Γράφει ο Γιώργος Τσούκας
Εκπαιδευτικός – Συγγραφέας
«Κακόν το αποτυγχάνειν· αλλ’ έτι χείρον το μη πειράσθαι επιτυχείν». Είναι κακό να αποτυγχάνει κανείς. Αλλά, είναι ακόμη χειρότερο να μην επιχειρεί να επιτύχει. Η αρχαία αυτή σκέψη, λιτή και αυστηρή, δεν χαϊδεύει τα αυτιά. Δεν αρνείται τον πόνο της αποτυχίας. Δεν τον εξωραΐζει. Δεν τον μεταμφιέζει σε εύκολη αισιοδοξία.
Αναγνωρίζει ότι η αποτυχία πληγώνει. Όμως την ίδια στιγμή θυμίζει κάτι βαθύτερο: ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν κρίνεται μόνο από το αποτέλεσμα, αλλά και από την απόπειρα, από την τόλμη της προσπάθειας, από την ικανότητα του ανθρώπου να σηκώνεται όταν η έκβαση δεν τον δικαιώνει.
Οι Πανελλήνιες εξετάσεις αποτελούν, αναμφίβολα, μια από τις πιο φορτισμένες εμπειρίες στη ζωή ενός νέου ανθρώπου. Για πολλούς μαθητές και μαθήτριες είναι μια δοκιμασία ταυτότητας. Ο νέος συχνά νιώθει ότι εξετάζεται ο ίδιος ως πρόσωπο: η αξία του, η ευφυΐα του, το μέλλον του, η εικόνα του απέναντι στην οικογένεια, στους φίλους, στην κοινωνία, ίσως και απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Οι Πανελλήνιες εξετάσεις μετρούν γνώσεις, τεχνικές, ταχύτητα, ψυχραιμία, αντοχή, εξοικείωση με συγκεκριμένους τύπους θεμάτων. Δεν μετρούν όμως επαρκώς τη φαντασία, την επιμονή σε βάθος χρόνου, τη συναισθηματική νοημοσύνη, την κοινωνική ευαισθησία, την πρακτική ευφυΐα, την ικανότητα συνεργασίας, τη δημιουργικότητα, το ήθος, την εσωτερική δύναμη. Κι όμως, η ζωή ζητά ακριβώς όλα αυτά.
Η αποτυχία, λοιπόν, στις Πανελλήνιες δεν είναι πάντοτε απόδειξη ανεπαρκούς προσπάθειας. Μπορεί να είναι αποτέλεσμα άγχους, στιγμιαίας κατάρρευσης, κακής διαχείρισης χρόνου, ατυχούς επιλογής θεμάτων, κόπωσης, ψυχολογικής πίεσης, οικογενειακών δυσκολιών, οικονομικών εμποδίων, άνισης πρόσβασης σε εκπαιδευτική υποστήριξη, ακόμη και μιας κακής ημέρας. Μπορεί επίσης να είναι η φυσική συνέπεια ενός συστήματος που, από τη φύση του, δεν μπορεί να χωρέσει όλους στις πρώτες τους επιλογές. Όταν οι θέσεις είναι περιορισμένες και ο ανταγωνισμός μεγάλος, κάποιοι θα μείνουν απ’ έξω όχι επειδή δεν αξίζουν, αλλά επειδή το σύστημα είναι σχεδιασμένο να κατατάσσει, να διαχωρίζει, να επιλέγει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να ακυρώσουμε την αξία της προσπάθειας ή να υποτιμήσουμε την επιτυχία όσων τα κατάφεραν. Κάθε μαθητής που πέτυχε αξίζει συγχαρητήρια. Πίσω από κάθε επιτυχία υπάρχουν ώρες μόχθου, θυσίες, αγωνίες, ξενύχτια, πειθαρχία. Αλλά η επιτυχία των μεν δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ηθική καταδίκη των δε. Εκείνος που δεν πέτυχε δεν είναι «λιγότερος», ούτε ανίκανος. Είναι ένας άνθρωπος που βρέθηκε σε μια απαιτητική αναμέτρηση και δεν πήρε το αποτέλεσμα που επιθυμούσε.
Το πιο επικίνδυνο μετά από μια τέτοια έκβαση δεν είναι η ίδια η αποτυχία. Είναι η εσωτερική μετάφρασή της.
Αν ο νέος πει μέσα του «δεν πέτυχα», αυτό είναι ένα γεγονός, οδυνηρό αλλά συγκεκριμένο. Αν όμως πει «είμαι αποτυχημένος», τότε το γεγονός μετατρέπεται σε ταυτότητα. Κι εκεί αρχίζει η πραγματική πληγή. Η παιδαγωγική και ψυχολογική ευθύνη των ενηλίκων -γονέων, εκπαιδευτικών, συγγενών, κοινωνίας- είναι να εμποδίσουν αυτή τη δηλητηριώδη ταύτιση. Άλλο το αποτέλεσμα, άλλο ο άνθρωπος. Άλλο η επίδοση, άλλο η αξία. Άλλο μια αποτυχία, άλλο μια ζωή.
Ο νέος άνθρωπος που σήμερα νιώθει ότι όλα γκρεμίστηκαν χρειάζεται πρώτα χώρο να πενθήσει. Δεν πρέπει να του αφαιρεθεί βίαια το δικαίωμα στη στενοχώρια με φράσεις όπως «δεν έγινε και τίποτα» ή «υπάρχουν και χειρότερα». Για εκείνον, αυτή τη στιγμή, έγινε κάτι μεγάλο. Χρειάζεται να ακουστεί, όχι να διορθωθεί αμέσως. Χρειάζεται να του επιτραπεί να θυμώσει, να απογοητευτεί, να κλάψει, να σιωπήσει. Η ενθάρρυνση δεν αρχίζει με την άρνηση του πόνου, αλλά με την αναγνώρισή του. Μόνο ό,τι αναγνωρίζεται μπορεί να μετασχηματιστεί.
Ύστερα όμως από το πρώτο κύμα της απογοήτευσης, πρέπει να αρχίσει η δεύτερη ανάγνωση. Όχι η παρηγορητική ψευδαίσθηση, αλλά η νηφάλια επανεκτίμηση. Τι συνέβη; Τι πήγε καλά; Τι δεν πήγε; Ήταν θέμα γνώσεων; Ήταν θέμα άγχους; Ήταν θέμα μεθόδου; Ήταν λάθος επιλογή στόχου; Υπήρξαν εξωτερικοί παράγοντες; Υπάρχει δυνατότητα επανάληψης; Υπάρχουν εναλλακτικές διαδρομές; Η αποτυχία, όταν φωτιστεί με ειλικρίνεια, παύει να είναι σκοτάδι αδιαπέραστο και γίνεται χάρτης. Δεν δείχνει μόνο τι χάθηκε· δείχνει και τι χρειάζεται να αλλάξει.
Η ζωή, ευτυχώς, δεν είναι μονόδρομος. Η ελληνική κοινωνία συχνά συμπεριφέρεται σαν να κρίνεται το σύνολο του μέλλοντος ενός παιδιού σε λίγες ημέρες του Ιουνίου. Αυτό είναι βαρύ, άδικο και ανακριβές.
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν πέτυχαν στην πρώτη τους προσπάθεια και αργότερα διέπρεψαν. Υπάρχουν άνθρωποι που άλλαξαν αντικείμενο και βρήκαν τον αληθινό τους δρόμο. Υπάρχουν άνθρωποι που πέρασαν σε σχολές που δεν είχαν αρχικά επιλέξει και ανακάλυψαν εκεί μια νέα κλίση. Υπάρχουν άλλοι που ξαναπροσπάθησαν και πέτυχαν. Κι άλλοι που δεν ακολούθησαν πανεπιστημιακή πορεία, αλλά δημιούργησαν σπουδαία, χρήσιμη, δημιουργική ζωή.
Το μέλλον δεν είναι μια πόρτα· είναι δίκτυο από διαδρομές. Κάποιες φαίνονται κλειστές σήμερα, αλλά άλλες ανοίγουν λίγο παραπέρα. Το κρίσιμο δεν είναι να μη χαθεί ποτέ κανείς. Το κρίσιμο είναι να μη σταματήσει να περπατά.
Γι’ αυτό, προς κάθε παιδί που σήμερα αισθάνεται ότι «απέτυχε», αξίζει να ειπωθεί καθαρά: δεν είσαι το χαρτί των αποτελεσμάτων σου. Δεν είσαι ο αριθμός των μορίων σου. Δεν είσαι η σύγκριση με τον συμμαθητή σου. Δεν είσαι η απογοήτευση των γονιών σου, αν υπάρχει. Δεν είσαι η σιωπή μετά την ανακοίνωση των βαθμών. Είσαι ένας άνθρωπος σε εξέλιξη. Ένας άνθρωπος που δοκιμάστηκε. Ένας άνθρωπος που μπορεί να ξαναχτίσει.
Και προς τους γονείς: η στιγμή αυτή δεν είναι ώρα για ανακρίσεις, ειρωνείες, συγκρίσεις ή πικρές προβλέψεις. Είναι ώρα αγκαλιάς και σοβαρότητας. Το παιδί σας δεν χρειάζεται να νιώσει ότι έχασε, μαζί με μια σχολή, και την αγάπη ή την εκτίμησή σας. Η μεγαλύτερη παιδαγωγική πράξη είναι να του δείξετε ότι η αξία του προηγείται κάθε επιτυχίας και επιβιώνει κάθε αποτυχίας.
Η αποτυχία δεν είναι ευχάριστη. Δεν είναι ρομαντική. Δεν είναι από μόνη της μάθημα. Γίνεται μάθημα μόνο αν την επεξεργαστούμε. Γίνεται δύναμη μόνο αν δεν μας διαλύσει. Γίνεται αφετηρία μόνο αν, αφού καθίσουμε για λίγο στο έδαφος, αποφασίσουμε να σηκωθούμε.
Το «μη πειράσθαι επιτυχείν» -το να μην επιχειρείς να επιτύχεις- είναι ίσως το μόνο αληθινό ναυάγιο. Όχι επειδή όλοι είναι υποχρεωμένοι να κυνηγούν τους ίδιους στόχους, αλλά επειδή ο άνθρωπος που παραιτείται από κάθε προσπάθεια παραιτείται σιγά σιγά από τον ίδιο του τον εαυτό. Αντίθετα, εκείνος που ξαναδοκιμάζει, ακόμη και τραυματισμένος, έχει ήδη αρχίσει να νικά. Όχι τους άλλους. Τον φόβο του. Τη ντροπή του. Την ψευδαίσθηση ότι μια στιγμή μπορεί να ακυρώσει μια ολόκληρη ζωή.
Οι Πανελλήνιες τελείωσαν. Η ζωή όχι. Και η ζωή, σε αντίθεση με τις εξετάσεις, δεν βαθμολογεί μόνο την πρώτη απάντηση. Δίνει επαναληπτικές ευκαιρίες, απρόβλεπτες συναντήσεις, δεύτερες εκκινήσεις, νέους δρόμους. Το ζητούμενο τώρα δεν είναι να προσποιηθεί κανείς ότι δεν πόνεσε. Το ζητούμενο είναι να μη μείνει για πάντα μέσα στον πόνο.
Γιατί ο άνθρωπος δεν ορίζεται από το ότι έπεσε. Ορίζεται από τον τρόπο που κοιτάζει το χώμα, παίρνει ανάσα, ακουμπά τα χέρια του στη γη και ξανασηκώνεται.
