Γράφει η Ελένη Κονιαρέλλη – Σιακή
Ο λαός µας τον χαρακτηρίζει πεντάγνωµο, και λέει γι’ αυτόν: «Ο Μάρτης ο πεντάγνωµος πέντε φορές εχιόνισε, και πάλι το µετάνιωσε που δεν εξαναχιόνισε!».
Είναι ο πρώτος µήνας της Άνοιξης στο βόρειο ηµισφαίριο (εαρινή ισηµερία στις 19 – 21 Μαρτίου), και ο πρώτος µήνας του Φθινοπώρου στο νότιο ηµισφαίριο. Ονοµάζεται και «Ανοιξιάτης», διότι είναι ο πρώτος µήνας της Άνοιξης. Τον Μάρτιο γινόταν και το έθιµο της «χελιδώνας» αν και όλοι γνωρίζουµε ότι «ένα χελιδόνι δεν φέρνει την Άνοιξη».
Ο Μάρτης είναι ένας µήνας ευµετάβλητος, ασταθής και κακόψυχος. Στα Λαογραφικά Κύπρου, ο λαογράφος Νέαρχος Κληρίδης γράφει: «Ο Μάρτης το πρωί εσκότωσε την αρκούδα (από το κρύο) και το βράδυ βρώµισε» (από τη ζέστη).
«Μαρτιάτικος καιρός», λέγεται ο άστατος καιρός οποιασδήποτε εποχής του χρόνου, και κατ’επέκταση, συχνά, τον «σκυθρωπό» άνθρωπο τον φωνάζουµε «Μάρτη»!
Τον Μάρτη οι γεωργοί αν και τον φωνάζουν «Κλαψοµάρτη» εύχονται: «Μάρτης βρέχει; Ποτέ µην πάψει!» Το νερό του Μάρτη είναι για τους γεωργούς αναγκαίο και πολύτιµο! Ο Αλ. Παπαδιαµάντης γράφει: «Ήτο κατά Μάρτιον µήνα. Ο χείµαρρος ερρόχθει, έβρυχε και καταφέρετο µετά κρότου…»
Παροιµίες για τον Μάρτη: Στην Κύπρο λένε: «Μάρτης, γδάρτης, και παλουκοκάφτης» και «Από Μαρθιού και Σεπτεµβριού, ίσο το µερονύχτι». Οι Ρώσοι λένε: «Ο Μάρτιος δεν είναι Άνοιξη, αλλά ένα πρελούδιο!», και «Τον Μάρτιο ο Χειµώνας είναι και µπροστά και πίσω», και «Ο Μάρτης χτυπά µε την ουρά του (στο τέλος), και ο Απρίλης µε το κεφάλι». Εµείς λέµε: «Ο πό ‘χει κόρην ακριβή, του Μάρτη ο ήλιος µην την δει».
Ο Μάρτης είναι ο µήνας που δεν λείπει ποτέ από τη Σαρακοστή! Αυτό είναι µια διαπίστωση που τη λέµε και σαν παροιµία γι’ αυτούς τους ανθρώπους που συνεχώς και σχεδόν ενοχλητικά, παρακολουθούν αυτά που συµβαίνουν στη ζωή των άλλων. Τότε λέµε: «Λείπει ο Μάρτης από τη Σαρακοστή;»
Φεύγοντας ο Μάρτης, να και αχνοφαίνεται το Καλοκαίρι! «Από Μάρτη Καλοκαίρι, κι από Αύγουστο Χεµώνα» λέµε. Και οι Ηπειρώτες λένε: «Από Αύγουστο κάπα, και από Μαρτιού πουκάµισο».
Ο Μάρτιος ή Μάρτης πήρε το όνοµά του από τον Αρχαίο Θεό των Ελλήνων Άρη που έγινε Μαρς από τους Ρωµαίους. Στη Ρώµη ο Μαρς (Άρης) ήταν ο Θεός που προστάτευε τους στρατιώτες καθώς ξεκινούσαν τις πολεµικές επιχειρήσεις την Άνοιξη. Το αρχαίο ρωµαϊκό ηµερολόγιο έχει την 1η Μαρτίου Πρωτοχρονιά. Έγινε ο 3ος µήνας του χρόνου επί Νουµά και στο Γρηγοριανό Ηµερολόγιο.
ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ:
Ο Μάρτης, ο έρωτας και ο γάµος
Είναι πολλοί οι Μύθοι που βρίσκουµε για τον ερωτικό µήνα Μάρτη. Ξεχωρίσαµε δύο:
1. Στη Σµύρνη έλεγαν ότι ο Μάρτης έχει δύο γυναίκες. Μια πεντάµορφη αλλά πολύ φτωχιά και µια κακάσχηµη αλλά πολύ πλούσια. Όταν λοιπόν πάει να κοιµηθεί, έχει την πεντάµορφη από τη µια πλευρά και την κακάσχηµη, αλλά πολύ πλούσια, από την άλλη. Κάθε φορά που γυρίζει από το µέρος της άσχηµης κατσουφιάζει και µαυρίζει, και µαζί του κατσουφιάζει και µαυρίζει όλος ο κόσµος. Όταν όµως γυρίζει από την πλευρά της όµορφης γελάει και χαίρεται και µαζί του όλος ο κόσµος λάµπει! Αλλά δυστυχώς τις περισσότερες ηµέρες κοιµάται µε την άσχηµη! Γι’ αυτό οι περισσότερες ηµέρες του Μάρτη είναι συννεφιασµένες και βροχερές…
2. Ο άλλος Μύθος µας λέει: Όταν ήρθε η ώρα για γάµο, όλοι οι µήνες παντρεύτηκαν και νοικοκυρεύτηκαν. Όµως ο Μάρτης δεν έλεγε να παντρευτεί, επιµένοντας: « Έχω καιρό ακόµα… είµαι νέος», απαντούσε στα αδέλφια του, και συνέχιζε: «Τη γυναίκα που θα πάρω εγώ, θα τη βρω µόνος µου. Θα τη διαλέξω εγώ. ∆ε θέλω προξενήτρες…»
Όλοι κουνούσαν το κεφάλι τους και περίµεναν πότε θα αποφασίσει να παντρευτεί και ποια γυναίκα θα πάρει. Και ήρθε ο καιρός. Καθώς περπατούσε µια µέρα σ’ ένα δρόµο έξω από το σπίτι της, την είδε πίσω από το παράθυρο να κάθεται και να κεντάει! Φαινόταν το πλάι του προσώπου της, το προφίλ της. Ήταν µια κούκλα! Αµέσως ο Μάρτης έστειλε τον µεγάλο του αδελφό στους γονείς της κοπέλας και ζήτησε το χέρι της· εκείνοι δέχτηκαν και κανονίστηκε η ηµέρα του γάµου. Νάτος λοιπόν ο Μάρτης ντυµένος γαµπρός µε την ανθοδέσµη στο χέρι, να περιµένει τη νύφη στην εκκλησία τριγυρισµένος από τους καλεσµένους. Η νύφη έφτασε πανέµορφη στο άσπρο νυφικό της και κουκουλωµένη µε τα τούλια του πέπλου της.
Έγινε ο γάµος, οι καλεσµένοι γλέντησαν µε την ψυχή τους και γέµισαν τους νεονύµφους µε δώρα και ευχές. Το βράδυ η νύφη έβγαλε το πέπλο της και φάνηκε το πρόσωπό της και τότε ο Μάρτης… παρά λίγο και θα πέθαινε από συγκοπή. Από τη µια πλευρά του προσώπου της η γυναίκα του ήταν πανέµορφη, σωστή νεράιδα και από την άλλη το πρόσωπό της ήταν πολύ άσχηµο γεµάτο ουλές και σηµάδια. Όπως έµαθε αργότερα ο Μάρτης, όταν ήταν µικρή είχε πέσει στο τζάκι στη φωτιά και είχε καεί η µια πλευρά του προσώπου της. Έτσι, όταν κοιτάζει ο Μάρτης την άσχηµη πλευρά στεναχωριέται, συννεφιάζει, και βρέχει ασταµάτητα, πασπαλίζει µε χιόνι τη γη και ξεπαγιάζει τον κοσµάκη. Όµως, το λαϊκό παραµύθι µας λέει ότι δεν πρόκειται ποτέ να την χωρίσει. Γι’ αυτό κι εµείς, πρέπει να το πάρουµε απόφαση: Κάθε χρόνο ο Μάρτης θα είναι ο ίδιος. Πότε θα κλαίει και πότε θα γελάει!
ΕΣΥ ΕΦΤΙΑΞΕΣ «ΜΑΡΤΗ»;
«Μάρτης» λέγεται το έθιµο στο οποίο – ένα φτιαγµένο από κόκκινο και άσπρο λεπτό σχοινάκι ή κλωστές που έχουν πλεχτεί ή στριφτεί – βραχιόλι, που φοριέται, από την 1η µέχρι την 31η του Μάρτη στον καρπό του χεριού των παιδιών (και όχι µόνο).
Είναι ένα παµπάλαιο έθιµο µε βαλκανική διασπορά, και πιστεύεται ότι έχει τις ρίζες του στην Αρχαία Ελλάδα, και συγκεκριµένα στα Ελευσίνια Μυστήρια. Οι µύστες των Ελευσινίων Μυστηρίων έδεναν µια κλωστή, την ΚΡΟΚΗ, στο δεξί τους χέρι και στο αριστερό τους πόδι.
Σε κάθε χώρα των Βαλκανίων ο «Μάρτης» ή «Μαρτιά», όπως λέγεται στη χώρα µας, έχει διαφορετικά ονόµατα: Στη Βουλγαρία λέγεται Μάρτενιτσα, στη Ρουµανία – Μαρτισόρ, στη Βόρεια Μακεδονία – Μάρτινκα, στην Αλβανία – Βερόρε, στη Μολδαβία – Μαρτσισόρ, και στην Κύπρο Μαρτουί ή Μάρτης.
Σύµφωνα µε τη Λαϊκή Παράδοση, αυτό το βραχιολάκι προστατεύει τα πρόσωπα των παιδιών από τον πρώτο ήλιο της Άνοιξης, για να µην καούν. Τον «Μάρτη» τον φτιάχνουν την τελευταία ηµέρα του Φεβρουαρίου και τον φορούν την πρώτη ηµέρα του Μαρτίου, πριν βγουν από το σπίτι. Το βραχιολάκι το βγάζουν την τελευταία ηµέρα του µήνα ή το αφήνουν στα κλαδιά της τριανταφυλλιάς για να το πάρουν τα πουλιά και να χτίσουν τη φωλιά τους.
Όµως για τον «Μάρτη» ή «Μαρτιά» όπως τον λέµε, «έρχεται» πάλι η Μυθολογία για να µας εξηγήσει τι συµβολίζουν τα χρώµατά του. Έτσι µαθαίνουµε ότι: «Η κόκκινη κλωστή συµβολίζει την αγάπη για το ωραίο, και το λευκό την αγνότητα του φυτού χιονόφιλος που ανθίζει τον Μάρτιο µήνα, και είναι στενά συνδεδεµένο µε αρκετά έθιµα και παραδόσεις.
Σύµφωνα µε τη Μυθολογία ο Θεός Ήλιος µεταµορφώθηκε σε νεαρό άνδρα και κατέβηκε στη γη για να πάρει µέρος σε µια σπουδαία γιορτή, αλλά ένας κακός δράκος που τον ζήλεψε πολύ για την ικανότητά του και την οµορφιά του τον απήγαγε, µε αποτέλεσµα ο Ήλιος να χαθεί και όλος ο κόσµος να βυθιστεί στο σκοτάδι. Όµως, µια ηµέρα ένας γενναίος νέος µαζί µε τους συντρόφους του, σκότωσε τον δράκο και απελευθέρωσε τον Ήλιο, φέρνοντας την Άνοιξη! Αλλά, ο νεαρός έχασε τη ζωή του και το αίµα του -λέει ο Μύθος- έβαψε κόκκινο το χιόνι. Από τότε συνηθίζεται την 1η του Μάρτη όλοι οι νεαροί της Ρουµανίας -που σ’ αυτήν έχει τις ρίζες του το έθιµο- να πλέκουν το «Μορτισόρ», δηλαδή τον «Μάρτη» όπως λέµε εµείς αυτό το έθιµο, µε κόκκινη κλωστή που συµβολίζει το αίµα του νεαρού άνδρα και την αγάπη προς τη θυσία, και την άσπρη κλωστή που συµβολίζει την αγνότητα!
Ο Μάρτιος είναι ο µήνας που η Ελλάδα γιορτάζει τον Ευαγγελισµό της Θεοτόκου και την Επανάσταση του 1821 την 25η του Μαρτίου. Στα Καλάβρυτα αναβιώνει µέχρι σήµερα ένα έθιµο που σχετίζεται µε την Επανάσταση του 1821. Αφού τελείται το Τρισάγιο στο Πανελλήνιο Ηρώο των Αγωνιστών του 1821, γίνεται σε µια ατµόσφαιρα πόνου, θλίψης, και συγκίνησης, η Αναπαράσταση της Ορκωµοσίας των Αγωνιστών και Κήρυξης της Επανάστασης.
Και εδώ έρχεται ο λόγος της Ποίησης, που συνοµιλεί µε τον χρόνο και τον τόπο που βρίσκεται ο άνθρωπος, και η ψυχή του δηµιουργεί στην πορεία της στο φως και στο σκοτάδι ευλογηµένες εµπνεύσεις, καθώς ξεφυλλίζει το χθες:
«ΕΜΠΡΟΣ» (Ποίηµα Κωστή Παλαµά)
Εµπρός! Ολόρθοι, ατρόµαχτοι.
Μαυρίλα. Αστροπελέκι.
Μα το σπαθί γοργάστραψε,
και να! η βροντή τουφέκι!
Στον Πίντο απ’ τον Ταϋγετο,
και στα Μπαλκάνια, ως πέρα,
µια η φλόγα, µια η φοβέρα,
κι ένας ο νους. Εµπρός!
Εµπρός, αδέλφια ατράνταχτοι!
Κι αν πέφτει αστροπελέκι,
να! το σπαθί γοργάστραψε,
βρόντησε το τουφέκι.
Κρήτη, ο Μωριάς, η Ρούµελη
εµπρός! η Ελλάδα λάµπει,
αχολογάν οι κάµποι,
καίνε οι καρδιές. Εµπρός!
