Ρωμαϊκό Ταφικό Μνημείο Κηφισιάς

Γράφει η Kωνσταντίνα Μαρκόγλου Φοιτήτρια Αρχαιολογίας, ΕΚΠΑ

Σε συνέχεια της θεματικής περιηγήσεων σε αξιοθέατα του βόρειου τομέα Αττικής, σήμερα θα βαδίσουμε παρέα σε ένα μνημείο που φαντάζει άγνωστο, μα βρίσκεται μπροστά μας σε πολλές από τις εξορμήσεις μας.

Σε όποιον Δήμο κι αν βρίσκεστε λοιπόν, θα πάρουμε παρέα τον Ηλεκτρικό και θα βρεθούμε στον τερματικό σταθμό Κηφισιάς. Εκεί θα προχωρήσουμε λίγα μέτρα παραπάνω στον περίφημο «τροχονόμο» και θα κοιτάξουμε απέναντι έως ότου το φανάρι γίνει πράσινο και κατευθυνθούμε στην Πλατεία Πλατάνου. Το φανάρι ωστόσο μένει για ώρα κόκκινο και μέσα σε αυτόν τον κενό χρόνο παρατηρούμε μια ταμπέλα στη συμβολή των οδών Κασσαβέτη και Λ. Κηφισιάς που δεν είχαμε ξαναδεί και για την ακρίβεια δεν της δώσαμε ποτέ σημασία.

Όπως θα δείτε στη κεντρική φωτογραφία, επισημαίνεται η ύπαρξη κάποιου Ρωμαϊκού Ταφικού Μνημείου, όμως εμείς δεν βλέπουμε τίποτε άλλο πάρα ένα κτήριο με αντανάκλαση που δεν επιτρέπει στην εύκολη θέαση στο εσωτερικό του.

Οι Σαρκοφάγοι του Ταφικού Μνημείου

Πλησιάζοντας στο φαινομενικά εγκαταλελειμμένο και βρώμικο κτήριο, βλέπουμε πως τελικά φιλοξενεί ένα σύνολο αρχαιολογικών ευρημάτων ιστορικής και αισθητικής αξίας.

Η ύπαρξη του ταφικού μνημείου δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1866 στην Εφημερίδα Παλιγγενεσία και χρονολογείται στο β’ μισό του 2ου αι. μ.Χ. (Εποχή Αντωνίνων). Πρόκειται για έναν ημιυπόγειο στεγασμένο θάλαμο (μήκος πλευρών: 4,08 μ.) από το οποίο σήμερα σώζεται το πλακόστρωτο δάπεδο, το κατώτερο τμήμα των τοίχων, τμήμα της οροφής και τέσσερις σαρκοφάγοι από πεντελικό μάρμαρο.

Η πρώτη φέρει παραστάσεις με Ερωτίδεις, ανάγλυφες γιρλάντες και βουκράνια*, παρουσιάζοντας αλληγορικά

το θέμα που επικοινωνεί, ενώ η δεύτερη παρουσιάζει μονάχα Ερωτιδείς. Η τρίτη αναπαράγει ένα εικονικό σύνολο μυθολογικών αφηγήσεων και τέλος, η τέταρτη είναι ακόσμητη.

Στο παρόν άρθρο και για λόγους συντομίας θα σταθούμε περισσότερο στις αφηγηματικές παραστάσεις της μιας εκ των τεσσάρων σαρκοφάγων.

Στο άνω τμήμα της φέρει ένα μαρμάρινο κλινόμορφο κάλυμμα (μια λεπτομέρεια που ξεκινά στις αττικές σαρκοφάγους ήδη από το 160 μ.Χ.), ενώ οι αετωματικές απολήξεις κοσμούνται από λέοντες που κατασπαράζουν ταύρους.

Περνώντας στην πρώτη στενή πλευρά αναπαράγεται το θέμα της Λήδας, μυθικής βασίλισσας της Σπάρτης. Αυτή, ούσα γυμνή και με λυγισμένο το πόδι της, μοιάζει να μάχεται με τον Δία θέλοντας να αντισταθεί στις ερωτικές επιθυμίες του. Ο Δίας από την άλλη, είναι μεταμορφωμένος σε κύκνο μεγαλύτερου μεγέθους από τη μορφή της Λήδας και με επιθετικά νύχια σαν αρπακτικού.

Στην μακρά πλευρά έχουμε την εμφάνιση της Ελένης, η οποία βρίσκεται ανάμεσα στα αδέρφια της, τους Διόσκουρους. Η κεντρική γυναικεία μορφή κρατά στο αριστερό της χέρι μήλο ή ρόδι και θυμίζει αρχαΐζουσα

Κόρη, κάτι που μπορούμε να συγκρίνουμε παραχρήμα, μιας και οι γωνίες της σαρκοφάγου κοσμούνται από Καρυάτιδες, οι οποίες πλαισιώνονται από δυο ανδρικές φιγούρες. Οι μισές ακουμπούν το αριστερό τους χέρι στο στήθος τους και οι άλλες δυο στο δεξί, ενώ όλες τους φορούν κάλαθο στο κεφάλι.

Στην άλλη στενή πλευρά βλέπουμε τον Έρωτα τοξότη του Λυσίππου και στο τελευταίο – πίσω μέρος της «νεκροθήκης» τον Τρίτωνα με ουρά φιδιού και τη Νηρηίδα να κρατά το κυματιστό της ένδυμα που σχηματίζει τόξο πάνω από το κεφάλι της.

Οι ανασκαφές του 1961 έφεραν στο φως ένα πορτρέτο και μια προτομή που σχετίζονται με τον Ηρώδη ,κάνοντας τη μικρή απόσταση από το μαυσωλείο να μοιάζει σαν να μην είναι τυχαία και άρα να εντείνονται οι υποθέσεις πως το ταφικό κτίσμα ανήκε στον Ηρώδη Αττικό ή σε συγγενείς του.

Ο Γερμανός ερευνητής Arnold Tschira και η δρ. Sarah Pomeroy υποστηρίζουν πως οι σαρκοφάγοι ανήκουν στα τρία παιδιά του Ηρώδη. Ένα ακόμα στοιχείο μάλιστα, θέλει τη σαρκοφάγο με την παράσταση της Λήδας να αποτελεί τον τάφο της κόρης του Ηρώδη, Ελπινίκης. Αυτό κυρίως προκύπτει από την εύρεση γυναικείων

οστών στην ανασκαφή της θέσης. (Perry, 2001).

Εκτός αυτού, η ίδια σαρκοφάγος μοιάζει να ταυτίζεται και θεματολογικά με τον Ηρώδη και την οικογένειά του, λόγω των μυθικών αναφορών στην ιστορία της Σπάρτης, με την οποία (πόλη) είχε συνδεθεί όλη του η οικογένεια. Μια σειρά δημοσιεύσεων του Antony Spawforthas φέρνει στο φως αυτή τη σχέση μέσα από επιγραφές και μνημεία προς τιμήν των προγόνων του Ηρώδη Αττικού. Ακόμα μια άυλη μαρτυρία είναι και το όνομα του γιου του, καθώς ο Πολυδεύκης ταυτίζεται με τον μυθικό απόγονο της ένωσης Λήδας και Δία.

Λίγα λόγια για τον Ηρώδη Αττικό

Ο Ηρώδης γεννήθηκε το 103 μ.Χ. και πέθανε το 177/9 μ.Χ. στην περιοχή του Μαραθώνα. Το πλήρες όνομα του ήταν Λούκιος Βιβούλλιος Ίππαρχος Τιβέριος Κλαύδιος Αττικός Ηρώδης (Lucius Vibullius Hipparchus Tiberius Claudius Atticus Herodes) και χαρακτηρίστηκε ως ένας από τους μεγαλύτερους σοφιστές της εποχής του. Το 126/7 μ.Χ. αποτέλεσε Επώνυμος Άρχων της Αθήνας, το 133 μ.Χ. διορίστηκε Άρχων του Πανελληνίου από τον

αυτοκράτορα Αδριανό με τον οποίο διατηρούσε και φιλικές σχέσεις και το 143 μ.Χ. τιμήθηκε στη Ρώμη με το αξίωμα του Ύπατου Στρατηγού.

Νυμφεύτηκε την Αππία Αννία Ρήγιλλα Ατιλία Καυσιδία Τέρτουλλα όταν βρισκόταν στο 15ο έτος της ζωής της και μαζί απέκτησαν έξι παιδιά. Δυστυχώς τα περισσότερα από τα παιδιά πέθαναν σε μικρή ηλικία, όπως και η ίδια η σύζυγός του, η οποία απεβίωσε σε ηλικία 35 ετών. Ως προς αυτό, ο Φιλόστρατος αναφέρει (Βίοι Σοφιστών: 555**) πως ο Ηρώδης κατηγορήθηκε από τον αδερφό της Ρήγιλλας για τον θάνατό της, καθώς λέγεται πως εκείνος διέταξε να τη χτυπήσουν στην κοιλιά ενώ βρισκόταν στο 8ο μήνα της κύησης, με αποτέλεσμα να πεθάνει.

Αντ’αυτού, ο Ηρώδης πένθησε τη σύζυγό του στήνοντας μνημεία, με συγκινητικές επιγραφές προς τιμήν της:

Ἀππία Ἀννία Ῥήγιλλα Ἡρώδου γυνή. Τό φῶς τῆς οἰκίας. Πρός θεῶν καί ἡρώων, ὃστις εἶ ὁ ἔχων τόν χῶρον, Μη ποτε μετακεινήσῃς τούτων τι· καί τάς του των τῶν ἀγαλμάτων εἰκόνας καί τιμάς, ὃστις ἢ καθέλοι ἢ μετακεινοίη, τούτῳ μήτε γῆν καρπόν φέρειν μήτε θάλασσαν πλωτήν εἶναι, κακῶς τε ἀπολέσθαι αὐτούς καί

γένος. ὃστις δέ κατά χώραν φυλάττοι καί τειμῶν τά εἰωθότα και αὒξων διαμένοι, πολλά καί ἀγαθά εἶναι τούτῳ και αὐτῷ και ἐκγόνοις· λυμήνασθαι δε μηδέ λωβήσασθαι μηδέν ἢ ἀποκροῦσαι ἢ συνθραῦσαι ἢ Ι συνχέαι τῆς μο[ρφῆς καί τοῦ σχήματος· εἰ δέ τις οὓτω ποιήσει, ἡ αὐτή καί ἐπί τούτοις ἀρά..

Επιγραφή που βρέθηκε στα ερείπια αρχαίου ναού μεταξύ της Κηφισιάς και του Αμαρουσίου (Πιττάκης, 1860)

Αναφορικά με το συγγραφικό του έργο, γνωρίζουμε πως έγραφε διαλέξεις, μελέτες, επιστολές, εγχειρίδια, σημειώσεις, περιλήψεις λόγων σε αττική διάλεκτο, καθώς και τις λεγόμενες «Εφημερίδες».

Ωστόσο, το σημαντικότερο έργο του φαίνεται να ήταν αυτό του χορηγού για την κατασκευή δημοσίων έργων και οικοδομημάτων. Τα πιο γνωστά από αυτά είναι το Παναθηναϊκό στάδιο, το Ωδείο (Ηρώδειο), το στάδιο στους Δελφούς, η κρήνη Πειρήνη στην Κόρινθο, το Υδραγωγείο στην Ολυμπία, οι επαύλεις του στην Κυνουρία, την Κηφισιά, τον Μαραθώνα κ.α.

Η προβολή των Αρχαιοτήτων της Κηφισιάς

Το 2004 ο Δήμος Κηφισιάς και η Εταιρεία Φίλων του Αρχαιολογικού Μουσείου Κηφισιάς (ΕΦΑΜΚ) εγκαινίασαν την «Αρχαιολογική Συλλογή Κηφισιάς» η οποία φιλοξενείτο σε ένα λιθόκτιστο νεοκλασικό κτήριο του 1930 στη συμβολή των οδών Κασσαβέτη και Γεωργαντά.

Η έκθεση είχε ξεκινήσει τον σχεδιασμό της ήδη από το 2000 με στόχο τη δημιουργία ενός προσιτού χώρου

διαφύλαξης και προβολής της αρχαιολογικής κληρονομιάς της περιοχής μετά από σειρά σωστικών ανασκαφών, ενώ στον ημιυπόγειο χώρο λειτουργούσε εργαστήριο συντήρησης.

Δυστυχώς, ο Ερυθρός Σταυρός ζήτησε έξωση από τον χώρο έκθεσης της συλλογής, καθώς επιθυμούσε μια διαφορετική αξιοποίηση του κτιρίου. Έκτοτε το κτήριο ερήμωσε και η τότε δημοτική αρχή πρότεινε τη μεταφορά και επανίδρυση της αρχαιολογικής συλλογής στη Βίλα Κουρουπή. Τα εμπόδια όμως συνεχίστηκαν, μιας και η Β’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων απέρριψε την πρόταση, καθώς το κτήριο δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις ασφάλειας και επισκεψιμότητας.

Μέσα στα σχέδια προβολής των εκθεμάτων υπήρχε ένα πρόγραμμα ανάδειξης και των ακίνητων μνημείων, μέσα από διαλέξεις, επισκέψεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και οδηγούς περιήγησης του κοινού, όμως η κατάσταση αυτών και άλλων πολλών μνημείων του βόρειου τομέα Αττικής παραμένει σε πλήρη αδράνεια.

Όπως επισημαίνεται από την αρχή του άρθρου, η θέση των αρχαιολογικών ευρημάτων του ρωμαϊκού ταφικού μνημείου μοιάζει περισσότερο με ανοιχτή αποθήκη, πάρα με χώρο στέγασης και προβολής των μνημείων. Μηδαμινή καθαριότητα, ταγκές στους τοίχους του και ελλιπής πληροφόρηση για το ευρύ κοινό. Κάποιες λιγοστές περιγραφές για τον χώρο βρίσκονται εντός του χώρου φύλαξης των ευρημάτων, όμως είναι δύσκολο να τα διαβάσει κανείς λόγω απόστασης από τον εξωτερικό χώρο και εξαιτίας της αντανάκλασης που παράγουν τα συγκεκριμένα τζάμια.

Κλείνοντας τη σημερινή περιήγηση, νιώθω απογοήτευση για την ανεκμετάλλευτη κληρονομιά που συναντήσαμε παραπάνω. Η αλήθεια είναι πως υπάρχουν ήδη επαγγελματίες που προσπαθούν για τη διαχείριση του χώρου και την πολιτιστική ανάπτυξη του τόπου, συνεπώς ελπίζω στην εφαρμογή αυτών των προσπαθειών, σε περισσότερες πρωτοβουλίες και σε μια συνεχή μελέτη που τελικά θα καταφέρει να αναδείξει και να ορίσει τη σημασία της προβολής τους.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

• Θέρμου, Μ. 2011. Στα ίχνη του Ηρώδη Αττικού. ΤΟ ΒΗΜΑ.

• Καϊδαντζή, Π. 2018. Ο Ηρώδης Αττικός και οι Επαύλεις του – Διαχείριση και Ανάδειξη. Μεταπτυχιακή Εργασία. ΔΠΜΣ Διαχείριση Μνημείων: Αρχαιολογία, Πόλη & Αρχιτεκτονική.

• Ορεσίβιος. 2012. Από την Ανάδυση της Αιφαίας Γης έως τους Ρωμαϊκούς Χρόνους. Iranon.

• Πετράκος, Β. 1995. Ο Μαραθών. Αρχαιολογικός Οδηγός. Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία.

• Σκιλάρντι, Δ. 2006. Η Αρχαιολογική Συλλογή Κηφισιάς: Το κτήριο και τα εκθέματα. Αρχαιολογία & Τέχνες: τ. 101

• Koch, G. 2012. Αττικές Σαρκοφάγοι. University Studio Press (pdf)

• Perry, E. 2001. Iconography and the dynamics of patronage: A sarcophagus from the family of Herodes Atticus (Hesperia 70). American School of Classical Studies at Athens in collaboration with JSTOR.

* Το βουκράνιο αποτελεί διακοσμητικό μοτίβο που παριστάνει κεφαλές θυσιασμένων ταύρων ή βοδιών. Συνήθως βρίσκεται σε βωμούς της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου.

** «Ἦλθεν ἐπί τόν Ἡρώδην καί φόνου δίκη ὧδε ξυντεθεῖσα: κύειν μέν αὐτῷ τήν γυναῖκα Ῥήγιλλαν ὂγδοόν που μῆνα,τόν δέ Ἡρώδην οὐχ ὑπέρ μεγάλων Ἀλκιμέδοντι ἀπελευθέρῳ προστάξαι τυπτῆσαι αὐτήν, πληγεῖσαν δέ ἐς τήν γαστέρα την γυναῖκα ἀποθανεῖν ἐν ὠμῷ τῷ τόκῳ».