός στη μονή «Φιλοθέου» του Όρους, ενώ ο μεγαλύτερος αδερφός του, Χρύσανθος, διδάσκει στην Πατριαρχική Σχολή της Κωνσταντινουπόλεως. Το 1760 παίρνει από τον Πατριάρχη Σεραφείμ τον διορισμό του ως «γενικός ιεροκήρυξ της Ανατολικής Εκκλησίας» και ξεκινά τις περιοδείες του, τέσσερις τον αριθμό, όσες και του Αποστόλου Παύλου, αρχίζοντας από τα χωριά της Θράκης και της Μακεδονίας. Κατευθύνεται νοτιότερα, προς τη Θεσσαλία και Στερεά, επισκέπτεται το χωριό του και ανηφορίζει προς τα χωριά του Ασπροπόταμου και της Πίνδου, φτάνοντας ως τα λημέρια των κλεφτών, χωρίς να έχει αποκλείσει τα Ιόνια νησιά και τις Σποράδες. Καταλήγει στη Βόρεια Ήπειρο μέχρι το Βεράτιο. Απευθυνόταν σε χριστιανούς Έλληνες, κατοίκους αυτού του γεωγραφικού χώρου, ελληνόφωνους, βλαχόφωνους, σερβόφωνους και αλβανόφωνους.
Βρισκόμαστε στις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, του πιο σκληρού και σκοτεινού αιώνα της σκλαβιάς. Η έκταση και η ένταση των εξισλαμισμών, που γίνονταν από βία, πειθαναγκασμό ή απόγνωση των υποδούλων, δεν άφηνε περιθώρια ελπίδας. «Χωριά ολόκληρα και ευρύτερες περιοχές από τα Βαλκάνια ως την άκρη της Μέσης Ανατολής αλλαξοπιστούσαν. Χιλιάδες Ορθόδοξοι χριστιανοί γίνονταν μουσουλμάνοι. Καθώς η εθνική και θρησκευτική συνείδηση για τους Έλληνες ήταν αλληλένδετες, ο εξισλαμισμός αυτόματα σήμαινε και την απώλεια της ελληνικότητάς τους. Όποιος χανόταν για την Ορθοδοξία χανόταν και για τον Ελληνισμό…».
Άνδρες και γυναίκες, στο άνθος της ηλικίας τους ή και μεγαλύτεροι αρνούνταν να αλλαξοπιστήσουν, οδηγούμενοι στο μαρτύριο. Με τη θυσία τους διατήρησαν ζωντανό το εθνικό φρόνημα των Ελλήνων, ενώ συγκινημένη η λαϊκή ψυχή τους καθαγίασε ως «Νεομάρτυρες». Πόσοι ήσαν; Άγνωστο. Κάθε τόπος είχε και τον δικό του, π.χ. ο Φώτης Κόντογλου αναφέρεται στον Άγιο Γεώργιο, τον Χιοπολίτη, που αποκεφαλίστηκε στο Αϊβαλί (Κυδωνίες), στις 26/11/1807, προστάτη των απανταχού Κυδωνιατών. Ο μεγάλος αριθμός των Νεομαρτύρων και η ηλικία τους αποδεικνύει πως ο εξισλαμισμός άρχιζε από το παιδομάζωμα, συνεχιζόταν όμως και σε άλλες ηλικίες, καταδικάζοντας έτσι σε αφανισμό τους σκλαβωμένους, αφού τους στερούσε τα νεότερα και εκλεκτότερα μέλη τους.
Αυτό το κακό ήθελε να σταματήσει ο Πατροκοσμάς. Τον βασάνιζε ως «το σαράκι που τρώει το ξύλο» όπως γράφει σε επιστολή προς τον αδερφό του. Το γένος έπρεπε να προστατευθεί και να συγκροτηθεί, ο ραγιάς να βγει από την απαιδευσία, την άγνοια, τη δεισιδαιμονία και να μάθει τη γλωσσική, την ιστορική και την πολιτιστική του παράδοση με την ίδρυση σχολείων και την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας. «Έως τριακοσίας επαρχίας περιήλθον, δέκα σχολεία ελληνικά εποίησα, διακόσια για τα κοινά γράμματα, του Κυρίου συνεργούντος και του λόγου μου βεβαιούντος, η γαρ δύναμίς μου εν ασθενεία τελειούται. Τα κατ’ εμέ και περί εμέ φαίνονται πολλά και απίστευτα εις πολλούς, και μήτε εγώ δύναμαι να τα καταλάβω».
Η ίδρυση και η λειτουργία των σχολείων
Φτάνοντας στο χωριό, ο Πατροκοσμάς συγκέντρωνε τους χριστιανούς στο προαύλιο της εκκλησίας, όπου στηνόταν ένας ξύλινος σταυρός, για να θυμίζει το πέρασμά του. Ο ίδιος ανέβαινε σε σκαμνί, που έφερε μαζί του, να τον ακούνε και να τον βλέπουν όλοι. Μιλούσε με διδαχές, παραστατικά στη γλώσσα του λαού, με παραβολές και παραδείγματα, δημιουργώντας μια ζεστή πατρική σχέση με το ακροατήριό του, εξ ου και το τρυφερό προσωνύμιο που τον ακολουθούσε «παππουλάκης». Έννοια του ήταν η ίδρυση του σχολείου. Ρωτώντας ποιος από όλους ξέρει γράμματα, ξεχώριζε εκείνον, που με την ευλογία του, θα τον έκανε δάσκαλο:
«Εγώ αδερφοί μου, ως δούλος του Χριστού, δεν είμαι άξιος να σας διδάξω, αλλά μήτε τα ποδάρια σας να φιλήσω, διότι ο καθένας σας είναι τιμιότερος από όλον τον κόσμο. Ο Κύριος με αξίωσε και έμαθα γράμματα ελληνικά, έγινα και καλόγερος. Βλέποντας πως δεν έχετε σχολείον επαρακίνησα τους χριστιανούς και έδωκαν δια το σχολείον, εξ ιδίων πόρων ή από την χώραν κοινώς ή από βακούφια. Πρέπει η ευγένειά σας να βοηθεί πάντοτε το σχολείον, δια να λάβετε και παρά Θεόν τον μισθό σας και τιμή παρά ανθρώπων. Να σπουδάζετε τα παιδιά σας να μαθαίνουν ελληνικά, διότι η εκκλησία μας είναι ελληνική και το γένος μας ελληνικόν. Αδέρφια είμαστε χριστιανοί και είμαστε και Έλληνες. Δεν βλέπετε πώς αγρίεψε το γένος μας από την αμάθεια και εγίναμε ως τα θηρία; Δεν πρέπει να υπάρχει χωριό χωρίς σχολείο. Αν δεν μπορείτε να βάνετε δάσκαλον, ας διδάσκει ο παπάς. Μόνο με τη βοήθεια των γραμμάτων θα καλυτερέψετε την τύχην σας. Καλύτερον αδελφέ μου να έχεις ελληνικόν σχολείον εις την χώραν σας παρά να έχεις βρύσες και ποτάμια, διότι οι βρύσες ποτίζουν το σώμα, τα σχολεία όμως ποτίζουν την ψυχήν και σαν μάθει γράμματα το παιδί σου, τότε λέγεται άνθρωπος… Να μαζωχτήτε όλοι σας και να κάνετε κοινόν σχολείον και να βάλετε και επιτρόπους να το κυβερνούν και δάσκαλον να μαθαίνει όλα τα παιδιά, πλούσια και φτωχά, διότι χωρίς σχολείον περπατάς στα τυφλά. Τα γράμματα είναι το στολίδι του ανθρώπου».
Βλαχόφωνα χωριά της Ηπείρου άλλαζαν γλώσσα κάτω από τις αυστηρές διδαχές του: «Είναι εντροπή σας να μαθευτεί αυτό που συμβαίνει στα χωριά σας. Να λέγεστε και να είσθε πραγματικά Έλληνες, απόγονοι ενδόξων προγόνων και να μη ομιλήτε ελληνικά, να μη γνωρίζετε ελληνικά γράμματα. Σας συμβουλεύω και επιμένω να κάνετε ελληνικόν σχολείο στο χωριό σας. Να παύσετε τη βλάχικη γλώσσα και να ομιλήτε στο εξής ελληνικά. Όσοι θα μου το υποσχεθούν πως δεν θα ξαναμιλήσουν στο σπίτι τους βλάχικα, εις αυτούς υπόσχομαι κι εγώ πως θα παρακαλέσω και θα μεσιτεύσω στον Θεό να τούς συγχωρεθούν όλα τα αμαρτήματά τους, που έχουν καμωμένα, αφ’ ότου γεννήθηκαν έως τώρα. Σας φανερώνω δε ότι θα ξαναπεράσω από το χωριό σας και όποιο χωριό εύρω με ομιλία βλάχικη, θα το καταραστώ».
Στη βλαχόφωνη «Σαμαρίνα» ο Πατροκοσμάς σκάλισε με ένα λεπίδι πάνω σε ασβεστόπετρα τις δέκα εντολές, σε διπλή γλώσσα, και κάλεσε τον μοναδικό Σαμαρινιώτη, που γνώριζε ελληνικά, να τις διαβάσει. Στη συνέχεια τον ευλόγησε και τον έκανε δάσκαλο.
Το πέρασμά του από τα ορεινά, απροσκύνητα χωριά της Πίνδου και από τα λημέρια των κλεφτών έχει αφήσει εκεί ζωντανά τα ίχνη του έως σήμερα. Οι λιγοστοί ορεσίβιοι κάτοικοι, καταδιωκόμενοι, χωρίς παπά και δάσκαλο, έθαβαν τους νεκρούς τους και βάφτιζαν τα παιδιά τους μόνοι τους. Πρώτη φορά πατούσε επισκέπτης σε αυτούς τους τόπους. Παντού τον υποδέχονταν με θρησκευτική ευλάβεια, ενώ οι λόγοι και τα έργα τους διασώθηκαν μέσα στην αχλύ της λαϊκής παράδοσης ως προφητείες και θαύματα. «Βλάχοι κατέβαιναν από τις στάνες, κλέφτες κάθονταν σιωπηλοί να ακούσουν, ληστές κρυμμένοι πίσω από δέντρα παρακολουθούσαν τον λόγο του. Ένας μάλιστα, ο Κούλιας μετανόησε για τις πράξεις του και τον ακολούθησε ως μαθητής».
Παράδοση της Ηπείρου περιγράφει τη συνομιλία του Αλή – Πασά με τον Πατροκοσμά μια χειμωνιάτικη νύχτα στο Τεπελένι. Νεαρό παλικάρι, τότε ο Αλής, ρώτησε τον χριστιανό καλόγερο για το μέλλον του και αν θα πραγματοποιηθεί το όνειρό του να πάει στην Πόλη. «Θα κυριέψεις και θα υποτάξεις πολλούς τόπους. Στην Πόλη θα πας με κόκκινα γένια», ήταν η απάντηση, προφητεύοντας έτσι τον αποκεφαλισμό του από τους ομόθρησκους εχθρούς του.
Στο θεσμό των κοινοτήτων ανέθεσε ο Πατροκοσμάς τη λειτουργία των σχολείων, ενώ ο ίδιος τα ενίσχυε οικονομικά με χρήματα από εράνους που έκανε. Ενετικό έγγραφο της 7ης Μαΐου του 1769 από την περιοχή της Πρέβεζας αναφέρει: «Τόσο πολύ ενθουσίασε το πολυπληθές ακροατήριό του που κατάφερε να συγκεντρώσει 10.000 γρόσια περί ιδρύσεως σχολής που θα διδάσκονταν γράμματα για τα πτωχά παιδιά. Έφθασε μάλιστα να κάνει και Τούρκους να συνεισφέρουν τον οβολόν τους».
Από τον λόγο του δεν έλειπε ο κοινωνικός προβληματισμός σχετικά με τη μόρφωση μεγάλου αριθμού φτωχών και ορφανών παιδιών ή με την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας: «Ο Θεός έπλασε τη γυναίκα όχι από την κεφαλή του Αδάμ για να μη γίνει ανώτερη από αυτόν, ούτε από το ποδάρι του, μη γίνει κατώτερη, αλλά από το πλευρό του για να είναι ίση με αυτόν».
Δυστυχώς, τοπικοί έμποροι και κοτσαμπάσηδες συνασπίστηκαν εναντίον του, διότι εθίγονταν τα συμφέροντά τους, καθώς οι χριστιανοί, τηρώντας την αργία της Κυριακής, ως ημέρα Αναστάσεως, απείχαν από τις εργασίες τους και από κάθε οικονομική συναλλαγή. Σύμμαχοί τους και οι φοροεισπράκτορες των Οθωμανών, οι οποίοι προέβαλλαν το επιχείρημα ότι αδυνατούσαν να εισπράξουν τους φόρους, γιατί οι ραγιάδες εγκατέλειπαν τα χωριά τους και έτρεχαν πίσω από τον καλόγερο. Τέτοιες δραστηριότητες ιερωμένων δεν άρεσαν ασφαλώς στους κατακτητές. Η παρουσία του Πατροκοσμά έγινε πλέον ενοχλητική και επιζήμια. Ο Κουρτ – Πασάς του Βερατίου τον κάλεσε να απολογηθεί για τις συκοφαντίες που είχαν πλέξει οι εχθροί του, εναντίον του. «Γοητευμένος» από την προσωπικότητα του χριστιανού ρασοφόρου, του δώρισε ένα πλουμιστό σκαμνί, ενώ συγχρόνως υπέγραφε τη θανατική καταδίκη του παππουλάκη, χρηματιζόμενος με 25.000 γρόσια για αυτή του την πράξη.
Στη θέση Κολικόνστασι της τουρκοκρατούμενης τότε Βόρειας Ηπείρου απαγχονίστηκε ο Πατροκοσμάς στις 24 Αυγούστου 1779 από τους δημίους του με το σχοινί του αλόγου του. Το σκήνωμά του ρίχτηκε στον Αώο ποταμό. Το 1789 η Ευρώπη σείεται από δονήσεις της Γαλλικής Επανάστασης. Ένας νέος κόσμος γεννιέται με όραμα την Ελευθερία, την Ισότητα, την Αδερφοσύνη για τους λαούς. Το 1797 οι αυστριακές Αρχές κλείνουν το τυπογραφείο των αδερφών Πούλιου στη Βιέννη, όπου ο Ρήγας είχε προλάβει να τυπώσει τον «Θούριο» και τα επαναστατικά του κείμενα. Τώρα περισσότεροι ραγιάδες ξέρουν να τα διαβάζουν και να τα τραγουδούν. Στις 24 Ιουνίου 1798, στο Βελιγράδι, ο Ρήγας μαζί με επτά συναγωνιστές του περνούν στην ιστορία της Νεότερης Ελλάδας ακριβώς με τον ίδιο θάνατο του Κοσμά του Αιτωλού. Το 1779, ο πρώτος βιογράφος του, ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, εκδίδει στη Βενετία, το βιβλίο «Νέον Μαρτυρολόγιον», στο οποίο έχει συμπεριλάβει τον βίο και το μαρτύριο του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού. Το 1814 γίνεται η ανακομιδή των λειψάνων του Αγίου σε νεόδμητο ναό, στο Κολικόντασι, που φέρει το όνομά του.
Όσο πλησιάζουμε στο 1821 δεκάδες σχολεία, λυχναράκια της λευτεριάς στο σκοτάδι της υποδούλωσης, ιδρύονται με τη συνδρομή κυρίως Ελλήνων της διασποράς σε Γιάννενα, Καστοριά, Άγραφα, Πήλιο, Δημητσάνα, Χίο, Μύκονο, Σμύρνη, Κυδωνίες και αλλού. Φωτισμένοι δάσκαλοι μεταγγίζουν δημιουργικά τις νέες κοινωνικές αξίες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού στις ψυχές των μαθητών τους. Η ελληνική παιδεία όχι μόνο ως δίκτυο αλλά και ως πνευματική βάση διευκόλυνε αυτή τη διαδικασία. Έτσι διαμορφώθηκε η εθνική ταυτότητα των Ελλήνων που θα πάρει σάρκα και οστά με την επανάσταση του 1821. Ο σπόρος είχε πέσει και είχε ποτιστεί με αίμα. «Το ποθούμενον» θα ερχόταν στην τρίτη γενιά, όπως είχε προφητεύσει ο Πατροκοσμάς το 1760.
Το 1961 το Οικουμενικό Πατριαρχείο επισημοποίησε την αγιοκατάταξη του Κοσμά του Αιτωλού, φωτοστέφανο που του είχε αποδοθεί από τον λαό αιώνες πριν…
